متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۲۹۲

مقدمه: تأملاتی در ماهیت علم و رسالت حوزه‌های علمیه

این گفتار، بازتابی است از دغدغه‌های عمیق من در سال‌های تدریس و تأمل در رسالت حوزه‌های علمیه. آنچه در این خاطره می‌خوانید، گویی بازخوانی لحظه‌هایی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اما اکنون فرصتی است تا با نگاهی ژرف‌تر، شما را به دنیای این تأملات ببرم. از روزگاری که در محضر استادانم بودم تا لحظه‌هایی که خود بر کرسی تدریس نشستم، همواره پرسشی ذهنم را به خود مشغول کرده بود: علم چیست؟ چه چیزی علم است و چه چیزی نیست؟ چگونه می‌توانیم در حوزه‌های علمیه، دانشی تولید کنیم که نه‌تنها معرفتی باشد، بلکه قدرتی برای تحول و هدایت جامعه در خود نهفته داشته باشد؟ این پرسش‌ها، که گاه در خلوت خود و گاه در میان شاگردانم مطرح می‌کردم، مرا به سوی بازاندیشی در هویت و رسالت حوزه‌های علمیه سوق داد.

در این گفتگو، می‌خواهم شما را به سفری معرفتی ببرم؛ سفری که از آیات قرآن کریم الهام گرفته و با تجربه‌های زیسته‌ام در حوزه‌های علمیه گره خورده است. می‌خواهم از ضرورت بازتعریف علم، از تفاوت میان علوم حوزوی و دانشگاهی، و از چالش‌هایی سخن بگویم که حوزه‌های علمیه را به سوی فرسایش کشانده است. این گفتار، نه‌تنها نقدی بر وضعیت کنونی علم دینی است، بلکه دعوتی است به بازسازی و توانمندسازی حوزه‌ها برای ایفای نقش حقیقی‌شان در جهان معاصر.

بخش اول: چیستی علم و ضرورت علم‌شناسی

سال‌ها پیش، وقتی در حوزه درس می‌خواندم، گاه با خود می‌اندیشیدم که چرا برخی از مباحث، هرچند پرطمطراق، گویی اثری در زندگی مردم ندارند؟ در یکی از جلسات درس، طلبه‌ای از من پرسید: «استاد، علم چیست؟» آن لحظه، پاسخ ساده‌ای به ذهنم نیامد. علم، آن‌گونه که من می‌فهمم، دانشی است نظام‌مند، مبتنی بر عقل و وحی، که می‌تواند گرهی از مشکلات جامعه بگشاید. اما آیا هر آنچه در حوزه‌ها تدریس می‌شود، علم است؟ یا گاه، به جای علم، با انبوهی از معلومات پراکنده روبه‌رو هستیم که نه قدرت تحول دارند و نه به هدایت جامعه کمکی می‌کنند؟

به یاد می‌آورم روزی را که در یکی از حوزه‌های قم، بحثی درباره تعبیر خواب مطرح شد. یکی از طلاب با کنایه گفت: «استاد، این‌ها که از خواب و استخاره می‌گویند، مگر علم است؟» پاسخ دادم: «اگر علم را به معنای دانشی که گره‌گشاست بفهمیم، حتی تعبیر خواب هم می‌تواند علم باشد، اما نه هر سخنی که به نام علم گفته شود.» این پاسخ، مرا به تأمل واداشت. باید معیاری داشته باشیم تا علم را از غیرعلم جدا کنیم. باید نهادی در حوزه‌ها شکل گیرد که این پرسش بنیادین را پاسخ دهد: چه چیزی علم است و چه چیزی خیال و توهم؟ این نهاد باید پیش‌فرض‌های معرفتی را تدوین کند، ساختارهای شناختی را سامان دهد، و از پراکندگی و سلیقه‌محوری در تولید دانش جلوگیری کند.

علم قدرتی: دانشی که تحول می‌آفریند

در یکی از جلسات درس، شاگردی پرسید: «استاد، چرا برخی علوم در حوزه‌ها، گویی به جایی نمی‌رسند؟» پاسخ دادم: «چون علم باید قدرتی باشد.» علم قدرتی، دانشی است که نه‌تنها ذهن را روشن می‌کند، بلکه توانایی حل مسائل واقعی را دارد. به یاد می‌آورم حکایتی از یکی از عالمان که در کنار درس و بحث، به دندانپزشکی تجربی مشغول بود. روزی در میان مباحثه، بیماری با درد دندان به او مراجعه کرد. او درس را رها کرد و به درمان بیمار پرداخت. پرسیدم: «آیا این کار شأن عالم است؟» او خندید و گفت: «برای خدا هر کاری می‌کنم.» اما من با خود فکر کردم: آیا این پراکندگی، به شأن حوزه‌ها آسیب نمی‌زند؟ علم قدرتی، دانشی است که باید در خدمت هدایت و تحول جامعه باشد، نه صرفاً انباشت معلومات یا انجام کارهای غیرتخصصی.

لزوم ساختارسازی و پیش‌فرض‌های معرفتی

سال‌ها تجربه در حوزه به من آموخت که بدون ساختار، علم به پراکندگی می‌انجامد. روزی در یکی از جلسات، بحثی درباره برنامه‌های آموزشی حوزه درگرفت. یکی از طلاب گفت: «استاد، چرا هر کس هر چه دلش خواست درس می‌دهد؟» پاسخ دادم: «چون ما هنوز پیش‌فرض‌های معرفتی‌مان را تدوین نکرده‌ایم.» حوزه‌ها نیازمند نهادی هستند که ماهیت علم را تعریف کند، پیش‌فرض‌های معرفتی را تضمین کند، و از رویکردهای سلیقه‌ای جلوگیری نماید. این نهاد باید پرسش‌هایی چون «چه چیزی علم حوزوی است؟» و «چه چیزی به دانشگاه‌ها مربوط می‌شود؟» را پاسخ دهد. بدون این چارچوب، حوزه‌ها به جای تولید علم، به انباشت معلومات پراکنده گرفتار می‌شوند.

بخش دوم: تمایز علوم حوزوی و دانشگاهی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، تداخل وظایف حوزه‌ها و دانشگاه‌ها بود. روزی در گفت‌وگویی با یکی از استادان دانشگاه، او گفت: «چرا حوزه‌ها به مسائلی چون مهندسی و پزشکی وارد می‌شوند؟» پاسخ دادم: «چون ما هنوز مرزهای علوم حوزوی و دانشگاهی را مشخص نکرده‌ایم.» حوزه‌ها باید بر تولید دانش دینی متمرکز شوند: فقه، کلام، تفسیر، و مسائلی که به هدایت معنوی و معرفتی جامعه مربوط است. دانشگاه‌ها اما باید به علوم تجربی و فنی بپردازند. این تقسیم کار، نه‌تنها از موازی‌کاری جلوگیری می‌کند، بلکه هر نهاد را در جایگاه حقیقی‌اش قرار می‌دهد.

به یاد می‌آورم حکایتی از یکی از عالمان که در کنار تدریس، به کارهای فنی مشغول بود. او می‌گفت: «عالم باید همه‌چیز بداند.» اما من با خود فکر کردم: آیا این پراکندگی، از شأن عالم نمی‌کاهد؟ حوزه‌ها باید هویت خود را بازشناسند و بر تولید علمی متمرکز شوند که با رسالت دMuscle آنها هم‌خوانی دارد.

شأن عالم دینی

شأن عالم دینی، هدایت و تولید علم دینی است، نه انجام کارهای غیرمرتبط. روزی در یکی از جلسات، طلبه‌ای از من پرسید: «استاد، آیا عالم باید به همه‌چیز بپردازد؟» پاسخ دادم: «عالم باید در خدمت علم قدرتی باشد، علمی که به هدایت و تحول جامعه منجر شود.» این پاسخ، مرا به تأمل واداشت. حوزه‌ها باید بر تولید دانشی تمرکز کنند که با رسالت دینی آن‌ها هم‌خوانی دارد، نه فعالیت‌های غیرتخصصی که از شأن آن‌ها می‌کاهد.

بخش سوم: الگویی از علم قدرتی در قرآن کریم

یکی از زیباترین نمونه‌های علم قدرتی را در قرآن کریم، در سوره یوسف یافتم. روزی در یکی از جلسات درس، به آیه‌ای از این سوره اشاره کردم که همواره مرا به شگفتی وامی‌دارد:

قرآن کریم: ﴿وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَىٰ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ ۖ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ﴾

پادشاه گفت: «من در خواب دیدم هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آن‌ها را می‌خورند، و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشکیده. ای سران قوم، اگر خواب تعبیر می‌کنید، درباره خوابم به من نظر دهید.»

این آیه، حکایت از خوابی پیچیده دارد که مشاوران فرعون، به دلیل ناآگاهی، آن را بی‌ارزش خواندند و به خوردن ترشی نسبت دادند. اما حضرت یوسف با علم الهی خود، نه‌تنها خواب را تعبیر کرد، بلکه راه‌حل‌هایی عملی برای مدیریت قحطی پیش رو ارائه داد. این، نمونه‌ای است از علم قدرتی: دانشی که نه‌تنها معرفتی است، بلکه گره‌گشای مشکلات جامعه است.

نقد رویکردهای غیرعلمی

مشاوران فرعون، به جای اعتراف به ناآگاهی، خواب او را بی‌ارزش خواندند. این مرا به یاد برخی رویکردهای غیرعلمی در حوزه‌های علمیه می‌اندازد. گاه دیده‌ام که برخی مسائل پیچیده، به دلیل ناآگاهی، بی‌اهمیت تلقی می‌شوند. روزی یکی از طلاب از من درباره استخاره پرسید. گفتم: «استخاره، اگر با روش درست انجام شود، می‌تواند راه‌گشا باشد، اما نه به‌صورت کلی و بدون توجه به شرایط فرد.» استخاره‌های غیرعلمی، که گاه بدون تحلیل و صرفاً بر اساس پیش‌داوری انجام می‌شوند، از اعتبار علم دینی می‌کاهند.

بخش چهارم: درس‌هایی از سوره کهف

قرآن کریم، در سوره کهف، نمونه دیگری از علم قدرتی را به ما نشان می‌دهد:

قرآن کریم: ﴿وَآتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا سَاوَىٰ بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا ۖ حَتَّىٰ إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا﴾

و پاره‌های آهن برایم بیاورید تا آن‌گاه که میان دو کوه برابر شد، گفت: بدمید تا آن‌گاه که آن را آتش کرد، گفت: مس گداخته برایم بیاورید تا بر آن بریزم.

ذوالقرنین، با استفاده از دانش فنی، سدی ساخت که از جامعه در برابر یأجوج و مأجوج محافظت کرد. این آیه مرا به تأمل واداشت: آیا چنین دانشی به حوزه‌ها مربوط است یا به دانشگاه‌ها؟ ما، به‌عنوان وارثان انبیا، باید کدام بخش از این علوم را دنبال کنیم؟ روزی در گفت‌وگویی با یکی از طلاب، او پرسید: «استاد، آیا سدسازی شأن ماست؟» پاسخ دادم: «شأن ما، تولید علمی است که به هدایت و خیر جامعه منجر شود، اما باید مرزهایمان را با دانشگاه‌ها مشخص کنیم.» این تقسیم کار، از تداخل وظایف و اتلاف منابع جلوگیری می‌کند.

بخش پنجم: چالش‌های حوزه‌های علمیه

یکی از تلخ‌ترین خاطراتم، روزی بود که طلبه‌ای با ناامیدی گفت: «استاد، چرا حوزه‌ها انگیزه‌ای برای درس خواندن به ما نمی‌دهند؟» این پرسش، قلبم را به درد آورد. حوزه‌ها، به دلیل فقدان برنامه‌ریزی و اهداف مشخص، گاه به فرسایش کشیده شده‌اند. برنامه‌های آموزشی چون جامع‌المقدمات، که روزگاری ارزشمند بودند، دیگر پاسخ‌گوی نیازهای معاصر نیستند. به یاد می‌آورم که در جوانی، کتاب آداب المتعلمین را با شوق می‌خواندم. این کتاب، هنوز هم درس‌هایی ارزشمند برای تربیت علمی طلاب دارد، اما نیاز به بازنگری و به‌روزرسانی برنامه‌های آموزشی، بیش از پیش احساس می‌شود.

گاه فکر می‌کنم اگر حوزه‌ها برای مدتی کوتاه فعالیت‌های آموزشی خود را تعلیق کنند و به تدوین علم‌شناسی و برنامه‌ریزی علمی بپردازند، شاید بتوانند مسیر خود را بازشناسند. این پیشنهاد، شاید جسورانه به نظر آید، اما بدون بازتعریف ماهیت علم، مسیر علم، و هدف علم، حوزه‌ها نمی‌توانند به جایگاه حقیقی خود بازگردند.

جمع‌بندی: دعوت به بازسازی حوزه‌های علمیه

این گفتار، بازتاب سال‌ها تأمل من در رسالت حوزه‌های علمیه است. از روزگاری که در محضر استادانم بودم تا لحظه‌هایی که خود به تدریس پرداختم، همواره این پرسش با من بود: چگونه می‌توانیم حوزه‌هایی داشته باشیم که نه‌تنها معرفتی، بلکه قدرتی و تحول‌آفرین باشند؟ پاسخ این پرسش، در بازتعریف علم، تدوین علم‌شناسی، و تعیین مرزهای علوم حوزوی و دانشگاهی نهفته است. آیات قرآن کریم، از یوسف تا ذوالقرنین، به ما می‌آموزند که علم حقیقی، دانشی است که گره‌گشای مشکلات جامعه است. حوزه‌ها باید با همکاری دانشگاه‌ها، از پراکندگی و رویکردهای غیرعلمی فاصله گیرند و به تولید علمی بپردازند که هم معرفتی است و هم قدرتی.

این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به همه عالمان و طلاب دینی که بار دیگر رسالت خود را بازشناسند. ما وارثان انبیاییم، و این میراث، ما را به تولید علمی فرامی‌خواند که نه‌تنها ذهن‌ها را روشن کند، بلکه قلب‌ها و جوامع را متحول سازد. امید دارم این تأملات، گامی باشد در مسیر این بازسازی.