متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۲۹۵

بخش اول: علم قدرتی و داستان حضرت یونس علیه‌السلام

در یکی از درس‌گفتارهایم، که گاه به‌صورت گذرا به این خاطرات اشاره کرده‌ام، به داستان حضرت یونس علیه‌السلام پرداختم که نمونه‌ای شگفت‌انگیز از علم قدرتی در قرآن کریم است. این داستان، که در آیات سوره صافات آمده، مرا به تأمل در عظمت ذکر الهی و تأثیر آن بر سرنوشت انسان واداشت. هنگامی که به این آیات می‌اندیشم، گویی خود در آن لحظه‌های پرهیجان حضور دارم، جایی که حضرت یونس علیه‌السلام در دل تاریکی‌ها و در شکم ماهی، با تکیه بر تسبیح و توبه، راه نجات را می‌یابد.

قرآن کریم: وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ ۝ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ۝ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ ۝ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ ۝ فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ ۝ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ
و در حقیقت یونس از زمره فرستادگان بود. آنگاه که به سوی کشتی پر بگریخت. پس سرنشینان با هم قرعه انداختند و یونس از باختگان شد. او را به دریا افکندند و عنبرماهی او را بلعید در حالی که او نکوهشگر خویش بود. و اگر او از زمره تسبیح‌کنندگان نبود، قطعاً تا روزی که برانگیخته می‌شوند در شکم آن ماهی می‌ماند.

این آیات، که گویی با هر بار خواندنشان جانم تازه می‌شود، از قدرت الهی سخن می‌گویند که چگونه با تسبیح و ذکر، سرنوشتی چنین دشوار را دگرگون کرد. اما سؤالی که ذهنم را مشغول می‌کرد این بود: آیا واقعاً ممکن است انسانی در شکم ماهی زنده بماند؟ یا اینکه ماهی‌ای تا روز قیامت زنده باشد؟ این پرسش‌ها مرا به فکر فرو برد که چگونه عقل و ایمان می‌توانند در کنار هم، معجزات الهی را درک کنند. گاه می‌اندیشم که ما با قرآن آن‌گونه که شایسته است انس نداریم و از لایه‌های عمیق آن بی‌خبریم. این آیات، دعوتی است به تأمل در قدرت ذکر و نقش آن در تغییر سرنوشت.

بخش دوم: ذکر یونس علیه‌السلام و قدرت اسم اعظم

در ادامه تأملاتم، به آیه‌ای دیگر از سوره انبیاء رسیدم که ذکر خاص حضرت یونس علیه‌السلام را بازگو می‌کند. این ذکر، که گویی کلیدی برای گشودن قفل‌های معنوی است، مرا به شگفتی واداشت.

قرآن کریم: وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
و ذوالنون را یاد کن، آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم، تا در دل تاریکی‌ها ندا درداد که معبودی جز تو نیست، منزهی تو، راستی که من از ستمکاران بودم.

این ذکر، که «لا إله إلا أنت سبحانك إني كنت من الظالمين» نام دارد، در فرهنگ دینی ما جایگاهی والا دارد. گویی این کلمات، دریچه‌ای به سوی رحمت الهی می‌گشایند. در درس‌گفتارهایم، بارها به این نکته اشاره کرده‌ام که این ذکر، در علوم غریبه، طلسمات، و حتی در محاسبات جبر و مثلثات، آثاری شگفت‌انگیز دارد. اما پرسشی که ذهنم را مشغول می‌کرد این بود: آیا این نجات، نتیجه تسبیح خود حضرت یونس بود یا ذکر خاصی از سوی تسبیح‌کنندگان؟ این سؤال، مرا به کاوش در معنای «مسبحین» واداشت. آیا منظور خود ایشان بود که در دل تاریکی‌ها به تسبیح پرداخت، یا موجوداتی دیگر که برای نجات او دعا کردند؟ این تأملات، مرا به این نتیجه رساند که قدرت ذکر، فراتر از زمان و مکان، می‌تواند انسان را از تنگناها رهایی بخشد.

بخش سوم: نقد غفلت از ظرفیت‌های معنوی

در میان تأملاتم، گاه از خود می‌پرسم چرا ما این‌همه به مسائل مادی، مانند موفقیت‌های اقتصادی، توجه نشان می‌دهیم، اما از ظرفیت‌های معنوی مانند ذکر یونس علیه‌السلام غافل می‌مانیم؟ در جامعه، بسیار می‌شنویم که فلانی به مقامی رسید یا ثروتی به دست آورد، و گوش‌هایمان برای شنیدن این داستان‌ها تیز است. اما چرا وقتی سخن از نجات حضرت یونس با یک ذکر ساده به میان می‌آید، بی‌تفاوت از کنارش می‌گذریم؟ این غفلت، گویی پرده‌ای بر چشمانمان کشیده که مانع از دیدن عظمت قرآن و ادعیه می‌شود.

روزی در گفت‌وگویی با برخی از عالمان پاکستانی، شنیدم که می‌گفتند: «ما هرچه از فقه، فلسفه، و عرفان سخن می‌گوییم، در نزد مردم ارزشی ندارد. اما کافی است کسی معرکه‌ای برپا کند و چیزی را بالا و پایین ببرد، همه او را صادق می‌دانند.» این سخن، مرا به فکر فرو برد که چرا علم دینی ما گاه در برابر چنین نمایش‌هایی کم‌رنگ می‌شود؟ پاسخم به آن‌ها این بود که علم دینی، اگر با قدرت معنوی همراه شود، می‌تواند تأثیراتی شگفت‌انگیز داشته باشد. ذکر یونس علیه‌السلام، که در نماز غفیله نیز خوانده می‌شود، نمونه‌ای از این قدرت است. روایت است که امام سجاد علیه‌السلام این نماز را حتی برای شخصی مانند یزید مؤثر می‌دانستند، چه رسد به ما که در پی توبه و رهایی هستیم.

بخش چهارم: خاطره‌ای از کودکی و نماز غفیله

وقتی به کودکی‌ام بازمی‌گردم، خاطراتی شیرین از مسجد و عبادت در ذهنم زنده می‌شود. آن روزها، اولین وظیفه‌ام در مسجد، خواندن اذان و نماز غفیله بود. هنوز طعم سیب‌ها و آلوهایی که زنان مؤمن برایم می‌آوردند در خاطرم است. گویی آن بوسه‌های محبت‌آمیز و تنقلات ساده، پاداشی بود برای کودکی که در گوشه مسجد به راز و نیاز با خدا مشغول بود. آن شب‌ها، کوچه‌های تاریک شهر که هنوز برق نداشت، برای کودکان ترسناک بود. یادم می‌آید بچه‌ها از ترس، آواز می‌خواندند تا دلشان آرام گیرد. گویی حضرت یونس علیه‌السلام نیز در دل تاریکی‌ها، با ذکر خود، ترس و اضطراب را به آرامش بدل کرد.

بخش پنجم: تجربه‌ای از تفأل به قرآن

تابستانی بود که به شهر ساوه سفر کرده بودم. در آنجا، زنی را دیدم که با تفأل به قرآن کریم برای مردم دعا می‌کرد. مردم ابتدا پول به حسابش واریز می‌کردند، و او سپس تفألی می‌زد. کنجکاو شدم و از دوستانم خواستم او را دعوت کنند تا برای ما نیز تفألی بزند. اما هرچه تلاش کرد، نتوانست نتیجه‌ای بگیرد. به او گفتم: «من خودم اهل تفأل هستم، اجازه بدهید برایت تفألی بزنم.» وقتی تفألم را زدم، چنان شگفت‌زده شد که گفت: «چگونه می‌توانم این علم را از شما بیاموزم؟» گفتم: «این کار هزینه‌ای گزاف دارد، شاید پانزده میلیون!» اما خنده‌ام گرفت و افزودم: «من هرگز برای چنین کاری پول نمی‌گیرم.» شوهرش، که صافکار بود، شغلش را کنار گذاشته و واسطه کارهای او شده بود. این زن، با اینکه سواد چندانی نداشت و حتی قرآن را به‌خوبی نمی‌خواند، با همین توان اندک، خدمتی به مردم می‌کرد.

این تجربه، مرا به این فکر واداشت که تفأل به قرآن، علمی است که می‌توان آن را آموخت و آموزش داد. سال‌هاست که می‌گویم این علم، مانند استخاره، می‌تواند نظام‌مند شود. اما برای این کار، نیاز به سیستمی است که علوم قدرتی را سامان دهد، مانند شهرک سینمایی که برای سینما ساخته‌اند یا شهرک مهدیه برای طلاب. علم دینی، اگر تنها به مفاهیم نظری محدود شود، در چند حجره و حیاط خلاصه می‌شود. اما اگر با قدرت معنوی همراه گردد، می‌تواند تحولی عظیم ایجاد کند.

بخش ششم: نقد ادعاهای غیرمستند در علوم معنوی

روزی مهمان مردی بودم که ادعا می‌کرد با طلسمات و اذکار، بخت افراد را باز می‌کند. می‌گفت: «پتویی روی سر می‌کشم، کاسه‌ای زیر آن می‌گذارم، و ناگهان آب جیک‌جیک می‌کند یا قفلی باز می‌شود!» از او خواستم همان کار را برایم انجام دهد. اما هرچه تلاش کرد، نه صدایی آمد و نه قفلی باز شد. این تجربه، مرا به یاد این حقیقت انداخت که علوم معنوی، اگر با صداقت و ایمان همراه نباشد، به نمایش‌های بی‌ثمر بدل می‌شود. ما باید از خرافه و ادعاهای غیرمستند دوری کنیم و به دنبال علوم اصیلی باشیم که ریشه در قرآن و سنت دارند.

نتیجه‌گیری

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای بازتاب عظمت علوم قرآنی و ظرفیت‌های معنوی آن‌ها. داستان حضرت یونس علیه‌السلام، ذکر او، و تجربه‌های شخصی‌ام، همگی مرا به این باور رسانده‌اند که علم دینی، اگر با ایمان و عمل همراه شود، می‌تواند تحولاتی شگفت‌انگیز ایجاد کند. از کودکی در مسجد تا سفر به ساوه، هر لحظه از زندگی‌ام گواهی است بر این حقیقت که انس با قرآن و ادعیه، راهی است به سوی رهایی و کمال. امید دارم این خاطرات، خواننده را به تأمل در این ظرفیت‌ها وادارد و نوری باشد برای یافتن راه در تاریکی‌ها.