متن تحقیق

کتاب المسکه: تأملاتی در دعا، اختیار و نقد تاریخی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۸۲)

دیباچه

این نوشتار، تأملی عمیق و روشمند در یکی از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره است که به کاوش در مفاهیم بنیادین دعا، اختیار انسانی، میثاق الهی و نقد تاریخی سنت‌های دینی می‌پردازد. محور این بحث، دعای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله برای تثبیت قلب بر دین و بررسی جایگاه جبر و اختیار در چارچوب میثاق الهی است. افزون بر این، نگاهی انتقادی به محدودیت‌های تاریخی در آزادی بیان و تأثیر آن بر دینداری اصیل ارائه شده است. این اثر، با پیوند دادن روایات دینی به تحلیل‌های فلسفی و تاریخی، در پی آن است که خواننده را به تأمل در رابطه انسان با خدا، نقش دعا در پایداری ایمان و تأثیر استبداد بر فرهنگ دینی دعوت کند. همانند دریایی که در عمق خود گوهرهایی نهان دارد، این متن نیز در پی آشکار ساختن لایه‌های پنهان معرفت دینی و نقد سنت‌های گذشته است.

بخش یکم: دعای تثبیت قلب و حاکمیت الهی

روایت دعای پیامبر اکرم

در روایتی از ابن حوشب، از ام‌سلمه، همسر گرامی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، نقل شده است که وی پرسید: «ما كان أكثر دعاء النبي صلى الله عليه و آله؟» (بیش‌ترین دعای پیامبر چه بود؟) ام‌سلمه پاسخ داد که پیامبر بیش از همه این دعا را تکرار می‌فرمود:

يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ، ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَىٰ دِينِكَ

(ای گرداننده قلب‌ها، قلبم را بر دینت ثابت بدار). این دعا، چونان نوری در تاریکی، نمایانگر عمق تسلیم پیامبر به اراده الهی و درخواست پایداری در مسیر حق است. قلب، که کانون ایمان و تصمیم‌گیری انسان است، در این دعا به دستان قادر الهی سپرده شده تا بر صراط مستقیم استوار بماند.

ارزش و اهمیت دعای تثبیت

این دعا از آن‌رو نیکو و ارزشمند شمرده شده که قلب انسان، در معرض تحولات و دگرگونی‌های مدام است و تنها با پناه بردن به خالق می‌توان آن را در مسیر حق ثابت نگه داشت. همانند کشتی‌ای که در امواج خروشان دریا به لنگرگاه نیاز دارد، قلب مؤمن نیز به دعا و توسل به خدا نیازمند است تا از گمراهی در امان ماند. توصیه به تکرار این دعا، نشانه‌ای از ضرورت استمرار در ارتباط با خدا و طلب هدایت مدام است، زیرا ایمان چونان گلی است که بی‌آب لطف الهی پژمرده می‌شود.

ابهام‌زدایی از واژه مقلب القلوب

پرسشی مطرح شد که واژه «مقلب» (گرداننده) می‌تواند دوپهلو باشد و به خیر یا شر اشاره کند. در پاسخ، تأکید شد که در این دعا، مقصود خیر است، زیرا درخواست تثبیت قلب بر دین، هدفی متعالی و الهی را دنبال می‌کند. این دعا، چونان کلیدی است که قفل قلب را به سوی خیر و حقیقت می‌گشاید و از انحراف به سوی شر بازمی‌دارد. پیامبر اکرم در پاسخ به ام‌سلمه فرمود:

مَا مِنْ آدَمِيٍّ إِلَّا وَقَلْبُهُ بَيْنَ إِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ

(هیچ انسانی نیست مگر اینکه قلبش بین دو انگشت از انگشتان خداوند عزوجل قرار دارد). این تعبیر، چونان تصویری بدیع، حاکمیت مطلق الهی بر قلب‌ها را نشان می‌دهد. خداوند هر قلبی را که بخواهد به سوی حق هدایت می‌کند و هر قلبی را که اراده کند، از مسیر بازمی‌دارد: «مَا شَاءَ أَقَامَ وَمَا شَاءَ أَزَاغَ» (هرچه بخواهد استوار می‌دارد و هرچه بخواهد به گمراهی می‌کشاند). این کلام، چونان آینه‌ای است که عظمت و قدرت الهی را در برابر ناتوانی انسان بازمی‌نمایاند.

جمع‌بندی بخش یکم

این بخش، با تمرکز بر دعای پیامبر اکرم برای تثبیت قلب بر دین، بر حاکمیت مطلق الهی بر قلب‌ها و ضرورت توسل به خدا برای پایداری در ایمان تأکید دارد. دعای «ای گرداننده قلب‌ها» چونان مشعلی است که راه مؤمن را در تاریکی‌های نفسانی روشن می‌کند. تأکید بر خیر بودن مقلب القلوب و توصیه به تکرار این دعا، نشان‌دهنده اهمیت استمرار در طلب هدایت و پناه بردن به خداست. این دعا، انسان را به فروتنی در برابر اراده الهی و پذیرش ناتوانی خویش در برابر قدرت بی‌کران خداوند دعوت می‌کند.

بخش دوم: میثاق الهی و اختیار انسانی

پرهیز از مخاصمه و محبت به اهل بیت

در روایتی از امام باقر علیه‌السلام آمده است:

لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ، فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ يُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا

(با مردم مخاصمه نکنید، زیرا اگر مردم توانایی داشتند، ما را دوست می‌داشتند). این کلام، چونان نسیمی آرام‌بخش، بر پرهیز از نزاع و دعوا در تبلیغ دین تأکید دارد. امام علیه‌السلام می‌فرماید که محبت به اهل بیت علیهم‌السلام، به دلیل خیر ذاتی ایشان، در فطرت انسان نهفته است، اما محدودیت‌های استطاعت مانع از تحقق این محبت در همه افراد می‌شود. این سخن، چونان رودی است که به سوی دریای حقیقت جاری است، اما موانع نفسانی و دنیوی گاه راه آن را سد می‌کنند.

میثاق الهی و ثبات آن

در ادامه، امام علیه‌السلام فرمود:

إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّاسِ، فَلَا يَزِيدُ فِيهِمْ أَحَدٌ أَبَدًا، وَلَا يَنْقُضُ مِنْهُمْ أَحَدٌ أَبَدًا

(خداوند میثاق مردم را گرفته است، پس هیچ‌کس در آن چیزی نمی‌افزاید و هیچ‌کس آن را نقض نمی‌کند). این میثاق، چونان پیمانی است که در نهاد انسان‌ها نهاده شده و نه افزایش می‌یابد و نه کاهش. این کلام، بر ثبات و قطعیت اراده الهی در تعیین سرنوشت انسان‌ها دلالت دارد، گویی نقشه‌ای از پیش ترسیم‌شده که مسیر هر فرد را در چارچوب مشیت الهی مشخص می‌کند.

جبر، اختیار و امر بین الامرین

در پاسخ به پرسشی درباره جبر و اختیار، تأکید شد که انسان نه کاملاً مجبور است و نه کاملاً مختار. بلکه حقیقت، در میانه این دو قرار دارد: «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» (هیچ حول و قوه‌ای جز از خدا نیست). این دیدگاه، معروف به امر بین الامرین، چونان پلی است که جبر و اختیار را به هم پیوند می‌دهد. انسان در عین برخورداری از اختیار، تحت حاکمیت الهی قرار دارد. اقتضائات درونی انسان، که از اعمال او مانند خوردن لقمه حلال یا حرام شکل می‌گیرد، مسیر او را تعیین می‌کند. لقمه حلال، چونان آبی زلال، اقتضائات خیر را تقویت می‌کند، و لقمه حرام، چونان زهری، بدی را در نهاد انسان می‌پروراند.

پرسشی مطرح شد که آیا اقتضائات بر میثاق الهی غلبه دارد؟ پاسخ این بود که میثاق، امری ظاهری است، اما اقتضائات باطنی انسان، که از اعمال او نشأت می‌گیرد، بر آن تأثیر می‌گذارد. بسیاری به میثاق الهی عمل نمی‌کنند، زیرا اقتضائات باطنی‌شان، مانند ظلم یا دروغ، آن‌ها را از مسیر حق دور کرده است. این حقیقت، چونان آینه‌ای است که ناتوانی انسان در پایبندی به پیمان الهی را نشان می‌دهد، در حالی که میثاق همچنان در نهاد او پابرجاست.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با بررسی روایات امام باقر علیه‌السلام، بر پرهیز از مخاصمه، محبت فطری به اهل بیت و ثبات میثاق الهی تأکید دارد. میثاق الهی، چونان ستونی استوار، در نهاد انسان‌ها قرار دارد، اما تحقق آن به اقتضائات درونی و اعمال انسان وابسته است. نظریه امر بین الامرین، با پیوند دادن جبر و اختیار، راهی میانه را نشان می‌دهد که انسان را در برابر خدا مسئول می‌داند، در حالی که تحت حاکمیت الهی قرار دارد. این بخش، خواننده را به تأمل در نقش اعمال در شکل‌گیری سرنوشت و تأثیر آن بر میثاق الهی دعوت می‌کند.

بخش سوم: نقد تاریخی و محدودیت‌های آزادی در دینداری

نقد مسلمانی ظاهری و استبداد تاریخی

استاد فرزانه قدس‌سره، با نگاهی نقادانه به تاریخ دینداری، بر این باور است که مسلمانی در بسیاری از دوره‌ها، به دلیل غلبه استبداد و زورگویی، از اصالت خود دور شده است. دینداری، که باید چونان چشمه‌ای زلال از دل ایمان بجوشد، گاه در بند جبر و اجبار گرفتار آمده و از آزادی و اخلاص تهی شده است. این نقد، نه متوجه عالمان دینی، بلکه به ساختارهای علم دینی است که گاه تحت تأثیر فشارهای اجتماعی و سیاسی، از مسیر حقیقت منحرف شده‌اند.

محدودیت آزادی در آثار ادبی

شاعران بزرگی چون سعدی، حافظ و خیام، به دلیل نبود آزادی بیان، نتوانستند عقاید واقعی خود را به صراحت بازگو کنند. سعدی در بوستان، گاه راست‌گویی را ستوده و گاه دروغ مصلحت‌آمیز را برتر دانسته، که این تناقض، چونان نشانه‌ای از فشارهای اجتماعی بر اوست. حافظ و خیام نیز، در اشعار خود به شراب و معشوق پرداخته‌اند، نه از سر اعتقاد، بلکه به دلیل محدودیت‌هایی که زبان حقیقت را در بند کشیده بود. مثنوی مولوی نیز، به دلیل نبود آزادی، گاه سخنانی دربردارد که با حقیقت دین سازگار نیست. این شاعران، چونان پرندگانی در قفس، ناچار بودند در چارچوب‌های تحمیلی سخن بگویند.

فقدان نقد علمی در تاریخ

در تاریخ ایران، به دلیل غلبه استبداد، هیچ دانشمندی نتوانست آزادانه دین را نقد کند یا آشکارا کفر خود را اعلام نماید. این نبود آزادی، چونان سدی در برابر جریان معرفت، مانع از ظهور نقد علمی و عقلانی دین شد. علم دینی، که باید چونان رودی جاری به سوی حقیقت پیش رود، در بند تقلید و تکرار گرفتار آمد و کتاب‌ها، به دلیل ترس از نقد، همگی شبیه یکدیگر شدند.

خاطرات تاریخی و نشانه‌های استبداد

استاد به خاطره‌ای اشاره می‌کند که در آن، میوه‌فروشی به دلیل روشن بودن رادیوی خود، مورد خشم یکی از نزدیکان عالمان دینی قرار گرفت و رادیویش شکسته شد. این رخداد، چونان آینه‌ای است که فرهنگ زورگویی و سرکوب در برخی دوره‌های علم دینی را نشان می‌دهد. همچنین، اشاره به شلاق زدن طلبه‌ها در حوزه‌های علمی، نه به معنای نقد عالمان، بلکه نشانه‌ای از غلبه فرهنگ استبداد در ساختارهای علم دینی است که آزادی را از طلاب سلب کرده بود.

نقد استدلال در متون دینی

متون دینی سنتی، گاه با عبارت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ» آغاز می‌شوند، اما از استدلال کافی برخوردار نیستند. این ضعف، چونان خشتی کج در بنای معرفت دینی، به تضعیف ایمان انجامیده است. آیه‌ای از قرآن کریم در این زمینه ذکر شده است:

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ

(خدا گواهی داد که جز او خدایی نیست) (آل‌عمران: ۱۸). این آیه، بر توحید و یگانگی خدا تأکید دارد، اما استاد بر ضرورت استدلال عقلانی برای اثبات این حقیقت تأکید می‌کند.

پیامدهای استبداد و خطر بی‌دینی

استبداد تاریخی، چونان زهری در رگ‌های دینداری، به افول ایمان اصیل انجامیده و زمینه‌ساز گرایش به بی‌خدایی (آتئیزم) شده است. استاد هشدار می‌دهد که زورگویی، مانند روش‌های گروه‌های افراطی، دین را از اصالت خود تهی کرده و آن را به انحراف کشانده است. پیامبر اکرم فرمود:

قُولُوا لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا

(بگویید جز خدا خدایی نیست تا رستگار شوید). این دعوت، چونان ندایی آزادانه، بدون اجبار، انسان را به سوی توحید فرا می‌خواند، اما زورگویی تاریخی، این دعوت را به اجبار و تحمیل آلوده کرده است.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با نقدی عمیق به محدودیت‌های تاریخی در دینداری، بر تأثیر استبداد بر علم دینی و آثار ادبی تأکید دارد. نبود آزادی بیان، شاعران و عالمان را در چارچوب‌های تحمیلی محبوس کرد و مانع از نقد علمی و عقلانی دین شد. خاطرات تاریخی، چونان آیینه‌هایی، فرهنگ زورگویی در برخی دوره‌های علم دینی را نشان می‌دهند. این نقدها، خواننده را به تأمل در ضرورت آزادی در دینداری و خطر انحراف به دلیل استبداد دعوت می‌کند.

نتیجه‌گیری کلی

این نوشتار، چونان سفری در اعماق معرفت دینی، به کاوش در دعای پیامبر اکرم برای تثبیت قلب، میثاق الهی، و نقد تاریخی دینداری پرداخته است. دعای «ای گرداننده قلب‌ها» چونان مشعلی است که راه پایداری در ایمان را روشن می‌کند. میثاق الهی، چونان پیمانی ابدی، در نهاد انسان‌ها نهفته است، اما تحقق آن به اقتضائات درونی و اعمال انسان وابسته است. نقد استبداد تاریخی، نشان‌دهنده تأثیر زورگویی بر انحراف دینداری و گرایش به بی‌دینی است. این اثر، خواننده را به تأمل در اهمیت آزادی، اخلاص و استدلال در دین دعوت می‌کند و هشدار می‌دهد که بدون این عناصر، ایمان در معرض خطر است. دعا برای عاقبت به خیری، چونان نقطه پایان این سفر، امید به پایداری در ایمان را در دل مؤمن زنده نگه می‌دارد.