متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در ماهیت علم و فضیلت آن

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۷۷)

دیباچه

کتاب حاضر، با تأمل در مفهوم علم، فضیلت آن و نقد انحصارگرایی در تعریف دانش، به بازخوانی درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره در جلسه‌ای با محوریت «المسکه» می‌پردازد. این اثر، با نگاهی عقلانی و انتقادی، به بررسی ماهیت علم و عالم، ارزش علوم انسانی و دینی، و ضرورت پرهیز از خودخواهی و خشونت در رفتار انسانی می‌نشیند. با بهره‌گیری از زبانی روشن و متین، این نوشتار درصدد است تا مفاهیم عمیق معرفتی را با پیوندهای معنایی و مثال‌های ملموس، به‌گونه‌ای ارائه نماید که چونان آیینه‌ای، حقیقت دانش و اخلاق را در برابر خواننده بازتاب دهد.

بخش یکم: چیستی علم و عالم

پرسش از ماهیت علم و عالم

استاد فرزانه با طرح پرسشی بنیادین، «ما العلم و العالم؟»، به کاوش در چیستی علم و جایگاه عالم در نظام معرفتی می‌پردازد. علم، در نگاه ایشان، گاه به‌صورت کلی (سازج) و گاه در قالب علوم تخصصی و مشتق (مانند ریاضیات یا دیگر رشته‌ها) ظاهر می‌شود. این تمایز، دعوتی است به تأمل در گستردگی دانش و نقش عالم به‌عنوان حامل و گسترش‌دهنده آن. علم کلی، چونان رودی جاری است که شاخه‌های گوناگون معرفت را سیراب می‌کند، و عالم، چونان باغبانی است که این شاخه‌ها را پرورانده و به بار می‌نشاند.

حجم و اهمیت بحث علم

استاد فرزانه با اشاره به گستردگی بحث علم، که در قسم چهارم از صفحه ۱۵۱ تا ۲۰۵، یعنی ۵۴ صفحه، بسط یافته، بر اهمیت این موضوع تأکید می‌ورزد. این گستردگی، نشانه‌ای از عمق و غنای موضوع علم در معارف دینی است. بحث علم، نه‌تنها به افزودن بر دانش مخاطب می‌انجامد، بلکه چونان کلیدی است که درهای معرفت را می‌گشاید و انسان را به سوی فهم عمیق‌تر از هستی رهنمون می‌شود.

فضیلت علم

فضل علم، به معنای ارزش و جایگاه والای آن، از منظر استاد فرزانه، چونان نگینی است که در تاج معرفت می‌درخشد. این فضیلت، نه‌تنها در ارزش ذاتی دانش، بلکه در تأثیر آن بر زندگی مؤمنانه و اجتماعی نمود می‌یابد. علم، چونان چراغی است که تاریکی جهل را می‌زداید و انسان را به سوی سعادت رهنمون می‌سازد.

جمع‌بندی بخش یکم

این بخش، با کاوش در چیستی علم و عالم، بر اهمیت فهم دقیق و جامع از دانش و نقش آن در زندگی تأکید دارد. تمایز بین علم کلی و تخصصی، گستردگی بحث علم، و فضیلت آن، همگی دعوتی است به تأمل در ارزش دانش و جایگاه عالم در نظام معرفتی. این تأملات، چونان بذرهایی هستند که در ذهن خواننده کاشته شده و به بار معرفت می‌نشینند.

بخش دوم: نقد تعریف محدود علم در حدیث

روایت پیامبر (ص) و نقد آن

استاد فرزانه به روایتی از امام کاظم (ع) اشاره می‌کند که در آن، پیامبر اکرم (ص) با گروهی مواجه می‌شود که پیرامون فردی جمع شده‌اند و او را به دلیل دانشش در نسب‌شناسی عرب، تاریخ جاهلیت، و اشعار عربی، «علامة» می‌خوانند. پیامبر (ص) در پاسخ می‌فرماید:

رُوِيَ عَنِ ٱلْكَاظِمِ ع قَالَ دَخَلَ رَسُولُ ٱللَّهِ ص يَوْمًا ٱلْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَةٌ قَدْ طَافُوا بِرَجُلٍ… فَقَالَ وَمَا ٱلْعَلَّامَةُ فَقَالُوا أَعْلَمُ ٱلنَّاسِ بِأَنْسَابِ ٱلْعَرَبِ… وَوَقَائِعِهَا… وَأَيَّامِ ٱلْجَاهِلِيَّةِ… وَٱلْأَشْعَارِ ٱلْعَرَبِيَّةِ قَالَ فَقَالَ ٱلنَّبِيُّ ص ذَٰلِكَ عِلْمٌ لَا يَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَلَا يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ

ترجمه: از امام کاظم (ع) روایت شده که فرمود: روزی رسول خدا (ص) وارد مسجد شد و گروهی را دید که اطراف مردی جمع شده‌اند… پرسید: علامة چیست؟ گفتند: داناترین مردم به نسب‌های عرب… و وقایع آن… و ایام جاهلیت… و اشعار عربی. پیامبر فرمود: این علمی است که ندانستنش ضرر ندارد و دانستنش سود نمی‌رساند.

استاد فرزانه این دیدگاه را غیرمنطقی و نادرست می‌شمارد. ایشان معتقدند که علوم انسانی، مانند نسب‌شناسی، تاریخ، و ادبیات، از ارزش و اهمیت برخوردارند، زیرا به فهم جامعه، فرهنگ، و روان‌شناسی انسان‌ها یاری می‌رسانند. این علوم، چونان آینه‌هایی هستند که گذشته و حال جوامع را بازتاب داده و به انسان در شناخت خویشتن و دیگران مدد می‌رسانند.

تعریف محدود علم در حدیث

در ادامه روایت، علم به سه دسته محدود می‌شود: آیه محکمه، فریضه عادله، و سنت قائمه. آنچه خارج از این سه باشد، «فضل» یا زیادی دانسته شده است:

ثُمَّ قَالَ ع إِنَّمَا ٱلْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ… وَمَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ

ترجمه: سپس فرمود: علم تنها سه چیز است: آیه محکمه، فریضه عادله، یا سنت قائمه… و آنچه غیر از اینهاست، فضل است.

استاد فرزانه این تعریف را خودخواهانه و غیرمنطقی می‌داند. ایشان با تأکید بر ارزش همه علوم، به‌ویژه علوم انسانی، این دیدگاه را که تنها علوم دینی ارزشمندند، رد می‌کند. علم، چونان درختی تناور است که شاخه‌های گوناگون آن، از دینی تا انسانی، همگی به رشد و بالندگی انسان یاری می‌رسانند.

نقد انحصارگرایی دینی

استاد فرزانه با دفاع از ارزش علوم انسانی، مانند تاریخ و جامعه‌شناسی، دیدگاه حدیث را که علوم غیر دینی را بی‌ارزش می‌شمارد، خودخواهانه می‌خواند. ایشان تأکید می‌کنند که این دیدگاه، چونان دیواری است که مانع از دیدن گستردگی و زیبایی باغ معرفت می‌شود. احترام به تنوع دانش بشری، ضرورتی است که از خودبرتربینی دینی جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با نقد تعریف محدود علم در حدیث، بر ارزش همه علوم، به‌ویژه علوم انسانی، تأکید دارد. استاد فرزانه با رد انحصارگرایی دینی، خواننده را به سوی فهم عقلانی و احترام به تنوع دانش بشری هدایت می‌کند. این تأملات، چونان نسیمی هستند که غبار خودخواهی را از ذهن می‌زدایند و راه را برای دیدن حقیقت معرفت هموار می‌سازند.

بخش سوم: تبیین آیه محکمه، فریضه عادله، و سنت قائمه

آیه محکمه

استاد فرزانه آیه محکمه را به آیاتی مانند «اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ» از قرآن کریم مرتبط می‌داند:

ٱللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلْمَلَائِكَةُ وَأُولُو ٱلْعِلْمِ قَائِمًا بِٱلْقِسْطِ

ترجمه: خداوند، هیچ معبودی جز او نیست و فرشتگان و دارندگان علم به عدالت قیام می‌کنند.

ایشان با اشاره به دشواری فهم عمیق این آیات، بر ضرورت تعمق و تحلیل دقیق در متون دینی تأکید می‌ورزد. آیه محکمه، چونان ستونی است که بنای اعتقادات بر آن استوار می‌گردد، اما فهم آن نیازمند تأمل و ژرف‌نگری است.

فریضه عادله

فریضه عادله، به واجباتی مانند زکات و حق‌طلبی تفسیر می‌شود که به عدالت و خیر اجتماعی منجر می‌گردند. زکات، چونان جویباری است که نیازهای فقرا را سیراب می‌کند، و حق‌طلبی، چونان بادی است که جامعه را به سوی نیکی و عدالت هدایت می‌نماید.

سنت قائمه

سنت قائمه، به سنت‌های پایداری مانند سلام کردن تفسیر می‌شود که از زمان پیامبر (ص) تا امروز ادامه یافته است. این سنت، چونان پلی است که انسان‌ها را در گذر زمان به یکدیگر پیوند می‌دهد و ارزش‌های انسانی را حفظ می‌کند.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با تبیین آیه محکمه، فریضه عادله، و سنت قائمه، بر اهمیت این سه عنصر در نظام معرفتی دینی تأکید دارد. استاد فرزانه با تفسیر این مفاهیم، خواننده را به سوی فهم عمیق‌تر از ارزش‌های دینی و نقش آن‌ها در زندگی اجتماعی هدایت می‌کند. این مفاهیم، چونان ستارگانی هستند که در آسمان معرفت می‌درخشند و راه سعادت را روشن می‌سازند.

بخش چهارم: نقد خودخواهی و خشونت در علم دینی

ارزش علوم انسانی و پیشرفت‌های بشری

استاد فرزانه با تأکید بر ارزش علوم انسانی، مانند تاریخ و جامعه‌شناسی، به پیشرفت‌های بشری در مراقبت از حیوانات اشاره می‌کند. ایشان مثال می‌زنند که در برخی جوامع، بیمارستان‌هایی برای جراحی حیوانات ایجاد شده که نشان‌دهنده توجه به موجودات زنده است. این توجه، چونان نشانه‌ای از انسانیت است که در برابر خودخواهی و خشونت قرار می‌گیرد.

نقد خودخواهی و خشونت در علم دینی

استاد فرزانه با طرح پرسش «چرا ما خشن و خودخواه هستیم؟»، به نقد رفتارهای خشن و خودخواهانه در برخی رویکردهای دینی می‌پردازد. ایشان معتقدند که علم دینی نباید به خودبرتربینی منجر شود، بلکه باید به ترویج مهربانی و احترام به انسان‌ها، به‌ویژه کودکان، بینجامد. خشونت، چونان سایه‌ای است که نور انسانیت را تیره می‌کند، و خودخواهی، چونان زنجیری است که روح را در بند می‌کشد.

حکایت عارف و تناقض رفتاری

استاد فرزانه حکایتی را نقل می‌کند از عارفی که با وجود ادعای معنویت، رفتار خشنی با همسرش داشت. ایشان در این حکایت، مانع از اقدام عارف به خشونت شدند و با اشاره به تناقض بین ادعای معنویت و رفتار غیرانسانی، بر لزوم هماهنگی بین گفتار و کردار تأکید ورزیدند. این حکایت، چونان آینه‌ای است که تناقضات رفتاری را بازتاب می‌دهد و انسان را به تأمل در کردار خویش دعوت می‌کند.

تجربه شخصی و ایثار

استاد فرزانه با ذکر خاطرات کودکی خود از کمک به نیازمندان، بر ارزش ایثار و مهربانی تأکید می‌ورزد. ایشان نقل می‌کنند که چگونه با پرداخت اجاره دیگران و کمک به فقرا، بدون انتظار پاداش، به ترویج فرهنگ ایثار پرداخته‌اند. این رفتار، چونان بذری است که در زمین جامعه کاشته شده و میوه‌های انسانیت و خیرخواهی به بار می‌آورد.

ارزش‌های انسانی در غیرمذهبی‌ها

استاد فرزانه با اشاره به رفتارهای ایثارگرانه برخی افراد به‌ظاهر غیرمذهبی، بر جهانی بودن ارزش‌های انسانی تأکید می‌کند. ایشان مثال می‌زنند که برخی افراد، با وجود نداشتن ادعای دینداری، رفتارهایی در حد پیامبران داشته‌اند. این ارزش‌ها، چونان گنج‌هایی هستند که در هر انسانی، فارغ از دین و عقیده، می‌توانند یافت شوند.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با نقد خودخواهی و خشونت در علم دینی، بر ارزش علوم انسانی، ضرورت هماهنگی گفتار و کردار، و اهمیت ایثار و ارزش‌های انسانی تأکید دارد. استاد فرزانه با مثال‌های ملموس و حکایات، خواننده را به سوی پرهیز از خودخواهی و خشونت و ترویج مهربانی و انسانیت هدایت می‌کند. این تأملات، چونان نسیمی هستند که غبار خودبرتربینی را از ذهن می‌زدایند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

کتاب «المسکه: تأملاتی در ماهیت علم و فضیلت آن»، با بازخوانی درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به کاوش در چیستی علم، فضیلت آن، و نقد انحصارگرایی در تعریف دانش پرداخته است. این اثر، با تأکید بر ارزش همه علوم، به‌ویژه علوم انسانی، و ضرورت پرهیز از خودخواهی و خشونت، خواننده را به سوی فهم عقلانی و زندگی مؤمنانه و انسانی هدایت می‌کند. مفاهیم آیه محکمه، فریضه عادله، و سنت قائمه، چونان ستارگانی در آسمان معرفت می‌درخشند، و حکایات و مثال‌های ملموس، چونان آیینه‌هایی هستند که حقیقت انسانیت را بازتاب می‌دهند. این کتاب، نه‌تنها منبعی برای تأمل در حوزه معارف اسلامی و علوم انسانی است، بلکه راهنمایی است برای زیستن با عزت و مهربانی در جهانی پر از تنوع و تفاوت.