متن تحقیق

المسکه: بازخوانی انتقادی روایات تجلی الهی و رحمت در قیامت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره (جلسه ۲۲)

دیباچه

این نوشتار، با رویکردی عقل‌محور و نقادانه، به بررسی و تبیین روایات منسوب به سنت نبوی و اهل‌بیت علیهم‌السلام می‌پردازد که به مفاهیم تجلی الهی، رحمت در قیامت و رابطه بنده با پروردگار اختصاص دارند. هدف، ارائه دیدگاهی است که با تکیه بر عقل و حکمت، از تحریف مفاهیم دینی و تصویرسازی‌های غیرمنطقی جلوگیری کند. این اثر، با نگاهی ژرف به متون دینی، در پی آن است که با بهره‌گیری از آیات قرآن کریم و تحلیل عقلانی روایات، نوری بر معارف الهی بیفکند و راهی به سوی فهم توحید ناب و رابطه مستقیم با خدا بگشاید. نوشتار حاضر، با ساختاری منظم و محتوایی منسجم، به گونه‌ای تنظیم شده که هم معارف دینی را تبیین کند و هم دعوتی باشد به بازاندیشی در مفاهیم بنیادین دین.

بخش یکم: تجلی الهی در قیامت و رحمت بی‌کران

روایت نخست: تجلی الهی و تبدیل سیئات به حسنات

روایتی منسوب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله چنین بیان می‌دارد:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ تَجَلَّى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِعَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ فَيُوقِفُهُ عَلَى ذُنُوبِهِ ذَنْبًا ذَنْبًا ثُمَّ يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ لَا يُطْلِعُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ مَلَكًا مُقَرَّبًا وَلَا نَبِيًّا مُرْسَلًا وَيَسْتُرُ عَلَيْهِ مَا يَكْرَهُ أَنْ يَقِفَ عَلَيْهِ أَحَدٌ ثُمَّ يَقُولُ لِسَيِّئَاتِهِ كُونِي حَسَنَاتٍ

ترجمه: هنگامی که روز قیامت فرا رسد، خداوند عزوجل برای بنده مؤمنش تجلی می‌کند و او را بر گناهانش، گناه به گناه، آگاه می‌سازد. سپس خداوند او را می‌آمرزد و این را بر هیچ فرشته مقرب یا پیامبر مرسلی آشکار نمی‌سازد و آنچه را که او کراهت دارد کسی بداند، بر او می‌پوشاند. سپس به سیئاتش می‌فرماید: حسنات شوید.

این روایت، تصویری از قیامت ترسیم می‌کند که در آن، خداوند با تجلی برای بنده مؤمن، گناهان او را یک به یک مرور کرده، سپس می‌آمرزد و سیئات او را به حسنات تبدیل می‌کند. اما این تصویر، از منظر عقل و حکمت الهی مورد نقد قرار گرفته است. استاد فرزانه قدس سره استدلال می‌کنند که مرور گناهان پیش از آمرزش، فاقد غایت حکیمانه است و با رحمت بی‌کران الهی که در قرآن کریم توصیف شده، ناسازگار به نظر می‌رسد. این نقد، مانند نوری است که بر تاریکی‌های تصویرسازی‌های غیرمنطقی می‌تابد و نشان می‌دهد که حکمت الهی، هر فعل را با هدفی روشن و منطقی همراه می‌سازد.

برای تبیین این موضوع، می‌توان به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کرد:

وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ

ترجمه: و رحمت من همه چیز را در بر گرفته است (سوره اعراف، آیه ۱۵۶).

این آیه، رحمت الهی را بی‌کران و فراگیر توصیف می‌کند. مرور گناهان پیش از آمرزش، که در این روایت آمده، با این رحمت بی‌حد و حصر ناسازگار است، زیرا یادآوری گناهان بدون هدف مشخص، نه‌تنها به اصلاح بنده کمک نمی‌کند، بلکه ممکن است او را در اضطراب و نومیدی فرو برد.

نقد عقلانی روایت نخست

استاد فرزانه قدس سره، با تکیه بر عقل به‌عنوان معیار ارزیابی روایات، این روایت را به دلیل غیرمنطقی بودن فرآیند مرور گناهان پیش از آمرزش، «من‌درآوردی» می‌دانند. ایشان استدلال می‌کنند که اگر خداوند قصد آمرزش دارد، نیازی به یادآوری گناهان نیست، زیرا این عمل فاقد غایت حکیمانه است. این نقد، مانند کلیدی است که قفل‌های فهم نادرست را می‌گشاید و راه را برای درک عمیق‌تر از رحمت الهی هموار می‌سازد.

قرآن کریم، آمرزش الهی را به ایمان و عمل صالح مشروط می‌کند:

إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ

ترجمه: مگر کسانی که شکیبایی ورزیدند و کارهای شایسته کردند، که برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است (سوره هود، آیه ۱۱).

این آیه، بر معیارهای روشن برای آمرزش تأکید دارد. روایتی که آمرزش را به‌صورت احساسی و بدون معیار مشخص ارائه می‌دهد، با این اصل قرآنی تعارض دارد. استاد فرزانه، با این نقد، دعوت می‌کنند که به جای پذیرش روایات بدون تأمل، با دیده عقل و حکمت به آن‌ها نگریسته شود.

بخش دوم: تجلی الهی در کلام و وحی

روایت دوم: تجلی در کلام الهی

روایتی منسوب به امام صادق علیه‌السلام چنین بیان می‌دارد:

وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ ع لَقَدْ تَجَلَّى اللَّهُ لِخَلْقِهِ فِي كَلَامِهِ وَلَكِنْ لَا يُبْصِرُونَ

ترجمه: خداوند برای خلقش در کلامش تجلی کرده است، اما آنان نمی‌بینند.

این روایت، تجلی الهی را در کلام خدا، به‌ویژه قرآن کریم، معرفی می‌کند، اما تأکید دارد که بندگان به دلیل فقدان بصیرت، این تجلی را درک نمی‌کنند. استاد فرزانه، این مفهوم را تأیید کرده و تجلی کلام الهی را به نوری تشبیه می‌کنند که در دل مؤمن نفوذ کرده و معرفت می‌آفریند. این نور، مانند بارانی است که بر زمین تشنه قلب می‌بارد، اما تنها قلب‌های پاک و آماده از آن بهره‌مند می‌شوند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

ترجمه: ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم تا شاید شما تعقل کنید (سوره یوسف، آیه ۲).

این آیه، بر تأثیر عقلانی و معنوی کلام الهی تأکید دارد. تجلی در کلام، نیازمند بصیرت و آمادگی دل است، و استاد فرزانه این مفهوم را به‌عنوان یکی از عالی‌ترین جلوه‌های رابطه بنده با خدا معرفی می‌کنند.

روایت سوم: تجلی الهی در لحظه وحی

روایتی دیگر منسوب به امام صادق علیه‌السلام درباره حالت غشیه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله چنین است:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ الْغَشْيَةُ الَّتِي كَانَتْ تُصِيبُ رَسُولَ اللَّهِ ص إِذَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْي فَقَالَ ذَاكَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ أَحَدٌ ذَاكَ إِذَا تَجَلَّى اللَّهُ لَهُ قَالَ ثُمَّ قَالَ تِلْكَ النُّبُوَّةُ يَا زُرَارَةُ وَأَقْبَلَ بِتَخَشُّعٍ

ترجمه: گفتم به ابی‌عبدالله علیه‌السلام: فدایت شوم، آن غشیه‌ای که به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله هنگام نزول وحی دست می‌داد چه بود؟ فرمود: آن هنگامی بود که میان او و خدا هیچ‌کس نبود، آن هنگامی بود که خداوند برای او تجلی می‌کرد. سپس فرمود: این نبوت است، ای زراره، و با خشوع روی آورد.

این روایت، حالت غشیه پیامبر را به تجلی الهی در لحظه وحی نسبت می‌دهد، زمانی که پیامبر در خلوت کامل با خدا قرار می‌گرفت. استاد فرزانه، این حالت را به فنا و خلوت عارفانه تشبیه می‌کنند، گویی پیامبر در آن لحظه، چونان شمعی در برابر نور خورشید الهی، از خود بی‌خود می‌شد و در حضور حق غرق می‌گشت.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا

ترجمه: و هیچ بشری را نرسد که خداوند با او سخن گوید مگر از راه وحی (سوره شوری، آیه ۵۱).

این آیه، وحی را یکی از شیوه‌های ارتباط الهی معرفی می‌کند. حالت غشیه، نشانه‌ای از شدت این ارتباط و حضور کامل پیامبر در برابر خدا است.

تفسیر حالت غشیه و نبوت

استاد فرزانه، حالت غشیه را به خلوت عارفانه و فنا در خدا تشبیه می‌کنند، حالتی که در آن پیامبر از همه‌چیز جز خدا منقطع می‌شد. این حالت، چونان دری است که به سوی حقیقت بی‌کران الهی گشوده می‌شود و پیامبر را در حضوری کامل با پروردگار قرار می‌دهد. این تفسیر، بر بعد عرفانی نبوت تأکید دارد و آن را جلوه‌ای از ارتباط مستقیم با خدا می‌داند.

بخش سوم: رابطه متقابل بنده و خدا

روایت قدسی: پاسخ الهی به حرکت بنده

روایت قدسی منسوب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله چنین است:

إِذَا ذَكَرَنِي عَبْدِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي وَإِذَا ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْ مَلَئِهِ وَإِذَا تَقَرَّبَ مِنِّي شِبْرًا تَقَرَّبْتُ مِنْهُ ذِرَاعًا وَإِذَا تَقَرَّبَ مِنِّي ذِرَاعًا تَقَرَّبْتُ مِنْهُ بَاعًا وَإِذَا مَشَى إِلَيَّ هَرَوَلْتُ إِلَيْهِ

ترجمه: هنگامی که بنده‌ام مرا در خلوت خود یاد کند، من نیز او را در خلوت خود یاد می‌کنم. و هنگامی که مرا در جمعی یاد کند، من او را در جمعی بهتر از جمعش یاد می‌کنم. و اگر یک وجب به من نزدیک شود، من یک ذراع به او نزدیک می‌شوم. و اگر یک ذراع به من نزدیک شود، من یک باع به او نزدیک می‌شوم. و اگر به‌سوی من گام بردارد، من به‌سوی او می‌شتابم.

این روایت، رابطه‌ای متقابل میان بنده و خدا را توصیف می‌کند که در آن، هر حرکت بنده به‌سوی خدا با پاسخی چندبرابر از سوی پروردگار مواجه می‌شود. استاد فرزانه این روایت را تأیید کرده و آن را نشانه‌ای از رحمت بی‌کران الهی می‌دانند، گویی خداوند چونان پدری مهربان، بنده‌اش را در آغوش می‌کشد و به هر گام کوچک او، با شتابی عظیم پاسخ می‌دهد.

قرآن کریم نیز این رابطه را تأیید می‌کند:

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ

ترجمه: پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم (سوره بقره، آیه ۱۵۲).

این آیه، بر یاد متقابل خدا و بنده تأکید دارد و رابطه‌ای را ترسیم می‌کند که مبتنی بر اختیار بنده و پاسخ الهی است.

بخش چهارم: نقد نگاه غیرعقلانی به رحمت و اصلاح جامعه

رحمت الهی در چارچوب نظام علّی و معلولی

استاد فرزانه، با اشاره به حوادثی مانند تصادفات و مرگ‌ومیر، تأکید می‌کنند که رحمت الهی در چارچوب نظام علّی و معلولی جهان عمل می‌کند. نمی‌توان انتظار داشت که خداوند به‌صورت دلبخواهی مداخله کند و انسان را از نتایج اعمالش مصون دارد. این دیدگاه، مانند چراغی است که راه عقل و مسئولیت‌پذیری را روشن می‌کند و انسان را به تأمل در اعمال خویش فرا می‌خواند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ

ترجمه: خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمی‌دهد تا زمانی که خودشان آنچه را در خودشان است تغییر دهند (سوره رعد، آیه ۱۱).

این آیه، بر نقش اختیار و عقل انسانی در تغییر سرنوشت تأکید دارد. رحمت الهی، در چارچوب حکمت و عدالت او عمل می‌کند و با انتظارات غیرمنطقی یا خرافه ناسازگار است.

نقد فرهنگ دینی غیرعقلانی

استاد فرزانه، با اشاره به فرهنگ‌هایی که به جای خدا، ارباب را می‌پرستند، به نقد انحرافات در علم دینی می‌پردازند و تأکید می‌کنند که رابطه مستقیم با خدا باید جایگزین واسطه‌پرستی شود. این نقد، چونان تیغی است که پرده‌های شرک پنهان را می‌درد و راه را به سوی توحید ناب هموار می‌سازد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ

ترجمه: به جای خدا چیزی را می‌پرستند که نه به آنان زیان می‌رساند و نه سودشان می‌دهد (سوره حج، آیه ۱۲).

این آیه، شرک و پرستش غیر خدا را نکوهش می‌کند و بر ضرورت بازگشت به توحید ناب تأکید دارد.

نقد مشکلات اجتماعی و جهانی

استاد فرزانه، با اشاره به مشکلات جهانی مانند فقر، جنگ و فساد در جوامع اسلامی، تأکید می‌کنند که این مسائل نتیجه دوری از عقل و توحید است. این مشکلات، مانند زخم‌هایی بر پیکره جامعه بشری‌اند که تنها با بازگشت به عقل و حکمت الهی التیام می‌یابند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ

ترجمه: به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده، فساد در خشکی و دریا پدیدار شده است (سوره روم، آیه ۴۱).

این آیه، فساد را نتیجه اعمال انسان‌ها می‌داند و بر ضرورت اصلاح رفتار انسانی تأکید دارد.

جمع‌بندی

این نوشتار، با بازخوانی انتقادی روایات مرتبط با تجلی الهی، رحمت و رابطه بنده با خدا، بر چند اصل بنیادین تأکید دارد. نخست، نقد عقلانی روایات، که هر روایتی را با معیار عقل و حکمت الهی می‌سنجد و آنچه را با عدالت و رحمت خدا ناسازگار است، مردود می‌شمارد. دوم، تجلی الهی در کلام و وحی، که چونان نوری معرفت‌بخش، دل‌های آماده را روشن می‌کند. سوم، رابطه متقابل بنده و خدا، که در آن، هر گام بنده به‌سوی خدا با پاسخی عظیم از سوی پروردگار مواجه می‌شود. و سرانجام، ضرورت بازگشت به عقل و توحید برای اصلاح فرد و جامعه، که راه رهایی از انحرافات و مشکلات جهانی است.

این اثر، دعوتی است به بازاندیشی در متون دینی با تکیه بر عقل و قرآن کریم، و پرهیز از پذیرش روایاتی که با اصول الهی ناسازگارند. این رویکرد، نه‌تنها به تقویت معرفت دینی یاری می‌رساند، بلکه از تحریف مفاهیم دینی و سوءاستفاده‌های احتمالی جلوگیری می‌کند. گویی این نوشتار، چونان آیینه‌ای است که حقیقت را در برابر دیده‌های بصیر به نمایش می‌گذارد و راه را به سوی فهم عمیق‌تر از دین و خدا می‌گشاید.