متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (272)

مقدمه

به یاد دارم که در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام تا با بیانی صمیمی و از دل برآمده، مفاهیم عمیق علم دینی، فلسفه و پویایی اجتماعی را در بستر نظام توحیدی برای شاگردانم تبیین کنم. این گفتگوها، که گاه در خلال درس‌گفتارها به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اکنون به‌گونه‌ای بازگو می‌شوند که شما را به دنیای تأملاتم در آن روزها ببرند. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم تا با زبانی روشن و از منظر یک عالم دینی، نگاهی ژرف به چالش‌های علم دینی، تحولات اجتماعی و ضرورت پویایی در فلسفه بیندازم. این خاطرات، بازتاب‌دهنده عمق دانش و تعهد معنوی‌ام به اصلاح ساختارهای فکری و فرهنگی است، و امیدوارم که شما را نیز به تأمل در این مفاهیم دعوت کند.

بخش اول: نقد فرهنگ سلطنتی در علم دینی و ضرورت تسلط بر متون آسمانی

به یاد دارم روزی در جمع شاگردانم، سخن از فرهنگ سلطنتی در علم دینی به میان آمد. همواره بر این باور بوده‌ام که این فرهنگ، که ریشه در سنت‌های پیشااسلامی مانند اوستا دارد، با ماهیت الهی اسلام سازگار نیست. به یاد دارم که با شور و حرارت می‌گفتم: «چگونه می‌توانیم ادعای وراثت انبیا کنیم، در حالی که از متون آسمانی پیشین بی‌اطلاعیم؟» تأکید داشتم که عالمان دینی باید بر اوستا، تورات، انجیل، زبور و صحف مسلط باشند تا بتوانند قرائت‌های نادرست را اصلاح کنند. این تسلط، نه‌تنها برای نقد فرهنگ‌های ناسازگار با اسلام، بلکه برای رهبری فکری جهان ضروری است.

در آن روز، با اشاره به چالش‌های معاصری چون بهائیت و وهابیت، گفتم: «اگر ما به متون آسمانی آگاه نباشیم، چگونه می‌توانیم ادعا کنیم که قرآن را به درستی فهمیده‌ایم؟ قرآن، چکیده و کمال ادیان الهی پیشین است، و بدون شناخت آن‌ها، درک ما از قرآن ناقص می‌ماند.» به یاد دارم که به شاگردانم توصیه کردم: «باید درهای حوزه‌های علمیه را به روی متون آسمانی گشود و کلاس‌هایی برای مطالعه و نقد این متون برپا کرد.»

نکته کلیدی: علم دینی باید با تسلط بر متون آسمانی مانند اوستا، تورات، انجیل، زبور و صحف، قرائت‌های نادرست را اصلاح کرده و برای رهبری فکری جهان آماده شود.

در تأملاتم، به آیه‌ای از قرآن کریم استناد کردم: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (بقره: ۱۱۱). این آیه به ما می‌آموزد: «بگو اگر راست می‌گویید، دلیل خود را بیاورید.» این کلام الهی، مرا به این باور رساند که هر ادعایی در علم دینی باید با استدلال و برهان همراه باشد. به شاگردانم می‌گفتم: «ما باید مسلح به دانش متون آسمانی باشیم تا بتوانیم در برابر چالش‌های فکری جهان، از جمله جریان‌هایی چون بهائیت و وهابیت، با اقتدار سخن بگوییم.»

بخش دوم: نقد فرهنگ تکدی و ضرورت پویایی در علم دینی

به یاد دارم که در یکی از درس‌گفتارهایم، با حسرتی از فرهنگ تکدی در علم دینی سخن گفتم. آن روزها، عالمان دینی گاه به جای دریافت پول، اقلامی چون نان یا پارچه می‌گرفتند. با شاگردانم در میان گذاشتم: «مگر من گدا هستم که به جای پول، نان یا گالش به من می‌دهید؟ پول بدهید تا خودم نیازهایم را تأمین کنم!» این فرهنگ، به باور من، شأن عالم دینی را پایین می‌آورد و مانع از پویایی علمی او می‌شد.

با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم: وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا (بقره: ۴۱)، تأکید کردم: «و آیات مرا به بهای اندک نفروشید.» این آیه به من آموخت که عالم دینی باید استقلال مالی داشته باشد تا بتواند با عزت نفس به تولید علم بپردازد. به شاگردانم گفتم: «عالم دینی باید از بند این فرهنگ تکدی رها شود تا بتواند با فراغت بال، به تعمیق علم دینی کمک کند.»

نکته کلیدی: فرهنگ تکدی در علم دینی، با تحقیر عالمان و مانع‌تراشی در پویایی علمی، باید جای خود را به استقلال مالی و عزت نفس عالمان دینی دهد.

به یاد دارم که با طنزی تلخ می‌گفتم: «این نان‌های گدایی، فرزندان ما را از طلبگی بیزار می‌کرد. مادری که می‌دید شوهرش با گالش‌های کهنه و تنگ به خانه می‌آید، دیگر دخترش را به طلبه نمی‌داد!» این تجربه‌ها مرا به این باور رساند که اصلاح ساختارهای مالی در حوزه‌های علمیه، گامی اساسی برای پویایی علم دینی است.

بخش سوم: تحول اجتماعی و تأثیر رسانه‌های مدرن

به یاد دارم که در یکی از درس‌گفتارهایم، از تحولات اجتماعی و تأثیر رسانه‌ها سخن گفتم. در گذشته، پیش از انقلاب، فیلم‌هایی که در خیابان لاله‌زار نمایش داده می‌شدند، برای مردم معجزه بودند. اما امروز، جامعه رشد کرده و مردم این فیلم‌ها را «درپیت» می‌نامند. با شاگردانم در میان گذاشتم: «این پیشرفت، نشانه رشد فکری جامعه است. مردم اکنون می‌فهمند که چه محتوایی ارزشمند است و چه محتوایی نازل.»

با استناد به آیه‌ای از قرآن کریم: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (ذاریات: ۲۱)، گفتم: «و در خودتان است، آیا نمی‌بینید؟» این آیه مرا به تأمل در تحولات درونی و اجتماعی جامعه واداشت. به شاگردانم تأکید کردم: «علم دینی و فلسفه باید با نیازهای روز همگام شوند. رسانه‌های مدرن، فرصتی برای به‌روزرسانی این علوم هستند.»

نکته کلیدی: تحولات اجتماعی و رسانه‌ای، ضرورت به‌روزرسانی علم دینی و فلسفه را برای پاسخگویی به نیازهای جامعه مدرن نشان می‌دهد.

به یاد دارم که با شاگردانم از فیلم‌های قدیمی و امروزی سخن گفتم و افزودم: «آنچه زمانی معجزه بود، امروز نازل شمرده می‌شود. این نشان‌دهنده رشد فکری جامعه است. ما نیز باید فلسفه و علم دینی را از حالت کهنگی خارج کنیم و با زبان روز به مردم عرضه کنیم.»

بخش چهارم: نقد فلسفه ساکن و ضرورت تحول در علم دینی

به یاد دارم که در یکی از جلسات، با شور و حرارت از فلسفه ساکن انتقاد کردم. به شاگردانم گفتم: «این فلسفه که عالم را ساکن و وابسته به محرک عقلانی می‌داند، با واقعیت پویای عالم سازگار نیست. عالم، زنده و در حال حرکت است، و علم دینی باید این پویایی را بازتاب دهد.» با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (قصص: ۸۸)، افزودم: «هر چیز جز ذات او نابودشدنی است.» این آیه به من آموخت که عالم، ذاتاً پویاست و علم دینی باید با این پویایی همراه شود.

نکته کلیدی: فلسفه ساکن، مانع پویایی علم دینی است و باید جای خود را به گفت‌وگوی جهانی و تعامل با جهان مدرن بدهد.

به شاگردانم پیشنهاد کردم: «درهای حوزه‌های علمیه را به روی جهان باز کنید. بگذارید فیلسوفان جهانی به قم بیایند و با ما گفت‌وگو کنند. اگر ما را نقد کردند، از آن درس می‌گیریم، و اگر پیروز شدیم، به نفع علم دینی است.» به یاد دارم که با طنز می‌گفتم: «اگر کتک فکری خوردیم، حالمان جا می‌آید و می‌فهمیم که درپیت با ته‌پیت فرق دارد!» این باور من بود که علم دینی باید از انزوا خارج شود و با جهان به رقابت فکری بپردازد.

جمع‌بندی

به یاد دارم که در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام تا شاگردانم را به سوی تأمل در علم دینی، فلسفه و پویایی اجتماعی سوق دهم. این گفتگوهای صمیمی، که از عمق قلب و با تکیه بر دانش و تجربه‌هایم بیان شده‌اند، دعوتی هستند به بازنگری در فرهنگ سلطنتی و تکدی در علم دینی، همگامی با تحولات اجتماعی و رسانه‌ای، و رهایی از فلسفه ساکن. آیات قرآن کریم، چون چراغی راهنمای من بوده‌اند و مرا به این باور رسانده‌اند که علم دینی باید پویا، جهانی و پاسخگو به نیازهای روز باشد. امیدوارم این خاطرات، شما را نیز به تأمل در این مفاهیم و پیوند عمیق‌تر با نظام توحیدی دعوت کند.

با نظارت صادق خادمی