متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (269)

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از خاطراتی که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهای من، آیت‌الله محمدرضا نکونام، مطرح شده‌اند. آنچه پیش‌روی شماست، تأملاتی است که از عمق تجربه‌های زیسته‌ام در حوزه‌های علمی، عرفانی و معرفتی سرچشمه گرفته و با نگاهی به نظام خلقت، مسائل بهداشتی، و ضرورت بازنگری در روش‌های تربیتی شکل یافته است. این گفتگوها، دعوتی است به اندیشیدن در حکمت الهی و بازتعریف تربیت برای پرورش انسان‌هایی که به حقیقت وجودی خود نزدیک‌تر شوند. با زبانی صمیمی و در عین حال عمیق، می‌کوشم شما را به لحظه‌های تأمل و تجربه‌هایم ببرم، گویی در کنارم نشسته‌اید و این گفت‌وگو را از نزدیک می‌شنوید.

بخش اول: حکمت خلقت و تأثیرات محیطی در پرتو توحید مفضل

نظام خلقت و موجودات میکروسکوپی

سال‌ها پیش، وقتی برای اولین بار توحید مفضل را خواندم، حیرت کردم. این کتاب، که از زبان امام صادق (ع) روایت شده، چنان عمیق و علمی است که گویی نه برای حوزه‌های ما، بلکه برای دانشمندان نوشته شده است. فکر کنید، در هر لحظه، میلیاردها موجود ریز در غذاها، آب و هوایی که مصرف می‌کنیم، بر جسم و روح ما اثر می‌گذارند. این موجودات، نه فقط غذاها، ما را بیمار یا سالم، پیر یا جوان، ضعیف یا قوی می‌کنند. غذاها تکراری‌اند؛ برنج، روغن، گوشت و سبزی، همیشه همین چند قلم. اما هوا؟ هوا از آن سوی اقیانوس اطلس می‌آید، از دوردست‌ها، و ما بی‌خبر آن را فرو می‌بریم. این پیچیدگی خلقت است که انسان را در برابر عظمت الهی فروتن می‌کند.

این نگاه، ریشه در توحید مفضل دارد که نظام خلقت را با دقت و هماهنگی بی‌نظیرش نشان می‌دهد. اگر ما این موجودات را می‌دیدیم، شاید از شدت حیرت یا نفرت، زندگی برایمان غیرقابل تحمل می‌شد. مانند وسواسی‌ها که هر چیز را نجس می‌بینند و از شستن و شستن خسته می‌شوند، تا جایی که مرگ را به زندگی ترجیح می‌دهند.

آیه‌ای برای تأمل در طعام

قرآن کریم می‌فرماید: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَىٰ طَعَامِهِ (عبس: ۲۴)؛ یعنی انسان باید به طعام خود بنگرد. این آیه، دعوتی است به آگاهی در آنچه مصرف می‌کنیم. اما در جهانی که هوای اقیانوس‌ها و میکروب‌های نامرئی بر ما اثر می‌گذارند، چگونه می‌توان حلال و حرام را دقیق تشخیص داد؟ این پیچیدگی، انسان را به فروتنی در برابر حکمت الهی دعوت می‌کند.

حکمت الهی در محدودیت ادراک

خداوند حکیم، ما را با محدودیت‌هایی آفریده است. اگر ریزبین‌تر بودیم و این موجودات را می‌دیدیم، شاید از غذا خوردن دست می‌کشیدیم یا استفراغ می‌کردیم. این حکمت الهی است که ما را از دیدن این جزئیات حفظ کرده تا زندگی را ادامه دهیم. تصور کنید کلیه‌های ما، با دو میلیون سوپاپ، چه شگفتی‌ای دارند! اگر این پیچیدگی را درک می‌کردیم، شاید از شگفتی سکته می‌کردیم. اینجاست که می‌گویم: «ما أعظم اشتباهاً بین الحس و الخیال»؛ چه بزرگ است خلط میان حس و خیال! ما واقعیت را با ذهن خود خلط می‌کنیم و از عظمت خلقت غافلیم.

استقلال وجودی موجودات

قرآن کریم می‌فرماید: لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ (انعام: ۱۶۴)؛ هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد. این آیه، به استقلال وجودی هر موجود در نظام خلقت اشاره دارد. هیچ موجودی به دیگری گره نخورده، بلکه همه در حسن هم‌جواری و با عشق و انس کنار هم‌اند. این نظم الهی، عالم را به یک کل هماهنگ تبدیل کرده که هر جزء آن، مستقل و در عین حال در خدمت کل است.

بخش دوم: استکبار و محدودیت‌های ادراکی

ریشه استکبار در ندیدن بزرگی خدا

استکبار، ریشه در ندیدن بزرگی خداوند دارد. متکبر، خود و عملش را بزرگ می‌بیند و از عظمت الهی غافل است. اولیای خدا، اما، چون بزرگی خلقت را می‌بینند، هر روز «سبوح قدوس» می‌گویند. اگر خداوند به ما حس بزرگ‌بینی بیش‌ازحد داده بود، شاید به کفر و شرک می‌افتادیم. این محدودیت ادراکی، لطف الهی است که ما را از خودبزرگ‌بینی حفظ می‌کند.

ریزبینی معنوی اولیای خدا

اولیای خدا، با حس ریزبینی معنوی، از آلودگی‌ها دوری می‌کنند. آن‌ها غذا و هوایی را که مصرف می‌کنند، با آگاهی انتخاب می‌کنند. این ریزبینی، آن‌ها را از صفات ناسوتی مانند ریا و استکبار مصون می‌دارد. خداوند به ما حس ریزبینی بیش‌ازحد نداده تا بتوانیم زندگی کنیم، اما اولیا، با اتصال به حقیقت الهی، این توانایی را دارند.

بخش سوم: نگاهی به گذشته و مسائل بهداشتی

خاطره‌ای از نانوایی‌های تهران

یادم می‌آید در کودکی، در تهران، نانوایی‌ها حال و هوای دیگری داشتند. نصف شب که خمیر را آماده می‌کردند، لایه‌هایی از سوسک روی خمیر بود. صبح، با جارو سوسک‌ها را کنار می‌زدند، اما گاهی چندتایی در نان می‌ماند. مردم می‌خریدند و می‌خوردند، چون چاره‌ای نبود. این تصویر، هنوز در ذهنم زنده است؛ نه از سر شکایت، بلکه از سر شگفتی از حکمت الهی که ما را از دیدن این آلودگی‌ها حفظ کرد.

روش‌های فروش ماست

آن روزها، ماست را در کاسه‌ای که خودت می‌آوردی می‌فروختند. بقال، با کاسه‌ای ماست را از تاغار می‌ریخت و دستش را با دستمال یا شلوارش خشک می‌کرد. همه چیز می‌فروخت؛ نخود، لوبیا، پیاز و ماست. مردم می‌خوردند و زندگی می‌کردند. این سادگی و بی‌خبری، خود لطف خدا بود که ما را از وسواس و اضطراب دور نگه داشت.

آب آشامیدنی و آب‌انبارها

آب تهران از جوی‌ها و آب‌انبارها می‌آمد. جوی‌هایی که کثافت‌ها در آن شسته می‌شد، به حوض‌ها و آب‌انبارها می‌ریخت. آب‌انبار خانه‌مان را یادم است؛ وقتی تخلیه‌اش کردیم، یک متر لجن ته آن بود. مردم این آب را می‌خوردند و دعوا می‌کردند که کی آب ببرد یا کثافت بشوید. اینجاست که حکمت خدا را می‌بینم که ما را از دیدن این آلودگی‌ها حفظ کرد.

آمار آلودگی‌های محیطی

می‌گویند هر کس در تهران سالانه ۸ کیلو و ۴۰۰ گرم آلودگی، از میکروب و ویروس گرفته تا سم و سرب، مصرف می‌کند. اما ما، به قول خودمان، گنده‌بینیم و این‌ها را نمی‌بینیم. اگر ریزبین بودیم، شاید از زندگی سیر می‌شدیم. اولیای خدا، اما، با حس ریزبینی معنوی، از این آلودگی‌ها دوری می‌کنند.

بخش چهارم: نقد علم دینی و بازتعریف تربیت

ناکارآمدی روش‌های آموزشی

مشکل علم دینی امروز ما این است که به فرهنگ چند سده پیش وابسته‌ایم. منبر می‌رویم، درس می‌دهیم، کتاب می‌نویسیم، اما جواب نمی‌دهد. علما حرف‌های خوب می‌زنند، اما چرا اثر ندارد؟ چون روش‌مان مال زمان دقيانوس است. کتاب‌ها پر از الفاظ پیچیده عربی و فارسی است که حتی بچه‌مدرسه‌ای نمی‌فهمد. این روش، خلاقیت را می‌کشد. یادم است عالمی را که برای یک درس، ساعت‌ها مطالعه می‌کرد و مطالب را از منابع مختلف جمع می‌کرد، اما چیزی از خودش نداشت. مثل روضه‌خوانی که صد بار یک روضه را با همان کلمات تکرار می‌کند.

محدودیت محفوظات در برزخ

محفوظات در برزخ به کار نمی‌آیند. کسی که فقط حفظ کرده، در عالم پس از مرگ گم می‌شود. مثل کسی که جیبش پر پول است، اما در کشوری غریب، پولش به کار نمی‌آید. معرفت حقیقی، از وجود انسان باید سرچشمه بگیرد، نه از تکرار کلمات.

تربیت، گشایش مشاعر وجودی

تربیت، به معنای گشایش منافذ وجودی انسان است، نه آموزش یا اخلاق ظاهری. باید مشاعر بچه‌ها را از کودکی باز کنیم، پیش از ده سالگی. نقاشی، پازل، حل مسئله، این‌ها مشاعر را باز می‌کنند. حفظ قرآن و حدیث، اگر به انشا و خلاقیت منجر نشود، ضد تربیت است. بچه‌ای که نهج‌البلاغه حفظ می‌کند، اما نمی‌تواند فکر کند، تربیت نشده. تربیت، یعنی او را به تلاش و اختراع واداری، نه اینکه خاک محفوظات روی مشاعرش بریزی.

انسان تربیت‌شده و حیوانات

انسان تربیت‌شده باید از حیوانات برتر باشد. سگ بویایی دارد، پرنده شنوایی. اگر انسان این توانایی‌ها را نداشته باشد، از حیوان کمتر است. تربیت، باید انسان را به جایی برساند که منافذ وجودی‌اش باز شود و به حقیقت الهی نزدیک‌تر گردد.

نقد حرکت جوهری و نقش استاد

وقتی اسفار را می‌خواندم، دیدم مرحوم حاجی در برابر ملاصدرا کم می‌آورد. فلسفه حاجی به قوت عرفانش نبود. او مردی وارسته بود، اما اگر استاد مناسب پیدا می‌کرد، شاید به مشکلات فلسفی کمتری برمی‌خورد. حرکت جوهری ملاصدرا هم، اگر مشاعرش بازتر بود، بهتر تبیین می‌شد. استاد، کلید گشایش مشاعر است.

گشایش مشاعر اولیای خدا

اولیای خدا، از پیش از نطفه، مشاعرشان باز شده. این گشایش، آن‌ها را به مقامات عالی رسانده. خداوند آن‌ها را برای هدایت آماده کرده، نه به بخت و اقبال، بلکه با لطف الهی.

نقد برچسب خنگی و عقیمی

بچه‌ها را خنگ می‌نامیم، اما مشکل در ضعف حواسشان است، نه ناتوانی ذاتی. باید گوش و چشمشان را درمان کنیم. عقیمی هم همین‌طور؛ گره‌ای در خلقت نیست، فقط باید منافذ را باز کرد. نظام الهی، کامل است.

جمع‌بندی

این گفتگوها، تأملی است در حکمت خلقت، محدودیت‌های ادراکی، و ضرورت بازتعریف تربیت. توحید مفضل، به ما نشان می‌دهد که عالم، نظامی هماهنگ و شگفت‌انگیز است که انسان در آن، با محدودیت‌های حکیمانه‌اش، به سوی حقیقت هدایت می‌شود. نقد من به علم دینی، دعوتی است به تحول در روش‌های آموزشی، از حفظ به سوی خلاقیت. تربیت، گشایش منافذ وجودی است که انسان را به خلیفه الهی تبدیل می‌کند. این خاطرات، نه فقط روایت گذشته، بلکه دعوتی است به آینده‌ای که در آن، انسان با معرفت و خلاقیت، به خدا نزدیک‌تر شود.