متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (259)

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این گفتار از مجموعه «گفتگوهای صمیمی» به بازخوانی و تبیین یکی از درس‌گفتارهایم در جلسه نهم می‌پردازم که سال‌ها پیش در جمع شاگردان و جویندگان معرفت ارائه شد. این درس‌گفتار که به تحلیل مفهوم قدرت و مشروعیت در نظام الهی و اجتماعی اختصاص دارد، از دغدغه‌های همیشگی‌ام در پیوند دین و عمل، معنویت و اقتدار، و هدایت و اثرگذاری نشأت گرفته است. آنچه در این گفتار می‌خوانید، نه‌تنها شرحی بر مفاهیم عمیق دینی است، بلکه روایتی صمیمی از تأملاتم در زندگی، تجربه‌هایم در مسیر طلبگی، و تلاشم برای بازسازی نگاه به علم دینی در دنیای امروز. این خاطرات، گویی دوباره مرا به لحظه‌های تدریس و گفت‌وگو با شاگردانم می‌برند، جایی که با شور و اشتیاق، از پیوند ناگسستنی قدرت و مشروعیت سخن می‌گفتم و از قرآن و سیره انبیا، گواه می‌آوردم.

بخش اول: دسته‌بندی قدرت و مشروعیت

در یکی از جلسات درس‌گفتار، هنگامی که با شاگردانم به بحث درباره نظام الهی و اجتماعی نشسته بودم، سخن را از مفهوم قدرت و مشروعیت آغاز کردم. به یاد دارم که با حرارت گفتم: «قدرت و مشروعیت، دو بال نظام الهی‌اند که بدون یکی، دیگری پرواز نمی‌کند.» این مفهوم را به چهار دسته تقسیم کردم تا شاگردانم بتوانند ارتباط این دو را در نظام هستی و جامعه بهتر درک کنند.

نخست، از انبیا و اولیای الهی سخن گفتم که نمونه کامل واجدان قدرت و مشروعیت‌اند. اینان، به‌واسطه اقتدار تکوینی و تشریعی که از خداوند دریافت کرده‌اند، مشروعیت الهی دارند. به یاد دارم که به شاگردانم گفتم: «انبیا نه‌تنها عالم و عادل بودند، بلکه اقتداری داشتند که جامعه را به‌سوی حق هدایت می‌کرد.» سپس از مردم عادی سخن گفتم، که نه قدرت حکومتی دارند و نه مشروعیت الهی؛ اینان همان پیاده‌نظام جامعه‌اند که در جایگاه تبعیت قرار دارند.

دسته سوم، ظالمان‌اند؛ کسانی که قدرت دارند اما مشروعیت الهی ندارند. در کلاس، با اشاره به فرعون که نامش بیش از هفتاد بار در قرآن آمده، گفتم: «قدرت بدون مشروعیت، ظلم است و بس.» اما دسته چهارم، مدعیان مشروعیت بدون قدرت بودند که به باور من، این ادعا خیالی و بی‌معناست. با جدیت به شاگردانم گفتم: «مشروعیت بدون قدرت، مانند کاخی است که بر باد بنا شده؛ در واقعیت جایی ندارد.» این سخن، بحثی داغ در کلاس به راه انداخت، و یکی از شاگردان پرسید: «پس چگونه مشروعیت بدون قدرت ممکن نیست؟» پاسخ دادم: «مشروعیت الهی از جهت ربوبی سرچشمه می‌گیرد، و این جهت جز با اقتدار عملی در جامعه به فعلیت نمی‌رسد.»

بخش دوم: شروط رهبری در نظام الهی

در ادامه درس‌گفتار، به شروط رهبری در نظام الهی پرداختم. به یاد دارم که در آن روز، با تأکید گفتم: «رهبری شرعی سه شرط دارد: آگاهی، سلامت، و قدرت. اگر یکی از این‌ها نباشد، صلاحیت رهبری سلب می‌شود.» این سخن را با مثالی از سیره انبیا همراه کردم. به شاگردانم گفتم: «نگاه کنید به یوسف، سلیمان، داود، و موسی؛ همه اینان اقتدار عملی داشتند. یوسف در کودکی از اقتدارش سخن می‌گفت، و در بزرگسالی خزانه‌های زمین را به دست گرفت.»

در اینجا، به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کردم:
قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ (قرآن کریم، سوره یوسف، آیه ۴). این آیه به معنای «یوسف به پدرش گفت: ای پدر، من در خواب دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه را برایم ساجد یافتم» است. به شاگردانم گفتم: «این آیه، اقتدار ذاتی یوسف را در کودکی نشان می‌دهد، گویی خداوند از همان ابتدا او را برای رهبری برگزیده بود.»

سپس به آیه دیگری اشاره کردم:
اجْعَلْنِي عَلَىٰ خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (قرآن کریم، سوره یوسف، آیه ۵۵). این آیه به معنای «مرا بر خزانه‌های زمین بگمار، که من نگهبان دانایی هستم» است. با لبخند به شاگردانم گفتم: «یوسف با اعتماد به اقتدارش سخن می‌گوید. او نه‌تنها عالم است، بلکه نگهبان و توانمند نیز هست.» این مثال‌ها نشان می‌داد که انبیا، قدرت را در کنار علم و عدالت به کار می‌گرفتند.

در آن جلسه، نقدی هم به علم دینی وارد کردم. گفتم: «تأکید صرف بر اجتهاد و عدالت، بدون توجه به اقتدار، به چالش‌های مدیریتی منجر شده است.» به یاد دارم که با حسرتی در دل افزودم: «عالمی که به دلیل فرتوتی یا ناتوانی جسمی، قادر به اعمال قدرت نیست، چگونه می‌تواند رهبری کند؟» این سخن، شاگردانم را به تأمل واداشت، و یکی پرسید: «آیا قدرت معنوی کافی نیست؟» پاسخ دادم: «قدرت معنوی بدون اقتدار عملی، مانند ضرایح مقدسه است که احترام دارند، اما نمی‌توانند پیشتازی کنند.»

بخش سوم: نقد ادعاهای مشروعیت بدون اقتدار

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، نقد ادعاهای مشروعیت بدون پشتوانه قدرت بود. در درس‌گفتار، با جدیت گفتم: «ادعای مشروعیت بدون قدرت، خیالی و پوشالی است. این ادعاها نه‌تنها به هدایت جامعه کمکی نمی‌کند، بلکه به بدبختی دین و جامعه منجر می‌شود.» به یاد دارم که برای روشن شدن این موضوع، به خاطره‌ای اشاره کردم: «روزی شنیدم عالمی در نودسالگی، به دلیل فراموشی اعلام کرد که دیگر صلاحیت تقلید ندارد. این صداقت او را ستودم، چرا که اقتدار، شرط اساسی رهبری است.»

سپس، مفهوم تقلید را بازتعریف کردم. با تمثیلی گفتم: «تقلید مانند دستبندی است که مقلد را با مرجع در حرکت هماهنگ می‌کند. اگر این حرکت نباشد، تقلید صوری و باطل است.» این تمثیل، شاگردانم را به خنده انداخت، اما پیامش را خوب درک کردند. افزودم: «تقلید، التزام به عمل است، نه فقط داشتن رساله یا عنوان. عالمی که اقتدار ندارد، نمی‌تواند مرجع واقعی باشد.»

بخش چهارم: نقد سوءاستفاده‌های دینی و اجتماعی

یکی از دردناک‌ترین خاطراتم، سوءاستفاده از مقدسات بود. در درس‌گفتار، با تأسف گفتم: «دیدم که برخی با سوءاستفاده از آرامگاه‌های تاریخی، آن‌ها را به زیارتگاه‌های غیرمشروع تبدیل کردند تا منافع مادی به دست آورند.» به یاد دارم که این خاطره را با جزئیات تعریف کردم: «شب‌های جمعه، برخی افراد در آرامگاه‌ها جمع می‌شدند، قرآن می‌خواندند و پول می‌گرفتند. اما رفتارهای ناشایست برخی، اعتبار این اماکن را خدشه‌دار کرد.» این خاطره، هشداری بود برای حفظ اصالت اماکن مقدس.

در ادامه، به نقش اقتدار در سیره انبیا و اولیا اشاره کردم. گفتم: «هیچ پیامبری نبود که فاقد اقتدار باشد. حتی ائمه معصومین، با وجود تقیه، اقتداری داشتند که خلفا را به هراس می‌انداخت.» این سخن را با مثالی از تاریخ ائمه تکمیل کردم: «تقیه، ابزاری برای مدیریت بود، نه نشانه ضعف. اقتدار ائمه، دین را در شرایط دشوار حفظ کرد.»

بخش پنجم: بازسازی علم دینی برای دنیای مدرن

در پایان درس‌گفتار، به ضرورت بازسازی علم دینی پرداختم. به شاگردانم گفتم: «مدیریت جامعه مدرن با روش‌های سنتی و صوری علم دینی ممکن نیست. ما نیاز به عالمانی داریم که نه‌تنها عالم و عادل باشند، بلکه اقتدار عملی داشته باشند.» با حسرتی در دل افزودم: «در دوره غیبت، فقدان اقتدار در برخی عالمان، به انفعال دینی منجر شده است. باید علم دینی را از صوری‌گری به سوی اقتدار واقعی هدایت کنیم.»

جمع‌بندی

این درس‌گفتار، که اکنون به‌صورت خاطره‌ای صمیمی بازگو کرده‌ام، دعوتی است به تأمل در پیوند قدرت و مشروعیت در نظام الهی. من، محمدرضا نکونام، سال‌ها در این اندیشه بودم که چگونه می‌توان علم دینی را از انفعال به اقتدار بازگرداند. با الهام از سیره انبیا، مانند یوسف که با اقتدار خزانه‌های زمین را مدیریت کرد، یا پیامبر اکرم (ص) که مانند فرماندهی در جامعه حرکت می‌کرد، باور دارم که رهبری دینی نیازمند آگاهی، سلامت، و قدرت است. نقدهایم به صوری‌گری و سوءاستفاده‌های دینی، از عشقم به حفظ اصالت دین سرچشمه می‌گیرد. امیدوارم این گفتار، خواننده را به سوی شکوفایی فطرت الهی و کسب قوت‌های وجودی هدایت کند.