متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 289)

مقدمه: تأملاتی در اقتدار و مشروعیت

در میان درس‌گفتارهایم که گاه به‌صورت گذرا به مسائل بنیادین رهبری دینی پرداخته‌ام، اینک فرصتی یافته‌ام تا با شما از منظری صمیمی و عمیق به موضوع اقتدار و مشروعیت در مدیریت جامعه بنگرم. این تأملات، که ریشه در سال‌ها مطالعه و تجربه‌ام در حوزه‌های علمی و معنوی دارد، نه‌تنها بازتاب‌دهنده دغدغه‌هایم در باب هدایت جامعه است، بلکه تلاشی است برای پیوند زدن علم، سلامت و اقتدار در راستای تحقق آرمان‌های الهی. آنچه در این گفتگو می‌خوانید، شرحی است از این باور عمیق که اقتدار، به‌عنوان نیرویی زنده و پویا، قلب مشروعیت رهبری دینی است و بدون آن، علم و سلامت به تنهایی راه به جایی نمی‌برند.

بخش اول: اقتدار در سیره انبیا و اولیا

سال‌ها پیش، هنگامی که در محضر قرآن کریم و روایات تأمل می‌کردم، به این حقیقت رسیدم که تمامی انبیا و اولیای الهی، از حضرت آدم تا پیامبر خاتم (ص) و ائمه معصومین (ع)، دارای سه ویژگی برجسته بودند: سلامت، آگاهی و اقتدار. این سه، چون سه ضلع یک مثلث، مشروعیت و موفقیتشان را تضمین می‌کرد. هیچ پیامبری را نمی‌توان یافت که در سیره‌اش سستی یا ضعف دیده شود. حتی در مواجهه با دشمنان پرشمار، اقتدار باطنی آنان، که ریشه در ایمان و اراده الهی داشت، پابرجا بود.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ (سوره نحل، آیه 36)؛ «در هر امتی پیامبری برانگیختیم که خدا را بپرستید و از طاغوت بپرهیزید». این آیه، بر نقش هدایتگری انبیا با اقتدار و آگاهی تأکید دارد. آنان نه‌تنها عالم و پاک بودند، بلکه با قوتی که از ایمانشان سرچشمه می‌گرفت، جوامع را هدایت می‌کردند. این اقتدار، آنان را قادر ساخت تا در برابر چالش‌ها پایداری کنند و پیام الهی را به گوش جهانیان برسانند.

فرعون: قدرت بدون مشروعیت

اما قدرت به تنهایی کافی نیست. در قرآن کریم، نام فرعون بیش از هفتاد بار ذکر شده است، نشانه‌ای از قوت ظاهری او. با این حال، فقدان علم الهی و سلامت اخلاقی، او را در زمره ظالمان قرار داد. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ فِرۡعَوۡنَ عَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَجَعَلَ أَهۡلَهَا شِيَعًا (سوره قصص، آیه 4)؛ «فرعون در زمین سرکشی کرد و اهل آن را به گروه‌ها تقسیم نمود». قدرت او، چون شمشیری بدون هدایت الهی، به ظلم و تباهی منجر شد. این تجربه مرا به این باور رساند که اقتدار بدون علم و سلامت، نه‌تنها مشروعیت نمی‌آورد، بلکه به فساد می‌انجامد.

بخش دوم: ضعف اقتدار در تاریخ علم دینی

وقتی به تاریخ هزارساله اسلام می‌نگرم، با تأسف درمی‌یابم که بسیاری از عالمان دینی، با وجود ادعای علم و کمال، فاقد اقتدار بودند. آنان، گاه اسیر دستگاه‌های حکومتی شدند و از سرزمینی به سرزمین دیگر گریختند تا شاید تحت حمایت حکام قرار گیرند. این وابستگی، استقلال و تأثیرگذاری‌شان را سلب کرد. قرآن کریم هشدار می‌دهد: وَلَا تَرۡكَنُوٓاْ إِلَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ ٱلنَّارُ (سوره هود، آیه 113)؛ «به سوی کسانی که ظلم کردند متمایل نشوید که آتش شما را فرو می‌گیرد».

این وابستگی، مرا به یاد عالمی می‌اندازد که با وجود دانش فراوان، چون ابن‌سینا، ناچار بود از شهری به شهر دیگر پناه ببرد. چنین عالمی، هرچند عالم و عادل باشد، بدون اقتدار، چون مجتهدی است که دستش از دنیا کوتاه شده. علم و سلامت، بدون قدرت، به مثابه چراغی است که در تاریکی می‌سوزد اما راه را روشن نمی‌کند.

بخش سوم: اقتدار، قلب تپنده رهبری

در شرایع الهی، تمامی انبیا، از حضرت یوسف و سلیمان تا پیامبر خاتم (ص)، با اقتدارشان شناخته می‌شدند. قرآن کریم موفقیت آنان را در گرو این قوت می‌داند: وَكَانَ حَقًّا عَلَيۡنَا نَصۡرُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ (سوره روم، آیه 47)؛ «بر ما حق است که مؤمنان را یاری کنیم». این اقتدار، نه‌تنها در میدان نبرد، بلکه در قلب‌های مردم نفوذ می‌کرد و برکاتش تا امروز جاری است.

اما امروز، گاه رهبرانی می‌بینم که با ادعای جامعیت در علوم، از اجرای امور عاجزند. آشفتگی در ممالکشان نشان از فقدان اقتدار دارد. چنین افرادی، هرچند عالم باشند، صلاحیت رهبری ندارند، زیرا اقتدار است که به علم و سلامت ارزش می‌بخشد. بدون آن، علم چون کتابی بسته و سلامت چون گوهری پنهان است.

بخش چهارم: نقد نظام علم دینی

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های علم دینی، تلاش برای مدیریت جامعه تنها با تکیه بر علم و سلامت، بدون اقتدار است. در طول تاریخ، این ضعف، عالمان را به انفعال کشانده است. قرآن کریم می‌فرماید: يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ (سوره نساء، آیه 59)؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا و پیامبر و اولی‌الامر از میان خودتان اطاعت کنید». اولی‌الامر، تنها با اقتدار می‌توانند این نقش را ایفا کنند.

در میان عالمان شیعه، نمونه‌هایی نادر از اقتدار دیده‌ام. یکی از این عالمان، با همت و قوت باطنی، تحولی عظیم در جامعه ایجاد کرد. او بدون تکیه بر عساکر و دولت ظاهری، با اقتدار درونی‌اش، جامعه را احیا کرد. اما بسیاری دیگر، هرچند عالم و عادل بودند، به دلیل فقدان این قوت، نتوانستند امر و نهی مؤثری داشته باشند.

خاطره‌ای از حرم حضرت عبدالعظیم

یادم می‌آید در کودکی، در حرم حضرت عبدالعظیم (ع)، شاهد صحنه‌ای بودم که ذهنم را سخت به خود مشغول کرد. در آن زمان، رژیم پهلوی آرامگاهی برای یکی از پادشاهان پیشین ساخته بود تا شاید آن را به زیارتگاهی بدل کند. برخی عالمان، برای دریافت وجوهی ناچیز، شب‌های جمعه به آنجا می‌رفتند و قرآن می‌خواندند. اما مردم، که از حقیقت آگاه بودند، این مکان را با بی‌اعتنایی و حتی اعتراض پاسخ می‌دادند. این تجربه به من آموخت که عالمی بدون اقتدار، نه‌تنها نمی‌تواند هدایتگر باشد، بلکه گاه به ابزار دست حکام بدل می‌شود.

بخش پنجم: تقلید و اقتدار

امام صادق (ع) فرمودند: «هر کدام از فقها که صیانت نفس دارد، از دینش محافظت می‌کند، با هوای نفس مخالفت می‌کند، و امر مولایش را اطاعت می‌نماید، بر عوام است که از او تقلید کنند» (وسائل الشیعه، ج 27، ص 131). این ویژگی‌ها، بدون اقتدار، به بار نمی‌نشینند. تقلید، عملی پویا و اقتدارآمیز است، نه صرف التزام ظاهری. یادم می‌آید برخی قدما معتقد بودند که تقلید، یعنی پذیرش رساله‌ای بدون عمل به آن. اما این دیدگاه، باطل است. تقلید، چون قلاده‌ای است که با حرکت مرجع، پیرو را به عمل وا می‌دارد.

خاطره‌ای از عالمی سالخورده به نام آقا رضا همدانی دارم. او در نودسالگی، با صداقتی مثال‌زدنی، گفت: «نسیان بر من عارض شده و جايز نيست از من تقليد كنيد». این صداقت، نشانه‌ای از اقتدار معنوی او بود. اما امروز، گاه کسانی را می‌بینم که بدون توان سخن گفتن و با کمری خمیده، ادعای مرجعیت دارند. چنین افرادی، صلاحیت رهبری ندارند، زیرا اقتدار، شرط لازم هدایت است.

بخش ششم: استعمار و تهی‌سازی اقتدار

استعمار، با اعطای عناوین ظاهری چون «ولی امر» یا «شاه»، اقتدار واقعی مسلمین را تهی کرد. دراویش و مرشدان، با وجود پسوندهای «شاه» و «سلطان»، گاه به گدایی در خانه‌های مردم روی آوردند. این تناقض، مرا به یاد این آیه می‌اندازد: وَلَن يَجۡعَلَ ٱللَّهُ لِلۡكَٰفِرِينَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ سَبِيلًا (سوره نساء، آیه 141)؛ «خدا هرگز برای کافران بر مؤمنان راه تسلط قرار نداده است». استعمار، با جیره‌خواری و وابستگی، مسلمین را از اقتدار محروم ساخت.

این وضعیت، در نظام‌های دینی پیش از انقلاب نیز مشهود بود. نه دراویش، نه دیگر فرق، و نه حتی علم دینی، به دلیل فقدان اقتدار، صلاحیت مدیریت نداشتند. اما نمونه‌هایی چون ملکه سبا، که با تدبیر و قوت به حکومت رسید، نشان می‌دهد که اقتدار واقعی، حتی در شرایط غیرمعمول، صلاحیت می‌آفریند.

بخش هفتم: اقتدار معنوی اماکن مقدس

وقتی به حرم حضرت معصومه (ع) می‌نگرم، اقتدار معنوی آن را بیش از بسیاری مدعیان مرجعیت می‌یابم. این اقتدار، مردمان را به سوی خود می‌کشاند و حرکت می‌آفریند. قرآن کریم می‌فرماید: فِيهِ ءَايَٰتٌۢ بَيِّنَٰتٌ مَّقَامُ إِبۡرَٰهِيمَ (سوره آل‌عمران، آیه 97)؛ «در آن نشانه‌های آشکاری است، مقام ابراهیم». این اقتدار، نه‌تنها در اماکن مقدس، بلکه در سیره ائمه (ع) نیز دیده می‌شود، که حتی در تقیه، قوتشان خلفا را به هراس می‌انداخت.

جمع‌بندی: اقتدار، کلید هدایت

این گفتگوها، که از عمق قلب و تجربه‌ام برمی‌خیزد، بر این حقیقت تأکید دارد که اقتدار، همراه با علم و سلامت، قلب تپنده رهبری دینی است. انبیا و اولیا، با این سه ویژگی، جوامع را هدایت کردند، اما علم دینی، به دلیل فقدان اقتدار، گاه از تأثیرگذاری بازماند. تجربه‌های تاریخی، از حرم حضرت عبدالعظیم تا ناکارآمدی مدعیان بدون اقتدار، این درس را به ما می‌آموزد که بدون قوت، مشروعیت و هدایت ممکن نیست. امروز، وظیفه ماست که با بازسازی اقتدار دینی، راه را برای هدایت جامعه‌ای جوان و پویا هموار کنیم.