متن تحقیق

المسکه: تأملاتی در سنت، بدعت، جماعت و فرقه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۲۷)

دیباچه

این نوشتار، با تأمل در مفاهیم بنیادین سنت، بدعت، جماعت و فرقه، در پی آن است که با نگاهی نقادانه و عمیق، به بازخوانی احادیث مرتبط در چارچوب عقل، شرایط زمانه و اصول قرآنی بپردازد. این اثر، با تکیه بر درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، تلاش دارد تا با زبانی روشن و متین، معانی این مفاهیم را در بستر تحولات اجتماعی و دینی کاوش کند، گویی که با چراغ عقل و حکمت، راهی نو در تاروپود سنت‌های دیرین گشوده شود. هدف، نه تنها فهم دقیق این مفاهیم، بلکه بازاندیشی در آن‌ها با توجه به نیازهای روزگار و خرد جمعی است، تا حقیقت در سایه پویایی و انعطاف‌پذیری، همچنان درخشش خود را حفظ کند.

بخش اول: نقد احادیث و ضرورت بازاندیشی در سنت‌ها

نقد حدیث بدعت‌گذاری و شرط محال توبه

در بررسی حدیث شماره ۶۰۸، استاد فرزانه قدس‌سره به نقد شرط غیرمنطقی توبه در این روایت پرداخته‌اند که بدعت‌گذار را ملزم به بازگرداندن مردگان برای هدایت آن‌ها می‌کند. این شرط، به دلیل غیرممکن بودن، با رحمت بی‌کران الهی که در قرآن کریم به زیبایی توصیف شده، ناسازگار است. استاد با اشاره به ضعف سندی این حدیث («عنه عن، معلوم نیست عنه او از کیست»), آن را غیرقابل اعتماد می‌دانند و بر ضرورت سنجش روایات با عقل و منطق تأکید دارند.

این نقد، گویی دریچه‌ای است که از آن نسیم رحمت الهی بر دل‌ها می‌وزد، و یادآور می‌شود که احادیث باید با نور عقل و آیات قرآنی سنجیده شوند تا از تحریف و کژتابی در امان بمانند.

ابهام و کلی‌گویی در احادیث

استاد فرزانه قدس‌سره، با نگاهی تیزبین، احادیث مرتبط با سنت و بدعت را به دلیل ابهام و عدم وضوح در معنا («مهمل و مجمل») مورد نقد قرار داده‌اند. این احادیث، گاه مانند جویباری گل‌آلود، فاقد شفافیت‌اند و نمی‌توانند راهنمایی روشن برای عمل در اختیار مؤمنان قرار دهند. تأکید بر بررسی دقیق روایات، دعوتی است به بازاندیشی در متون دینی، تا از میان غبار ابهام، گوهر حقیقت استخراج شود.

بخش دوم: بازخوانی مفهوم سنت

سنت و پرسش از چیستی آن

در حدیث شماره ۶۰۹، مردی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره سنت، بدعت، جماعت و فرقه پرسیده است:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: أَخْبِرْنِي عَنِ السُّنَّةِ وَالْبِدْعَةِ وَالْجَمَاعَةِ وَالْفِرْقَةِ

ترجمه: مردی نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمد و گفت: مرا از سنت، بدعت، جماعت و فرقه آگاه کن.

پاسخ امیرالمؤمنین علیه‌السلام به این پرسش، گرچه با حکمت همراه است، اما به دلیل کلی‌گویی، مصادیق روشنی ارائه نمی‌دهد. استاد فرزانه قدس‌سره این پاسخ را به دلیل فقدان وضوح، ناکافی می‌دانند و بر لزوم ارائه تعریف‌های دقیق و مصداق‌محور تأکید دارند. این نقد، مانند چراغی است که بر تاریکی ابهام نور می‌افکند و راه را برای فهم عمیق‌تر هموار می‌کند.

تعریف سنت و نقد مصادیق آن

در ادامه حدیث ۶۰۹، سنت این‌گونه تعریف شده است:

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: السُّنَّةُ مَا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ

ترجمه: امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: سنت آن چیزی است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بنا نهاده است.

این تعریف، هرچند ظاهراً روشن است، اما به دلیل عدم اشاره به مصادیق مشخص، در نظر استاد فرزانه قدس‌سره مبهم می‌نماید. ایشان با پرسش‌هایی چون «کدام پیامبر بنا گذاشته است؟» و «ختنه را پیامبر بنا نهاده است؟»، به نقد این تعریف می‌پردازند. برای مثال، ختنه، به‌ویژه ختنه دختران، به‌عنوان سنتی منسوب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، مورد تردید قرار گرفته و با استناد به نظر پزشکان و عقل جمعی، غیرمنطقی و زیان‌بار دانسته شده است. این نقد، گویی دعوتی است به بازاندیشی در سنت‌هایی که گاه در پوشش خرافه، راه خود را در جامعه گشوده‌اند.

نقد نکاح و تولید مثل به‌عنوان سنت

استاد فرزانه قدس‌سره، با نگاهی نقادانه به نکاح و تولید مثل به‌عنوان سنت، بر دشواری‌های تربیتی و اقتصادی در روزگار کنونی تأکید دارند. ایشان می‌فرمایند که در شرایطی که تربیت فرزندان به دلیل پیچیدگی‌های اجتماعی و اقتصادی دشوار شده، تولید مثل ممکن است به زیان کودک و والدین منجر شود. این دیدگاه، مانند نسیمی است که پرده‌های سنت را کنار می‌زند تا حقیقت نیازهای روزگار نمایان شود.

برای نمونه، استاد به تجربه‌ای از گفت‌وگو با دختری ۲۹ساله اشاره می‌کنند که در برابر خواسته پدرش برای حفظ سنت‌های ظاهری مانند چادر، مقاومت می‌کند. این نمونه، نشان‌دهنده تعارض میان سنت‌های کهن و نیازهای نسل نو است که گاه مانند دو رود متلاطم، در برابر یکدیگر می‌ایستند.

تغییرپذیری سنت‌ها

استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر تغییرپذیری سنت‌ها، معتقدند که سنت‌ها مانند جامه‌ای هستند که با تغییر فصل و مکان، باید دگرگون شوند. ایشان با استناد به آیه شریفه قرآن کریم:

كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (سوره الرحمن، آیه ۲۹: هر روز او در کاری است)

بر پویایی شئون الهی و احکام دینی تأکید دارند. این پویایی، مانند رودی است که در هر بستر، شکلی نو به خود می‌گیرد، اما همچنان هویت خود را حفظ می‌کند. استاد با مثال‌هایی مانند تغییر لباس در فصول مختلف یا تفاوت رفتار در مکان‌های گوناگون، نشان می‌دهند که سنت‌ها باید با عقل و شرایط اجتماعی هماهنگ شوند.

نقد تصور ثابت از خدا

استاد فرزانه قدس‌سره، با رد تصور ثابت از ذات الهی، به آیه شریفه كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ استناد می‌کنند و بر پویایی و بی‌نهایت بودن شئون الهی تأکید دارند. این دیدگاه، مانند کلیدی است که قفل‌های تصورات کهن را می‌گشاید و نشان می‌دهد که حتی مفهوم خدا، در شئون خود، پویا و متغیر است، نه مانند سنگی بی‌تحرک که در قله‌ای جاودانه ثابت مانده باشد.

مثال‌های اجتماعی از تغییر سنت‌ها

استاد با ذکر مثال‌هایی از زندگی روزمره، مانند رفتار زنی که کفش‌های خود را برای ورود به اتوبوس درآورد یا تجربه حضور در کارخانه قالی‌بافی، بر تفاوت سنت‌ها در مکان‌ها و زمان‌های مختلف تأکید دارند. این مثال‌ها، مانند آینه‌ای هستند که تنوع و پویایی سنت‌ها را در بسترهای گوناگون اجتماعی بازمی‌تابانند.

بخش سوم: بازتعریف بدعت

تعریف بدعت و نقد آن

در حدیث ۶۰۹، بدعت این‌گونه تعریف شده است:

وَالْبِدْعَةُ مَا أُحْدِثَ مِنْ بَعْدِهِ

ترجمه: و بدعت آن چیزی است که پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ابداع شده باشد.

استاد فرزانه قدس‌سره، این تعریف را ناکافی می‌دانند و معتقدند که بدعت، نه هر نوآوری، بلکه امری است که با دین، عقل و مصالح جامعه ناسازگار باشد. ایشان بدعت را این‌گونه بازتعریف می‌کنند: «ما أحدث خلافا للدین و لایصحح فی جامعه المسلمین». این بازتعریف، مانند نسیمی است که غبار تعاریف کهن را می‌زداید و راه را برای فهمی نوین از بدعت می‌گشاید.

نقد مصادیق بدعت

استاد با مثال‌هایی مانند قرار دادن دست‌ها روی هم در نماز یا تغییر نگاه به ربا در روزگار کنونی، بر ضرورت بازنگری احکام و سنت‌ها با توجه به عقل و شرایط زمانه تأکید دارند. برای نمونه، ایشان اشاره می‌کنند که در گذشته، عالمان دینی از سپردن پول به بانک به دلیل احتمال ربا خودداری می‌کردند، اما امروزه این دیدگاه تغییر کرده است. این تغییر، مانند جویباری است که مسیر خود را با بستر جدید هماهنگ می‌کند.

بخش چهارم: جماعت و فرقه: بازخوانی مفاهیم

تعریف جماعت و فرقه

در حدیث ۶۰۹، جماعت و فرقه این‌گونه تعریف شده‌اند:

وَالْجَمَاعَةُ أَهْلُ الْحَقِّ وَإِنْ كَانُوا قَلِيلًا، وَالْفِرْقَةُ أَهْلُ الْبَاطِلِ وَإِنْ كَانُوا كَثِيرًا

ترجمه: و جماعت اهل حق‌اند، هرچند کم باشند، و فرقه اهل باطل‌اند، هرچند بسیار باشند.

استاد فرزانه قدس‌سره، این تعریف را به دلیل کلی‌گویی و فقدان مصداق مشخص، ناکافی می‌دانند. ایشان با نقد این که «همه می‌گویند ما جماعت حقیم»، بر ضرورت ارائه ملاک‌های دقیق برای حقانیت تأکید دارند. این نقد، مانند آینه‌ای است که حقیقت را از ادعاهای بی‌پایه جدا می‌کند.

نقد حدیث مخالفت با سنت

در حدیث ۶۱۰ آمده است:

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: مَنْ خَالَفَ سُنَّةً فَقَدْ كَفَرَ

ترجمه: از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: هرکس با سنت مخالفت کند، کافر است.

استاد فرزانه قدس‌سره، این حدیث را به دلیل کلی‌گویی و عدم تمایز بین سنت‌های واجب و غیرواجب، نادرست می‌دانند. ایشان با مثال‌هایی مانند ختنه و ربا، بر این نکته تأکید دارند که مخالفت با هر سنت به کفر منجر نمی‌شود، بلکه باید میان سنت‌های ضروری و غیرضروری تمایز قائل شد.

تقسیم سنت به دو نوع

در حدیث ۶۱۱، سنت به دو نوع تقسیم شده است:

عَنْهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: السُّنَّةُ سُنَّتَانِ: سُنَّةٌ فِي فَرِيضَةٍ، الْأَخْذُ بِهَا هُدًى، وَتَرْكُهَا ضَلَالَةٌ، وَسُنَّةٌ فِي غَيْرِ فَرِيضَةٍ، الْأَخْذُ بِهَا فَضِيلَةٌ، وَتَرْكُهَا غَيْرُ خَطِيئَةٍ

ترجمه: از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: سنت دو نوع است: سنتی در فریضه که عمل به آن هدایت و ترک آن ضلالت است، و سنتی در غیر فریضه که عمل به آن فضیلت و ترک آن خطا نیست.

استاد فرزانه قدس‌سره، این تقسیم‌بندی را به دلیل فقدان مصادیق مشخص، مبهم می‌دانند و بر ضرورت تعریف دقیق سنت‌های واجب و مستحب تأکید دارند. این نقد، مانند چراغی است که بر تاریکی ابهام نور می‌افکند.

جماعت به‌عنوان اهل حق

در حدیث ۶۱۲ آمده است:

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ آبَائِهِ: قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ عَنْ جَمَاعَةِ أُمَّتِهِ؟ فَقَالَ: جَمَاعَةُ أُمَّتِي أَهْلُ الْحَقِّ وَإِنْ قَلُّوا

ترجمه: از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سؤال شد: جماعت امتم چیست؟ فرمود: جماعت امتم اهل حق‌اند، هرچند کم باشند.

استاد فرزانه قدس‌سره، این تعریف را به دلیل عدم وضوح در مصداق اهل حق، ناکافی می‌دانند. ایشان بر لزوم ارائه ملاک‌های دقیق برای حقانیت تأکید دارند، گویی که حقیقت، مانند گوهری است که تنها با معیارهای روشن می‌توان آن را از بدل بازشناخت.

جماعت به تعداد اندک

در حدیث ۶۱۳ آمده است:

عَنْهُ، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْوَاسِطِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ قَالَ: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: مَا جَمَاعَةُ أُمَّتِكَ؟ قَالَ: مَنْ كَانَ عَلَى الْحَقِّ وَإِنْ كَانُوا عَشَرَةً

ترجمه: از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سؤال شد: جماعت امت تو چیست؟ فرمود: کسانی که بر حق‌اند، حتی اگر ده نفر باشند.

این حدیث نیز، به دلیل ابهام در مصداق اهل حق، از نظر استاد فرزانه قدس‌سره ناکافی است. ایشان با اشاره به این که «آن کیست؟ همان علی و حوضش»، بر ضرورت تعریف دقیق جماعت تأکید دارند.

ارزش کمیت مؤمنان

در حدیث ۶۱۴ آمده است:

عَنْهُ، عَنْ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: إِنَّ الْقَلِيلَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَثِيرٌ

ترجمه: از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: اندک مؤمنان بسیار است.

استاد فرزانه قدس‌سره، این حدیث را ارزشمند می‌دانند و بر تأثیرگذاری کیفی مؤمنان تأکید دارند. ایشان این حدیث را با این اصل تکمیل می‌کنند که «بسیاری غیرمؤمنان اندک است»، و آن را با آیه شریفه قرآن کریم:

كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ (سوره بقره، آیه ۲۴۹: چه بسا گروه اندکی که به اذن خدا بر گروه بسیاری چیره شدند)

هم‌راستا می‌دانند. این دیدگاه، مانند ستاره‌ای است که در آسمان ایمان می‌درخشد و بر ارزش کیفیت بر کمیت تأکید دارد.

بخش پنجم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

این نوشتار، با تأمل در احادیث مرتبط با سنت، بدعت، جماعت و فرقه، نشان داد که بازاندیشی در مفاهیم دینی، ضرورتی عقلانی و دینی است. استاد فرزانه قدس‌سره، با نگاهی نقادانه، بر تغییرپذیری سنت‌ها با توجه به زمان و مکان، تعریف دقیق بدعت به‌عنوان امری مخالف با دین و عقل، و ارزش کیفی جماعت اهل حق تأکید دارند. نقد مصادیقی مانند ختنه و نکاح، همراه با تأکید بر پویایی احکام و شئون الهی، راه را برای اجتهادی پویا و هماهنگ با نیازهای روزگار هموار می‌کند. این اثر، مانند مشعلی است که در تاریکی ابهامات، راه حقیقت را روشن می‌سازد و دانش‌پژوهان را به تأمل در مفاهیم دینی با نگاهی نوین دعوت می‌کند.