متن تحقیق

ولایت فقیه و احکام دفاع در فقه شیعه

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۰۲۸)

مقدمه

در ساحت فقه شیعه، مباحث ولایت فقیه و احکام دفاع از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، زیرا این دو مقوله نه‌تنها به نظم دینی و اجتماعی جوامع اسلامی پیوند خورده‌اند، بلکه به‌عنوان دو ستون استوار در حفظ کیان امت اسلامی نقش‌آفرینی می‌کنند. ولایت فقیه، به‌مثابه چراغی فروزان در تاریکی غیبت، راهنمای مسلمین در اداره امور دینی و دنیوی است، و احکام دفاع، چونان سپری استوار، از حریم دین و امت در برابر تهدیدات پاسداری می‌کند. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار ارزشمند در باب حدود و دفاع، به کاوش در ابعاد گوناگون این دو موضوع می‌پردازد. هدف آن است که با نگاهی عمیق و تحلیلی، جایگاه نیابت عام فقها در زمان غیبت، حدود اختیارات ایشان، و احکام دفاع در مواجهه با چالش‌های داخلی و خارجی تبیین گردد.

بخش یکم: نیابت عام و تعدد فقها در زمان غیبت

تمایز نیابت در زمان حضور و غیبت

در زمان حضور معصوم، ولایت به یک امام منحصر است، چنان‌که در دوران کربلا، حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام محور اطاعت بودند و سایر ائمه، چونان ستارگان درخشان در آسمان امامت، از ایشان تبعیت می‌کردند. این انحصار، چونان رودی واحد، تمامی جریان‌های اطاعت را به‌سوی یک مقصد هدایت می‌کرد. اما در زمان غیبت، نیابت فقها عام و مشروط به صلاحیت است. این صلاحیت، که چونان کلیدی برای گشودن درهای ولایت است، به فقها اجازه می‌دهد تا در قلمرو خویش، بر اساس پذیرش مردم، به اداره امور بپردازند. نیابت عام، برخلاف نصب خاص در زمان نواب اربعه، به معنای تعلیقی بودن ولایت است که مشروط به احراز شرایط فقهی و عدالت است.

امکان تعدد فقها و دولت‌های اسلامی

در ساحت غیبت، امکان وجود چندین فقیه حاکم در مناطق مختلف، چونان شاخه‌های درختی تنومند، فراهم است. هر فقیه، در قلمرو خویش، که به وسعت پذیرش مردم آن منطقه است، می‌تواند حکومتی اسلامی برپا کند. این تعدد، نه‌تنها با فقه شیعه منافاتی ندارد، بلکه نشان‌دهنده پویایی و انعطاف این نظام فقهی در تطبیق با تنوع جوامع اسلامی است. هر فقیه، چونان باغبانی که به باغ خویش رسیدگی می‌کند، در منطقه خود به اعمال ولایت می‌پردازد، مشروط بر آنکه مزاحمتی برای فقیه دیگر در قلمرو او ایجاد نشود.

جمع‌بندی بخش یکم

نیابت عام در زمان غیبت، چونان دریایی است که شاخه‌های متعدد رودخانه‌ها را در خود جای می‌دهد. این نیابت، با شرط صلاحیت و پذیرش مردمی، به فقها اجازه می‌دهد تا در مناطق مختلف، به اداره امور بپردازند. انحصار ولایت در زمان حضور معصوم، جای خود را به تعدد فقها در زمان غیبت داده است، و این تعدد، با حفظ حدود و عدم اخلال، به حفظ نظم و وحدت اسلامی یاری می‌رساند.

بخش دوم: حدود اختیارات فقیه و پرهیز از اخلال

محدودیت نفوذ فقیه به قلمرو خویش

نفوذ فقیه، چونان نوری است که در محدوده پذیرش مردم می‌تابد. هر فقیه، تنها در منطقه‌ای که مردم او را به‌عنوان مرجع و حاکم پذیرفته‌اند، اختیار اعمال ولایت دارد. این محدودیت، چونان حصاری است که از تداخل اختیارات فقها جلوگیری می‌کند. اگر فقیهی در قلمرو فقیه دیگر مداخله کند یا مزاحمتی ایجاد نماید، بدون دلیل شرعی معتبر، از عدالت ساقط می‌شود. این اصل، چونان نگهبانی است که از نظم فقهی و اجتماعی پاسداری می‌کند.

تقلید و نظام حکومتی

مردم می‌توانند در مسائل عبادی، اخلاقی و فردی از فقیهی در کشوری دیگر تقلید کنند، مشروط بر آنکه این تقلید به اخلال در نظام حکومتی کشور دیگر منجر نشود. برای مثال، اگر فقیهی در یک کشور حکمی علیه دولت اسلامی دیگر صادر کند که به اختلال نظام منجر شود، این اقدام مشروع نیست. تقلید در مسائل فردی، چونان جویباری است که در مسیر خویش جاری می‌شود، اما در مسائل حکومتی، وحدت نظام، چونان سدی استوار، مقدم است.

جمع‌بندی بخش دوم

حدود اختیارات فقیه، چونان خطوطی است که قلمرو نفوذ او را مشخص می‌کند. پرهیز از اخلال در نظام دیگر فقها و دولت‌های اسلامی، اصل بنیادین در حفظ عدالت و نظم فقهی است. تقلید در مسائل فردی، با رعایت این حدود، جایز است، اما در مسائل حکومتی، وحدت نظام و پرهیز از اختلال، چونان ستونی است که استواری جامعه اسلامی را تضمین می‌کند.

بخش سوم: احکام دفاع و نقش فقها در نظارت بر دولت‌ها

وجوب دفاع در برابر خیانت

احکام دفاع در فقه شیعه، چونان سپری در برابر تهدیدات، بر مسلمین واجب است، به‌ویژه در برابر دولت‌هایی که به خیانت یا سیاست‌های مضر به امت اسلامی روی می‌آورند. عالمان دینی، در این راستا، حکمی عام صادر کرده‌اند که دفاع در برابر چنین دولت‌هایی بر مسلمینی که از ایشان تبعیت می‌کنند، واجب است. این وجوب، چونان ندایی است که امت را به حفظ کیان خویش فرا می‌خواند.

محدودیت در تخطئه دولت‌های مشروع

فقیه نمی‌تواند علیه دولت اسلامی مشروعی که خیانت نکرده است، فتوای تخریب صادر کند. این محدودیت، چونان مانعی است که از هرج‌ومرج در نظام‌های اسلامی جلوگیری می‌کند. اگر دولتی به دلیل خیانت از مشروعیت ساقط شود، فقیه می‌تواند آن را تخطئه کند و مردم می‌توانند از او تبعیت کنند، اما در غیر این صورت، هرگونه مداخله، به اختلال در نظام منجر می‌شود.

استناد به قرآن کریم

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ

جز این نیست که مؤمنان با یکدیگر برادرند، پس میان برادران خود صلح برقرار کنید (سوره حجرات، آیه ۱۰).

این آیه شریفه، چونان مشعلی فروزان، بر ضرورت اخوت و اصلاح میان مسلمین تأکید دارد و از هرگونه تقابل و اخلال در میان دولت‌های اسلامی نهی می‌کند.

جمع‌بندی بخش سوم

احکام دفاع، چونان شمشیری دو لبه، از یک‌سو به حفظ کیان امت در برابر خیانت و از سوی دیگر به پرهیز از تخریب دولت‌های مشروع اسلامی فرامی‌خواند. نقش فقها در نظارت بر مشروعیت دولت‌ها، با تکیه بر اصول قرآنی و روایات، از اهمیت بسزایی برخوردار است. آیه شریفه اخوت، راهنمای این مسیر است که وحدت و صلح را در میان مسلمین ترویج می‌دهد.

بخش چهارم: وحدت و تعاون در نظام اسلامی

ضرورت وحدت در مسائل اجتماعی

در مسائل اجتماعی و حکومتی، وحدت رهبری، چونان محور چرخ جامعه، ضروری است. نمی‌توان هر فرد را به فتوای فقیه خویش در مسائل کلان ارجاع داد، زیرا این امر به هرج‌ومرج می‌انجامد. برای مثال، در تعیین عید فطر یا احکام مالیاتی، وحدت فرماندهی لازم است، درحالی‌که در مسائل فردی، مانند تسبیحات اربعه، اختلاف فتوا مشکلی ایجاد نمی‌کند. این تمایز، چونان خطی روشن، مرز میان احکام فردی و اجتماعی را مشخص می‌کند.

تعامل و تعاون میان دولت‌های اسلامی

دولت‌های اسلامی، چونان استان‌هایی در یک کشور، می‌توانند با تعامل و تعاون، وحدتی جهانی ایجاد کنند. این وحدت، نه با استکبار و زور، بلکه با اخوت و همکاری، چونان باغی پرثمر، به بار می‌نشیند. هر دولت اسلامی، با قوانین و فقهای خاص خود، می‌تواند مستقل عمل کند، مشروط بر آنکه اخلالی در نظام دیگر ایجاد نکند.

جمع‌بندی بخش چهارم

وحدت و تعاون، چونان دو بال پرنده‌ای هستند که نظام اسلامی را به سوی تعالی هدایت می‌کنند. در مسائل اجتماعی، وحدت رهبری ضروری است، و در روابط میان دولت‌های اسلامی، تعامل و همکاری، راهگشای وحدت جهانی است. این اصول، با تکیه بر فقه شیعه، نظمی پویا و منسجم را در جوامع اسلامی تضمین می‌کنند.

بخش پنجم: نقد و پیشنهاد برای نظام‌مند کردن شئون ولایت

چالش‌های شناسایی شئون رهبری و فقیه

با وجود گذشت سال‌ها از استقرار نظام اسلامی، شئون رهبری و فقیه در مسائل فردی و اجتماعی به‌درستی شناسایی نشده است. این نقص، چونان خاری در پای نظام، گاه به تداخل وظایف و اخلال در نظم منجر شده است. علم دینی، که چونان گوهری درخشان در خدمت امت است، نیازمند تدوین نظام‌مندی است که شئون ولایت و مرجعیت را به روشنی مشخص کند.

پیشنهاد برای تدوین نظام‌مند

برای رفع این چالش، لازم است شئون رهبری و فقیه در مسائل فردی، اجتماعی، و حکومتی تدوین گردد. این تدوین، چونان نقشه‌ای دقیق، از تداخل وظایف جلوگیری می‌کند و نظم فقهی را تقویت می‌نماید. علم دینی باید با نگاهی آینده‌نگر، این شئون را شناسایی و نظام‌مند کند تا از هرگونه اختلال در نظام اسلامی پیشگیری شود.

جمع‌بندی بخش پنجم

علم دینی، چونان چشمه‌ای زلال، باید در خدمت نظم و تعالی نظام اسلامی باشد. شناسایی شئون رهبری و فقیه، و تدوین نظام‌مند این شئون، گامی اساسی در رفع چالش‌های موجود و تقویت انسجام فقهی است. این امر، نظم و وحدت را در جامعه اسلامی تضمین می‌کند.

نتیجه‌گیری نهایی

فقه شیعه، چونان درختی تنومند، با شاخه‌های متعدد نیابت عام، امکان اداره جوامع اسلامی را با انعطاف و پویایی فراهم می‌کند. نیابت عام فقها در زمان غیبت، تعدد دولت‌های اسلامی را با فقهای مختلف ممکن می‌سازد، مشروط بر آنکه اخلالی در قلمرو یکدیگر ایجاد نشود. احکام دفاع، با تأکید بر وجوب در برابر خیانت و پرهیز از تخریب دولت‌های مشروع، نظم و وحدت امت را تضمین می‌کنند. آیه شریفه اخوت، چونان مشعلی راهنما، بر ضرورت همکاری و صلح میان مسلمین تأکید دارد. روایات دفاع و جهاد، بر وحدت در برابر دشمنان خارجی تمرکز دارند و از تقابل داخلی نهی می‌کنند. شناسایی شئون رهبری و فقیه، و تدوین نظام‌مند این شئون، گامی اساسی در تقویت نظام اسلامی است. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار ارزشمند، تلاش کرد تا این مفاهیم را با نگاهی عمیق و تحلیلی تبیین نماید، تا راهگشای پژوهش‌های فقهی و علمی در این حوزه باشد.