متن تحقیق

تبیین احکام دفاع و جهاد در فقه شیعه

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۰۲۷)

مقدمه

در پهنه‌ی دانش فقه شیعه، احکام دفاع و جهاد از جایگاهی بس والا برخوردارند، چه آنکه این دو مقوله نه‌تنها پاسدار کيان دین و جامعه‌ی اسلامی‌اند، بلکه چونان ستون‌هایی استوار، قوام و پایداری نظام اسلامی را تضمین می‌کنند. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار شماره‌ی ۱۰۲۷، به بررسی دقیق و تفصیلی این دو مفهوم بنیادین می‌پردازد و با نگاهی عمیق به تمایز میان دفاع و جهاد، اولویت دفاع عمومی بر دفاع شخصی، و چالش‌های اجرای این احکام در زمان غیبت، می‌کوشد تا منظومه‌ای منسجم از اندیشه‌های فقهی را پیش روی مخاطبان قرار دهد.

بخش نخست: اولویت دفاع عمومی بر دفاع شخصی

مفهوم دفاع عمومی و اهمیت آن

دفاع عمومی، که شامل پاسداری از نظام، کشور، دیانت و حرمت‌های اسلامی است، چونان سپری پولادین، از کل پیکره‌ی جامعه‌ی اسلامی محافظت می‌کند. در جامعه‌ای که از توانمندی لازم برخوردار نباشد، دفاع شخصی، هرچند ارزشمند، چونان شمعی در برابر طوفان، ناتوان از حفظ حیات و کرامت انسان است. این دفاع، که در برگیرنده‌ی حفاظت از بنیان‌های نظام اسلامی، هویت دینی و ارزش‌های والای انسانی است، از دفاع شخصی، که محدود به فرد و منافع اوست، به مراتب والاتر و ضروری‌تر است.

ضرورت توانمندی جامعه

جامعه‌ی اسلامی، اگر از نظر نظام، دیانت و حرمت‌ها توانمند نباشد، در برابر تجاوز، چونان خانه‌ای سست‌بنیاد، فرو می‌ریزد. در چنین وضعیتی، دفاع شخصی، که تنها به حفاظت از فرد محدود می‌شود، چونان تلاش برای نگاه‌داشت شاخه‌ای در برابر طوفانی که ریشه‌های درخت را هدف گرفته، بی‌ثمر خواهد بود. توانمندی جامعه، چونان خاک حاصلخیزی است که بذر امنیت و عزت را در خود می‌پروراند و بدون آن، هیچ دفاع فردی نمی‌تواند به بار نشیند.

تفاوت احکام دفاع عمومی و شخصی

در دفاع شخصی، رعایت تناسب و ترتیب، چونان قاعده‌ای دقیق، الزامی است. فقیهان تأکید دارند که در دفاع از مال یا جان، نباید زیاده‌روی کرد و باید مراتب دفاع، از تذکر تا اقدام عملی، به دقت رعایت شود. اما در دفاع عمومی، که هدفش حفظ نظام و دیانت است، فداکاری کامل جان و مال، چونان ایثاری عظیم، گاه ضروری می‌شود. این تفاوت، چونان تمایز میان نگهبانی از خانه‌ای شخصی و دفاع از قلعه‌ای است که پناهگاه یک امت است.

استناد قرآنی به دفاع عمومی

قرآن کریم، در آیه‌ای روشن و هدایت‌بخش، بر اهمیت دفاع عمومی تأکید دارد:
يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ (مائده: ۵۴)؛ «در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نمی‌هراسند». این آیه، چونان مشعلی فروزان، راه ایثار و فداکاری در راه حفظ نظام اسلامی را روشن می‌سازد و بر ضرورت پایداری در برابر دشمنان دین تأکید می‌ورزد.

جمع‌بندی بخش نخست

دفاع عمومی، به دلیل تأثیر عمیقش بر حفظ کيان و قوام جامعه‌ی اسلامی، از دفاع شخصی که محدود به فرد است، اولویت دارد. این اولویت، ریشه در ضرورت توانمندی جامعه و حفظ نظام، دیانت و حرمت‌ها دارد. رعایت تناسب در دفاع شخصی، در دفاع عمومی جای خود را به فداکاری کامل می‌دهد، و قرآن کریم با آیاتی چون آیه‌ی جهاد در سبیل الله، این اصل را تأیید می‌کند. این بخش، چونان بنیادی استوار، اهمیت دفاع عمومی را به‌عنوان رکنی از ارکان نظام اسلامی تبیین نمود.

بخش دوم: تمایز دفاع و جهاد در فقه شیعه

مفهوم دفاع و جهاد

دفاع، چونان واکنشی به تجاوز دشمن، در برابر تعدی به حقوق فرد یا جامعه تعریف می‌شود، حال آنکه جهاد، چونان حرکتی پیش‌رونده، می‌تواند ابتدایی باشد و نیازی به تجاوز دشمن ندارد. دفاع، مانند سپری است که در برابر ضربه‌ی دشمن برافراشته می‌شود، اما جهاد، چونان شمشیری است که برای اصلاح جهان و رفع فتنه به کار می‌رود. این تمایز، در موضوع‌شناسی فقهی، از اهمیتی بنیادین برخوردار است.

موضوعیت دفاع

دفاع، تنها در صورتی مشروع است که تجاوزی رخ داده باشد. بدون تجاوز، موضوع دفاع، چونان سایه‌ای بی‌جسم، منتفی است. این اصل، دفاع را از جهاد متمایز می‌سازد، چه آنکه جهاد می‌تواند بدون پیش‌شرط تجاوز، برای گسترش عدالت و رفع فتنه انجام گیرد. دفاع، مانند پاسداری از مرزهای سرزمین در برابر دشمن است، اما جهاد، چونان سفری به سوی اصلاح و اعتلای دین است.

جهاد ابتدایی در فقه

در کتب فقهی، جهاد ابتدایی به‌عنوان محور اصلی کتاب الجهاد مطرح شده و در زمان غیبت، به دلیل روایات متعدد، مشروط به حضور معصوم یا نایب خاص اوست. این شرط، چونان قفلی بر درِ جهاد ابتدایی در زمان غیبت، از اقدامات خودسرانه جلوگیری می‌کند و نظم اسلامی را حفظ می‌نماید.

محدودیت جهاد ابتدایی در زمان غیبت

روایات، جهاد ابتدایی در زمان غیبت را به دلیل فقدان دو عنصر بنیادین منتفی دانسته‌اند: نخست، فقدان قدرت کافی برای غلبه بر دشمن، و دوم، نبود تقوای سیستمیک و قداست در جامعه‌ی اسلامی. این محدودیت، نه از سر تعطیل حکم، بلکه به دلیل عدم تحقق موضوع است، مانند کشاورزی که در زمینی خشک و بی‌آب، بذری نمی‌کارد، زیرا شرایط رشد فراهم نیست.

نقد تقید احکام به معصوم

محدود کردن احکام جهاد به حضور معصوم، اگر به معنای تعطیل بخشی از دین باشد، با اطلاق احکام قرآنی ناسازگار است. اما این محدودیت، نه از سر تقید حکم، بلکه به دلیل عدم تحقق موضوع است. مانند بیماری که به دلیل نبود پزشک، درمان نمی‌شود، نه آنکه درمان حرام باشد. این دیدگاه، فقه را از اتهام تعطیل دین مبرا می‌سازد.

ناتوانی در دفاع

جامعه‌ی اسلامی در زمان غیبت، حتی در دفاع از خود در برابر تجاوز نیز با چالش‌های عدیده مواجه است، چه رسد به جهاد ابتدایی. این ناتوانی، مانند قایقی است که در دریای طوفانی، بدون پارو و بادبان، گرفتار امواج شده است. تقویت ساختارهای اجتماعی و نظامی، ضرورتی است که این ضعف را جبران می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

تمایز میان دفاع و جهاد، چونان خطی روشن، مرزهای این دو مفهوم را از یکدیگر جدا می‌سازد. دفاع، واکنشی به تجاوز است، حال آنکه جهاد می‌تواند ابتدایی باشد و هدفی فراتر از دفع تجاوز را دنبال کند. در زمان غیبت، جهاد ابتدایی به دلیل فقدان قدرت و تقوا، محقق نمی‌شود، اما این محدودیت، نتیجه‌ی عدم تحقق موضوع است، نه تعطیل حکم. این بخش، با تبیین این تمایز و نقد دیدگاه‌های سنتی، بر پویایی فقه شیعه در تطبیق با شرایط زمان تأکید نمود.

بخش سوم: احکام جهاد در شرایع و روایات

احکام جهاد در شرایع

در شرایع، جهاد بر افراد خاص، مانند پیران، زنان و کودکان، واجب نیست و به‌صورت کفایی، مشروط به حضور امام معصوم یا نایب خاص اوست. این شرط، مانند کلیدی است که تنها در دستان معصوم یا منصوب او کارآمد است و از هرج‌ومرج در اجرای جهاد جلوگیری می‌کند.

دیدگاه صاحب جواهر

صاحب جواهر، با استناد به روایات، جهاد را به حضور معصوم مقید کرده و مشارکت در جهاد بدون اذن معصوم را حرام دانسته است. این دیدگاه، مانند نگینی در تاج ولایت، بر اهمیت نظارت شرعی در جهاد تأکید دارد.

دیدگاه شهید ثانی در مسالک

شهید ثانی در مسالک، جهاد ابتدایی را حتی برای فقیه جامع‌الشرایط در زمان غیبت جایز ندانسته و آن را مختص معصوم می‌داند. این نظر، مانند سدی محکم، از اقدامات خودسرانه در زمان غیبت جلوگیری می‌کند.

روایات سخت‌گیرانه در جهاد

روایات، مشارکت در جهاد بدون اذن معصوم را به شدت نهی کرده و آن را مانند همراهی با مردار دانسته‌اند. این سخت‌گیری، مانند نگهبانی است که از ورود غیرمجاز به حریم دین جلوگیری می‌کند، تا قداست و نظم اسلامی حفظ شود.

اجماع فقها بر عدم جواز جهاد ابتدایی

فقها اجماع دارند که جهاد ابتدایی در زمان غیبت جایز نیست، اما این اجماع، به دلیل عدم تحقق موضوع است، نه محدودیت حکم. این دیدگاه، مانند نقشه‌ای دقیق، مسیر فقه را در زمان غیبت روشن می‌سازد.

جمع‌بندی بخش سوم

احکام جهاد در شرایع، با تأکید بر شرط حضور معصوم یا نایب خاص او، از هرج‌ومرج در اجرای این حکم جلوگیری می‌کند. دیدگاه‌های صاحب جواهر و شهید ثانی، با استناد به روایات سخت‌گیرانه، بر ضرورت ولایت در جهاد تأکید دارند. اجماع فقها بر عدم جواز جهاد ابتدایی در زمان غیبت، نه به دلیل تعطیل حکم، بلکه به سبب فقدان موضوع است. این بخش، مانند چراغی در تاریکی، مسیر فقهی جهاد را در زمان غیبت روشن نمود.

بخش چهارم: نقد تقید احکام و پویایی فقه

تفاوت عدم تحقق موضوع و تقید حکم

عدم تحقق موضوع جهاد، به معنای فقدان شرایط قدرت و تقواست، نه آنکه حکم جهاد مختص معصوم باشد. این تمایز، مانند خطی است که حقیقت را از شبهه جدا می‌سازد و فقه را از اتهام تعطیل دین مبرا می‌کند.

نقد تعطیل دین

اگر جهاد ابتدایی به دلیل تقید به معصوم تعطیل شود، بخشی از دین تعطیل می‌شود که با اطلاق آیات قرآنی مانند قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ (توبه: ۲۹)؛ «با کسانی که به خدا ایمان ندارند بجنگید» ناسازگار است. این نقد، مانند زنگ هشداری است که فقه را به حفظ جامعیت و پویایی خود فرا می‌خواند.

پیشگیری مقدم بر درمان

جهاد ابتدایی، به‌عنوان پیشگیری از فتنه، مقدم بر دفاع است، اما در زمان غیبت، به دلیل فقدان موضوع، محقق نمی‌شود. این اصل، مانند طبیبی است که پیشگیری را بر درمان مقدم می‌داند، اما نبود ابزار، او را به درمان محدود می‌کند.

اصلاح جهانی با جهاد

در صورت تحقق قدرت و تقوای لازم، جهاد ابتدایی برای اصلاح جهان و رفع فتنه مشروع است، به استناد آیه‌ی وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ (انفال: ۳۹)؛ «و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای بر جای نماند و دین یکسره از آن خدا شود». این آیه، مانند منشوری است که نور اصلاح جهانی را از پرتو جهاد می‌تاباند.

نقد رویکرد خشونت‌محور

جهاد ابتدایی، لزوماً به معنای خشونت نیست، بلکه می‌تواند از طریق دیالوگ، مباحثه و امر به معروف انجام شود. این دیدگاه، مانند نسیمی است که به جای طوفان، با لطافت به اصلاح می‌پردازد.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با نقد تقید احکام به معصوم و تأکید بر عدم تحقق موضوع، پویایی فقه شیعه را در تطبیق با شرایط زمان نشان داد. جهاد ابتدایی، به دلیل فقدان قدرت و تقوا در زمان غیبت، محقق نمی‌شود، اما این محدودیت، به معنای تعطیل دین نیست. آیات قرآنی، چونان چراغ‌های هدایت، بر مشروعیت جهاد در شرایط مناسب تأکید دارند، و دیدگاه مسالمت‌آمیز به جهاد، فقه را به سوی اصلاح جهانی با روش‌های نرم هدایت می‌کند.

بخش پنجم: دفاع عمومی و چالش‌های اجرایی

وجوب دفاع عمومی

عالمان دینی، دفاع عمومی را بر همه واجب دانسته‌اند، حتی اگر دولت‌های اسلامی از آن سر باز زنند. هرگونه معامله با دشمن، باطل است و همگان موظف‌اند در برابر تجاوز ایستادگی کنند. این حکم، مانند فرمانی است که امت را به همبستگی در برابر دشمن فرا می‌خواند.

ناکارآمدی فتوای دفاع

فتوای دفاع عمومی، به دلیل عدم تبعیت دولت‌های اسلامی از علم دینی، در عمل با چالش مواجه است. دولت‌های اسلامی، که گاه در اختلافات داخلی غرق‌اند، مانند کشتی‌هایی پراکنده در دریای طوفانی، از اجرای این فتواها سر باز می‌زنند.

چالش امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر، به دلیل تمرکز بر مسائل ظاهری مانند حجاب و غفلت از منکرات بزرگ‌تر مانند ظلم و بی‌عدالتی، دچار انحراف شده است. این انحراف، مانند باغبانی است که به جای ریشه‌کن کردن علف‌های هرز، تنها به هرس شاخه‌های کوچک می‌پردازد.

عدم تبعیت دولت‌های اسلامی

دولت‌های اسلامی، به دلیل عدم تقلید از علم دینی و اختلافات داخلی، از اجرای فتواهای دفاع و امر به معروف سر باز می‌زنند. این عدم تبعیت، مانند دیواری است که میان فتوا و عمل فاصله انداخته است.

وجوب عزل حکام متجاوز

اگر حکامی در دولت‌های اسلامی به دشمن متمایل شوند، عزل آنها واجب است، اما این فتوا در عمل اجرا نمی‌شود. این ناکامی، مانند فرمانی است که در میان هیاهوی اختلافات، شنیده نمی‌شود.

جمع‌بندی بخش پنجم

دفاع عمومی، به‌عنوان حکمی واجب، همبستگی امت اسلامی را در برابر تجاوز طلب می‌کند، اما ناکارآمدی فتواها به دلیل عدم تبعیت دولت‌های اسلامی، چالشی بزرگ است. انحراف در امر به معروف و نهی از منکر و عدم عزل حکام متجاوز، نشان‌دهنده‌ی شکاف میان علم دینی و عمل در جوامع اسلامی است. این بخش، با تبیین این چالش‌ها، ضرورت وحدت و تقویت مرجعیت دینی را برجسته ساخت.

بخش ششم: عدالت به‌جای عصمت در احکام

پیچیدگی احکام در زمان غیبت

احکامی مانند نماز جمعه و جهاد ابتدایی، به دلیل فقدان موضوع (عدالت یا قدرت)، در زمان غیبت با چالش مواجه‌اند. این پیچیدگی، مانند معادله‌ای است که بدون متغیرهای لازم، حل نمی‌شود.

عدالت به‌جای عصمت

برای احکامی مانند نماز جمعه، عدالت کافی است و نیازی به عصمت نیست. برخلاف دیدگاه برخی از علم دینی که آن را به معصوم مقید می‌کنند، عدالت، مانند کلیدی است که قفل احکام را می‌گشاید.

اطلاق احکام دینی

احکام دینی، مانند جهاد و نماز جمعه، اطلاق خود را حفظ می‌کنند و تنها به دلیل فقدان موضوع، در زمان غیبت اجرا نمی‌شوند. این اطلاق، مانند خورشیدی است که حتی در پشت ابر، همچنان می‌درخشد.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، با تأکید بر عدالت به‌جای عصمت، پویایی فقه را در تطبیق با شرایط زمان نشان داد. احکام دینی، با حفظ اطلاق خود، تنها به دلیل فقدان موضوع در زمان غیبت اجرا نمی‌شوند. این دیدگاه، فقه را به‌عنوان نظامی عام و همیشگی معرفی می‌کند که با انعطاف در برابر شرایط، به مدیریت جامعه‌ی اسلامی یاری می‌رساند.

نتیجه‌گیری کلی

این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار شماره‌ی ۱۰۲۷، احکام دفاع و جهاد را در فقه شیعه تبیین نمود. دفاع عمومی، به دلیل تأثیرش بر حفظ نظام و دیانت، مقدم بر دفاع شخصی است و از آن، چونان ستونی استوار، حمایت می‌کند. تمایز میان دفاع و جهاد، بر اهمیت موضوع‌شناسی در فقه تأکید دارد، و محدودیت جهاد ابتدایی در زمان غیبت، نتیجه‌ی فقدان قدرت و تقواست، نه تعطیل حکم. آیات قرآنی، مانند مشعل‌هایی فروزان، مشروعیت جهاد و دفاع را در شرایط مناسب تأیید می‌کنند، اما فقدان شرایط، این احکام را به دفاع محدود می‌سازد. عالمان دینی، با تأکید بر دفاع عمومی، همبستگی امت را طلب کرده‌اند، اما ناکارآمدی فتواها به دلیل عدم وحدت، چالشی بزرگ است. عدالت، به‌جای عصمت، احکام را در زمان غیبت اجرایی می‌کند و فقه را به‌عنوان نظامی پویا و همیشگی حفظ می‌نماید. این نوشتار، مانند رودی زلال، معارف فقهی را به سوی مخاطبان هدایت کرد تا در پرتو آن، حقیقت احکام اسلامی را دریابند.