متن تحقیق

کاوش در مفهوم سحر و جایگاه آن در احکام کیفری فقه اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۰۴۰)

دیباچه

در سپهر اندیشه فقهی، مسائل کیفری و احکام قصاص از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند، چرا که این احکام، چونان چراغی فروزان، مرزهای عدالت و نظم اجتماعی را در پرتو شریعت روشن می‌سازند. در این میان، سحر و جادو به‌عنوان پدیده‌ای که از دیرباز در فرهنگ‌ها و ادیان گوناگون مورد توجه بوده، در فقه اسلامی نیز جایگاهی چالش‌برانگیز یافته است. این نوشتار، برگرفته از درس‌گفتار شماره ۱۰۴۰، به کاوش در ماهیت سحر، تأثیرات آن، و جایگاهش در احکام کیفری می‌پردازد. با تکیه بر آیات قرآن کریم، روایات معصومین علیهم‌السلام، و آرای فقهی، این بحث به‌دنبال تبیین دقیق این پرسش است که آیا سحر می‌تواند عاملی برای قتل یا آسیب‌رساندن باشد و ساحر در این صورت قاتل محسوب می‌شود یا خیر.

بخش یکم: چیستی سحر و جایگاه آن در فقه کیفری

مصادیق غیرمتعارف قتل و آسیب‌رساندن

در گستره احکام کیفری فقه اسلامی، قتل و آسیب‌رساندن تنها به ابزارهای متعارف چون شمشیر و سلاح محدود نمی‌شود، بلکه هر عاملی که رابطه علّی آن با نتیجه (قتل یا آسیب) احراز شود، می‌تواند مبنای احکام قصاص یا تعزیر قرار گیرد. مصادیقی چون تلنگر، کلام، یا حتی خبر، که در نگاه نخست غیرعادی می‌نمایند، در این چارچوب مورد بررسی قرار می‌گیرند. این عوامل، هرچند در ظاهر ساده و غیرمتعارف‌اند، اما اگر رابطه علّی آن‌ها با قتل یا آسیب احراز شود، در دایره احکام کیفری جای می‌گیرند. این دیدگاه، چونان دری گشوده به سوی فهمی گسترده‌تر از عدالت کیفری، نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری فقه در مواجهه با پدیده‌های غیرمتعارف است.

سحر به‌عنوان عاملی برای قتل یا آسیب

یکی از پرسش‌های محوری در این بحث، جایگاه سحر به‌عنوان عاملی برای قتل یا آسیب‌رساندن است. آیا سحر می‌تواند به مرگ یا آسیب منجر شود؟ و اگر چنین است، آیا ساحر در این صورت قاتل محسوب می‌شود؟ این پرسش، چونان کلیدی است که درهای معرفت فقهی را به سوی تحلیل عمیق‌تری از علیت و تأثیرگذاری می‌گشاید. پاسخ به این پرسش، نیازمند بررسی دقیق ماهیت سحر، تأثیرات آن، و احراز رابطه علّی بین عمل ساحر و نتیجه است.

معیار احراز قتل و آسیب در فقه

در فقه اسلامی، معیار احراز قتل یا آسیب، وجود رابطه علّی بین فعل و نتیجه است. هر عاملی، اعم از تلنگر، کلام، خبر، میکروب، ویروس، یا سحر، اگر بتوان احراز کرد که به قتل یا آسیب منجر شده، می‌تواند مبنای احکام کیفری قرار گیرد. این اصل، چونان ستونی استوار، پایه‌ای جامع برای تحلیل فقهی فراهم می‌کند و نشان‌دهنده انعطاف فقه در مواجهه با عوامل غیرمتعارف است.

بخش دوم: نقد دیدگاه‌های فقهی در باب تأثیر سحر

اختلاف فقها در تأثیرگذاری سحر

برخی از عالمان دینی، با این استدلال که سحر فاقد توانایی ایجاد اثر واقعی است، معتقدند که سحر نمی‌تواند به آسیب یا قتل منجر شود و از این‌رو، ساحر قاتل محسوب نمی‌شود. این دیدگاه، ریشه در نگرشی دارد که سحر را امری موهوم و فاقد اثر واقعی می‌داند. با این حال، این نظر با چالش‌هایی مواجه است، چرا که انکار تأثیر سحر، بدون پشتوانه علمی و منطقی، نمی‌تواند در برابر شواهد قرآنی و روایی مقاومت کند.

نقد علمی نبودن انکار تأثیر سحر

ادعای عدم توانایی سحر در ایجاد آسیب، به‌عنوان دیدگاهی غیرعلمی مورد نقد قرار گرفته است. سحر، مانند دیگر علوم یا پدیده‌ها، می‌تواند اثرگذار باشد و تأثیرات آن قابل احراز است. همان‌گونه که پزشکی با قواعد خود، سلامت یا بیماری را رقم می‌زند، سحر نیز می‌تواند با قواعد خاص خود، اثرات واقعی ایجاد کند. انکار این تأثیر، چونان بستن چشمان بر واقعیتی آشکار، از منظر علمی و منطقی پذیرفتنی نیست.

استدلال صاحب جواهر و نقد آن

یکی از عالمان دینی، با استناد به آیات قرآن کریم، مدعی شده که سحر فاقد توانایی آسیب‌رساندن است. وی با اشاره به آیه وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ (سوره بقره، آیه ۱۰۲) استدلال می‌کند که سحر نمی‌تواند بدون اذن الهی ضرر برساند. اما این استدلال، به دلیل عدم توجه به معنای دقیق آیه، مورد نقد قرار گرفته است. این آیه، به وابستگی همه امور به اراده الهی اشاره دارد، نه به نفی تأثیر سحر. ترجمه آیه چنین است: «و آنان با آن [سحر] به کسی زیان نرسانند، مگر به اذن خدا.» این تفسیر نادرست، به تناقض ظاهری بین آیات قرآن کریم و روایات منجر شده است.

بخش سوم: تمایز حقیقت و واقعیت در تحلیل سحر

تمایز حقیقت و واقعیت

برای فهم دقیق جایگاه سحر در فقه، تمایز بین حقیقت و واقعیت ضروری است. حقیقت، به امری اطلاق می‌شود که هم وجود خارجی دارد و هم خیر است، مانند عدالت، پاکی، یا ذات باری‌تعالی. در مقابل، واقعیت به امری گفته می‌شود که وجود دارد، اما ممکن است خیر نباشد، مانند ظلم یا سحر. سحر، چونان سایه‌ای تاریک، واقعیتی است که وجود خارجی دارد، اما به دلیل شر بودن، فاقد حقیقت است.

نقد دیدگاه انکار حقیقت سحر

یکی از عالمان دینی، با بیان «لا حَقِيقَةَ للسِّحْر»، سحر را فاقد حقیقت دانسته، اما این به معنای نفی وجود یا واقعیت آن نیست، بلکه به فقدان خیر در آن اشاره دارد. این دیدگاه، اگرچه در ظاهر نفی سحر را القا می‌کند، اما با تحلیل دقیق‌تر، نشان‌دهنده تفکیک بین خیر و شر است. سحر، مانند ظلم، واقعیتی است که وجود دارد، اما به دلیل شر بودن، فاقد حقیقت است.

بخش چهارم: شواهد قرآنی و روایی در باب سحر

بررسی آیه ۱۰۲ سوره بقره

آیه ۱۰۲ سوره بقره، یکی از مهم‌ترین شواهد قرآنی در باب سحر است: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْکِ سُلَيْمَانَ وَمَا کَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَکِنَّ الشَّيَاطِينَ کَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَکَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ… ترجمه: «و [یهودیان] آنچه را که شیاطین در سلطنت سلیمان برمی‌خواندند، پیروی کردند، و سلیمان کفر نورزید، لیکن شیاطین کفر ورزیدند که به مردم سحر می‌آموختند و [نیز] آنچه بر دو فرشته در بابل، هاروت و ماروت، نازل شده بود…» این آیه، سحر را به‌عنوان یک علم واقعی با معلم (شیاطین) و متعلم (مردم) معرفی می‌کند که قادر به ایجاد اثرات مخرب، مانند جدایی بین زن و شوهر، است.

تأثیرات منفی سحر در قرآن کریم

آیه مذکور، به تأثیرات مخرب سحر اشاره دارد: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ترجمه: «پس از آن دو [فرشته] چیزی می‌آموختند که به‌وسیله آن میان مرد و همسرش جدایی می‌افکندند.» این اثر، نشان‌دهنده واقعیت خارجی سحر و توانایی آن در ایجاد آسیب است، هرچند به دلیل شر بودن، فاقد خیر و حقیقت است.

بررسی آیه ۶۶ سوره طه

در آیه ۶۶ سوره طه، به تأثیر تخیل‌آمیز سحر اشاره شده است: فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَىٰ ترجمه: «پس ناگهان ریسمان‌ها و عصاهایشان از سحرشان چنان به نظرش آمد که می‌خزند.» این آیه، به تأثیرات روانی و بصری سحر اشاره دارد که می‌تواند ترس ایجاد کند، چنان‌که حضرت موسی علیه‌السلام را به ترس انداخت: فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَىٰ ترجمه: «پس موسی در دل خود احساس ترس کرد.»

برتری معجزه بر سحر

در داستان حضرت موسی علیه‌السلام، معجزه او بر سحر ساحران غلبه کرد: فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ ترجمه: «پس چون افکندند، دیدگان مردم را افسون کردند و آنان را به ترس انداختند و سحری بزرگ آوردند.» این غلبه، نشان‌دهنده برتری حقیقت (معجزه) بر واقعیت (سحر) است، چرا که معجزه، به دلیل خیر بودن، از سحر قوی‌تر است.

بخش پنجم: روایات و دیدگاه معصومین علیهم‌السلام

سحر به‌عنوان یک علم

روایتی از معصومین علیهم‌السلام، سحر را علمی مشابه پزشکی می‌داند: «سحر، علمی است مانند علم پزشکی.» این روایت، سحر را به‌عنوان یک دانش واقعی با قواعد مشخص معرفی می‌کند که می‌تواند اثرات واقعی ایجاد کند، مانند جدایی یا ترس. این دیدگاه، با برخی آرای عالمان دینی که سحر را موهوم می‌دانند، در تضاد است.

روایت بحارالانوار

روایتی در بحارالانوار (جلد ۶۳، صفحه ۲۱) سحر را به‌عنوان یک علم واقعی تأیید می‌کند: «سحر، علمی است مانند پزشکی، همان‌گونه که طبیبان برای هر بیماری درمانی قرار داده‌اند، ساحران نیز برای هر سلامت، آفتی قرار داده‌اند.» این روایت، سحر را به‌عنوان واقعیتی با تأثیرات مشخص معرفی می‌کند که می‌تواند به آسیب منجر شود.

امکان استفاده مثبت از سحر

در پایان درس‌گفتار، به امکان استفاده مثبت از سحر اشاره شده است، مشروط بر اینکه به تجاوز یا آسیب‌رساندن منجر نشود. این دیدگاه، سحر را مانند دیگر علوم، مانند موسیقی یا رقص، در چارچوب شرعی قابل قبول می‌داند.

جمع‌بندی

این کاوش، با تکیه بر آیات قرآن کریم، روایات معصومین علیهم‌السلام، و تحلیل‌های فقهی، نشان داد که سحر، به‌عنوان واقعیتی خارجی، دارای تأثیرات واقعی اما شر است. آیات قرآن کریم، سحر را به‌عنوان یک علم واقعی با معلم و متعلم معرفی می‌کنند که می‌تواند اثرات مخربی مانند جدایی یا ترس ایجاد کند. با این حال، به دلیل شر بودن، سحر فاقد حقیقت است. برخی آرای عالمان دینی، به دلیل عدم تمایز بین حقیقت و واقعیت یا تفسیر نادرست آیات، تأثیر سحر را انکار کرده‌اند، اما این دیدگاه‌ها با شواهد قرآنی و روایی سازگار نیست. امکان استفاده مثبت از سحر در چارچوب شرعی، انعطاف‌پذیری فقه اسلامی را در مواجهه با پدیده‌های غیرمتعارف نشان می‌دهد. این تحلیل، چونان آینه‌ای صاف، جایگاه سحر در احکام کیفری و اخلاقی را روشن می‌سازد و بر اهمیت رویکرد علمی و دقیق در استنباط فقهی تأکید دارد.