متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (274)

مقدمه: سفری در مسیر معرفت

در این مجموعه، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، کوشیده‌ام تأملاتم را درباره معرفت، غفلت و راه‌های رسیدن به علمی پویا و الهی با شما در میان بگذارم. این گفتارها، نه صرفاً درس‌هایی نظری، بلکه روایت‌هایی از زیستن در مسیر معرفت است که گاه در لحظه‌های تأمل، در خلوت شبانه، یا در مواجهه با پرسش‌های عمیق زندگی‌ام شکل گرفته‌اند. هر بخش، چونان آیینه‌ای است که گوشه‌ای از این سفر معنوی را بازمی‌تاباند؛ سفری که از قلب حوزه‌های علمیه آغاز شد و مرا به سوی درک عمیق‌تری از حقیقت و وراثت انبیا رهنمون ساخت. در این گفتار، که از جلسه بیست و چهارم درس‌گفتارهایم استخراج شده، از شما دعوت می‌کنم تا همراه من در این تأملات معرفتی و معنوی گام بردارید.

بخش اول: تفاوت معرفت و غفلت

سال‌ها در حوزه‌های علمیه زیسته‌ام و دیده‌ام که چگونه علم، اگر از معرفت تهی شود، به غفلت می‌انجامد. معرفت، آن نور الهی است که انسان را از تاریکی جهل و حرام به سوی روشنایی حقیقت رهنمون می‌شود. در یکی از شب‌های تأمل، هنگامی که در خلوت خود به آیات قرآن می‌اندیشیدم، این آیه در ذهنم طنین‌انداز شد:

﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ﴾ (قرآن کریم، سوره عبس، آیه 24)
انسان باید به غذایش بنگرد.

این آیه مرا به فکر فرو برد که معرفت، تنها در خواندن کتاب‌ها نیست؛ بلکه در نگریستن به آنچه مصرف می‌کنیم، از خوراک جسم تا غذای روح. اگر عالمی تنها به مطالعه کتاب مشغول شود و از این سه جهت غافل بماند، علمش به غفلت می‌انجامد. گویی آهنگری را می‌مانست که استادانه کار می‌کند، اما در حساب و کتاب خود کلاهبرداری می‌کند. او علم دارد، اما معرفت ندارد. در حوزه‌ها، باید همه علوم، از ادب و اخلاق تا فقه و فلسفه، معرفتی باشد تا بتوانیم وارثان انبیا باشیم.

نتیجه‌گیری بخش اول

معرفت، راهی است که از خودسازی آغاز می‌شود و به وراثت انبیا می‌رسد. علم دینی، اگر از این سه جهت تهی باشد، به جای آنکه ما را به حقیقت نزدیک کند، در غفلت فرو می‌برد. این تأمل، مرا به یاد روزهایی می‌اندازد که در حوزه، شبانه‌روز به مطالعه مشغول بودم، اما گاه از خود می‌پرسیدم: آیا این علم، مرا به خدا نزدیک‌تر کرده است؟

بخش دوم: تخريج حرام و جهل، پایه‌های معرفت

یادم می‌آید شبی در قم، در گوشه‌ای از مدرسه فیضیه، به فکر فرو رفتم که چگونه می‌توانم از حرام و جهل در وجودم بکاهم. این دو، چونان زنگاری هستند که بر آیینه قلب می‌نشیند و مانع تابش نور معرفت می‌شود. تخريج حرام، یعنی هر روز به آنچه مصرف می‌کنم، از خوراک تا مال و منال، با دقت بنگرم: از کجا آمده؟ چگونه به دستم رسیده؟ آیا حلال است؟ این دقت، نه تنها در خوراک جسم، بلکه در باورها و عقاید نیز لازم است. باید هر شبانه‌روز، باورهایم را مرور کنم و بپرسم: کدام‌یک بی‌دلیل است؟ کدام‌یک سست است؟

﴿وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ﴾ (قرآن کریم، سوره نحل، آیه 116)
و به دروغ نگویید این حلال است و آن حرام.

این آیه، هشداری بود که مرا از خواب غفلت بیدار کرد. عالمی که به حلال و حرام بی‌توجه است، چگونه می‌تواند وارث انبیا باشد؟ یادم می‌آید روزی با یکی از طلاب بحث می‌کردم که می‌گفت: «چه فرق می‌کند از کجا می‌خورم؟ مهم این است که درس بخوانم.» اما من باور دارم که اگر رزقمان پاک نباشد، قلبمان سنگین می‌شود و راه معرفت بسته می‌گردد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

تخريج حرام و جهل، چونان پاک کردن آیینه‌ای است که حقیقت را به ما نشان می‌دهد. این دو، پایه‌های معرفت‌اند و بدون آن‌ها، علم ما به جای نور، تاریکی می‌آفریند. این درس را از سال‌های جوانی‌ام آموختم، وقتی که در پی یافتن رزق حلال، گاه شب‌ها را با گرسنگی به صبح می‌رساندم.

بخش سوم: حساسیت به موجودات عالم

یکی از عمیق‌ترین تجربه‌هایم در مسیر معرفت، زمانی بود که در باغی در نزدیکی قم قدم می‌زدم. به هر برگ و شاخه‌ای که نگاه می‌کردم، گویی کتابی از آیات الهی پیش رویم گشوده می‌شد. حکیم باید نسبت به همه موجودات، از سنگ و کلوخ تا انسان و حیوان، حساس باشد. این حساسیت، قلب را بیدار می‌کند و عالم را به کتابی از حق تعالی بدل می‌سازد.

﴿وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ﴾ (قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه 21)
و در خودتان است، آیا نمی‌بینید؟

این آیه مرا به یاد روزهایی می‌اندازد که در حوزه، برخی طلاب را می‌دیدم که سر در کتاب داشتند، اما به عالم اطرافشان بی‌توجه بودند. حکیم، مانند دستگاهی است که به هر فلزی حساس است. او باید به هر موجودی که می‌بیند، با پرسش «چرا» بنگرد: چرا این‌گونه است؟ چرا آن‌گونه نیست؟ این پرسش‌ها، درهای معرفت را می‌گشایند.

نتیجه‌گیری بخش سوم

حساسیت به عالم، روح معرفت است. بدون آن، علم ما چونان دستگاهی خاموش است که سوت نمی‌کشد. این درس را از طبیعت آموختم، وقتی که در سکوت شب، به صدای باد در میان شاخه‌ها گوش می‌دادم و گویی خدا با من سخن می‌گفت.

بخش چهارم: تمکین و محاسبه، میزان معرفت

در یکی از شب‌های خلوت، در حجره‌ام در قم، با خود می‌اندیشیدم که چگونه می‌توانم میزان معرفتم را بسنجم. به یاد آوردم که حکیم، مانند آشپزی است که با ترازو مواد را می‌سنجد. او باید هر روز خود را محاسبه کند: چقدر در تخريج حرام پیش رفته‌ام؟ چقدر از جهلم کاسته‌ام؟ چقدر به عالم حساس‌تر شده‌ام؟

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ﴾ (قرآن کریم، سوره حشر، آیه 18)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و هر کس بنگرد که برای فردایش چه پیش فرستاده است.

این آیه، چونان نوری بود که راهم را روشن کرد. تمکین و محاسبه، میزان معرفت‌اند. بدون آن‌ها، علم ما به جای آنکه ما را به خدا نزدیک کند، حجابی می‌شود بر قلبمان.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

تمکین و محاسبه، چونان ترازویی است که قلب را سبک یا سنگین می‌کند. این درس را در سال‌های طلبگی‌ام آموختم، وقتی که هر شب، پیش از خواب، خود را در محضر خدا می‌دیدم و از خود می‌پرسیدم: امروز چه برای فردایم فرستادم؟

بخش پنجم: مطالعه، رکن چهارم معرفت

یادم می‌آید روزهایی که در حوزه، شب و روز به مطالعه مشغول بودم. کتاب‌ها برایم چونان دوستان وفاداری بودند که مرا به سوی حقیقت هدایت می‌کردند. اما آموختم که مطالعه، تنها یکی از ارکان معرفت است. بدون تخريج، تبيين و تمکین، مطالعه به غفلت می‌انجامد.

﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾ (قرآن کریم، سوره علق، آیه 1)
بخوان به نام پروردگارت که آفرید.

این آیه، مرا به یاد اولین وحی بر پیامبر اکرم (ص) می‌اندازد. مطالعه، باید در مسیر الهی باشد و با سه رکن دیگر همراه شود تا به معرفت منجر گردد. بدون این همراهی، علم ما چونان کاغذهایی سیاه‌شده است که هیچ نوری در آن نیست.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

مطالعه، چونان کلیدی است که درهای معرفت را می‌گشاید، اما تنها در صورتی که با تخريج، تبيين و تمکین همراه باشد. این درس را در سال‌های طلبگی‌ام آموختم، وقتی که در کنار کتاب‌ها، به خودسازی و تأمل در عالم نیز مشغول بودم.

بخش ششم: ضرورت تحول در علم دینی

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس در قم، به این فکر افتادم که چرا علم دینی ما گاه از وراثت انبیا دور مانده است. دیده‌ام که برخی عالمان، تنها به مطالعه کتاب مشغول‌اند و از تخريج، تبيين و تمکین غافل مانده‌اند. این غفلت، جامعه را به سوی مرشدان و قلندران سوق داده است، چرا که خلأ معرفتی در علم دینی ما احساس می‌شود.

﴿ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا﴾ (قرآن کریم، سوره فاطر، آیه 32)
سپس کتاب را به کسانی از بندگانمان که برگزیدیم به میراث دادیم.

این آیه، مرا به یاد رسالت عالمان دینی انداخت. ما وارثان انبیاییم، اما این وراثت، تنها با علم معرفتی ممکن است. علم دینی باید متحول شود، تا نه تنها کتاب بخوانیم، بلکه با تخريج حرام و جهل، تبيين عالم، و تمکین در برابر حقیقت، به وراثت انبیا دست یابیم.

نتیجه‌گیری بخش ششم

تحول در علم دینی، ضرورتی است که از سال‌های جوانی‌ام در حوزه به آن ایمان آوردم. این تحول، تنها با بازگشت به چهار رکن معرفت ممکن است. این درس را از تجربه‌هایم در مواجهه با خلأهای معنوی جامعه آموختم، وقتی که دیدم چگونه مردم به دنبال حقیقت‌اند، اما گاه از عالمان پاسخ نمی‌یابند.

جمع‌بندی نهایی

این گفتارها، روایت سفری است که از دل حوزه‌های علمیه آغاز شد و مرا به سوی معرفت رهنمون ساخت. آموختم که معرفت، تنها در کتاب‌ها نیست، بلکه در تخريج حرام و جهل، در حساسیت به عالم، در تمکین و محاسبه، و در مطالعه‌ای که با این سه همراه باشد، نهفته است. علم دینی، اگر بخواهد وارث انبیا باشد، باید متحول شود و به سوی معرفتی پویا و جامع گام بردارد. این درس‌ها را از سال‌های طلبگی‌ام، از شب‌های خلوت در فیضیه، و از تأمل در آیات الهی آموختم. امید دارم که این گفتارها، نوری باشد برای شما که در پی حقیقت‌اید.