متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۲۹۷

مقدمه

این گفتار، بازتابی از تأملات من در یکی از درس‌گفتارهایم است که به جایگاه عناوین علمی در حوزه‌های علمیه و رابطه آن‌ها با توانایی‌های تکوینی پرداخته‌ام. گویی در آن لحظه، در جمع شاگردان، روح شیخ کلینی در برابرم جان گرفت و مرا به بازاندیشی در معنای واقعی علم و تواضع دعوت کرد. این خاطره، نه‌تنها شرح یک درس‌گفتار، بلکه سفری است به عمق معرفت و خودآگاهی، که تلاش دارم با شما به اشتراک بگذارم. هدفم آن است که با زبانی صمیمی، اما ژرف و متین، شما را به لحظه‌ای ببرم که این حقایق بر قلبم نقش بست.

بخش اول: شیخ کلینی و تواضع علمی

در یکی از جلسات درس، سخن به جایگاه شیخ کلینی رسید، عالمی که نامش با عنوان «ثقة‌الاسلام» گره خورده است. یادم می‌آید که به شاگردانم گفتم: اگر شیخ کلینی امروز در میان ما بود، جایگاهش فراتر از هر عنوانی می‌بود که امروزه در حوزه‌ها به کار می‌برند. اما او خود را تنها «ثقة‌الاسلام» می‌دانست، راوی معتمدی که احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام را با دقت و امانت به ما رساند. این تواضع، مرا به فکر فرو برد. شیخ کلینی، با آن عظمت علمی، هرگز ادعای توانایی‌های فراتر از وظیفه‌اش نداشت. او می‌دانست که عنوان «آیت‌الله‌العظمی» شایسته کسی است که در تکوین تصرف کند، و او تنها به روایت و شرعیات بسنده کرده بود.

این سخن را که گفتم، گویی چهره شیخ کلینی در ذهنم زنده شد. او با کتاب شریف «الکافی»، میراثی عظیم برای ما به جا گذاشت، اما هرگز خود را فراتر از یک راوی ندید. این درس بزرگی بود که با شاگردانم در میان گذاشتم: عالم دینی باید جایگاه خود را بشناسد و از خودبرتربینی دوری کند.

بخش دوم: نقد عناوین علمی در حوزه‌های علمیه

در ادامه درس، به سلسله‌مراتب عناوین علمی در حوزه‌ها اشاره کردم: از «ثقة‌الاسلام» تا «حجة‌الاسلام» و «آیت‌الله» و «آیت‌الله‌العظمی». برخی از عالمان، به این عناوین راضی نیستند و خود را فراتر از آن‌ها می‌دانند. اما من به شاگردانم گفتم: این عناوین باید با توانایی‌های واقعی همخوانی داشته باشد. اگر کسی توانایی تصرف در تکوین ندارد، چگونه می‌تواند ادعای عنوانی کند که شایسته عالمانی چون شیخ کلینی است؟ یادم می‌آید که با لحنی پرشور گفتم: «آیت‌الله‌العظمی، عنوانی است برای کسی که در طبیعت و تکوین دست دارد، نه کسی که تنها به دانش نظری بسنده کرده است.»

این سخن، بازتابی از دغدغه‌ام به فرهنگ خودبرتربینی بود که گاه در حوزه‌های علمیه دیده می‌شود. شیخ کلینی، با آن عظمت، خود را تنها راوی احادیث می‌دانست. این تواضع، مرا به یاد یکی از عالمان بزرگ انداخت که شاگردش نقل می‌کرد: «استادم می‌گفت من فقط یک آدم خوبم که احکام خدا را بیان می‌کنم و بیش از این چیزی نیستم.» این کلام، چنان در دلم نشست که بارها آن را با شاگردانم تکرار کردم.

بخش سوم: کرامت شیخ کلینی و ثبات جایگاه او

در آن جلسه، به شاگردانم گفتم که حتی پس از مرگ شیخ کلینی، عنوان او همچنان «ثقة‌الاسلام» باقی مانده است. برخلاف برخی که پس از مرگ به عناوین بالاتر ارتقا می‌یابند، جایگاه شیخ کلینی ثابت ماند. این ثبات، نشانه اصالت علمی اوست. قبر او، که پر از خیر و برکت است، گواهی بر مقام معنوی‌اش می‌دهد. یادم می‌آید که با شاگردانم گفتم: «در روایت و حدیث، کسی از شیخ کلینی بالاتر نبوده است. قبرش هم معجزه می‌کند، اما او همچنان همان ثقة‌الاسلام است.»

این سخن، مرا به تأمل در کرامت عالمان راستین واداشت. شیخ کلینی، با تواضع و صداقت، نه‌تنها در علم، بلکه در معنویت نیز الگویی بی‌نظیر است. این خاطره، لحظه‌ای بود که احساس کردم باید این حقیقت را با شاگردانم در میان بگذارم تا راه درست علم‌آموزی را دریابند.

بخش چهارم: نقد نظام آموزشی حوزه‌های علمیه

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، نظام آموزشی حوزه‌های علمیه بوده است. در آن جلسه، به شاگردانم گفتم: «مشکل ما در آموزش، کثرت محفوظات است. طلبه از روز اول با انبوهی از کتاب‌ها روبه‌رو می‌شود و تا بخواهد آن‌ها را حفظ کند، خسته و فرسوده می‌شود.» یادم می‌آید که با لحنی پر از حسرت گفتم: «طلبه باید آزاد شود تا استعدادش را کشف کند. مثل کسی که در بیابان به دنبال خاکی می‌گردد که بوی عشق می‌دهد. استعداد هر کس، در آن خاک نهفته است.»

این تمثیل، گویی از عمق قلبم برآمد. خاکی که بوی عشق می‌دهد، استعاره‌ای بود از استعدادهای نهفته‌ای که هر طلبه باید آن را کشف کند. پیشنهادم این بود که پس از شش ماه آموزش اولیه، طلاب آزاد شوند تا راه خود را بیابند. این سخن، بازتابی از باورم به آموزش‌های کاربردی و آزاد بود.

بخش پنجم: ضعف در تصورات و تصدیقات

در ادامه درس، به مشکل اساسی در نظام معرفتی اشاره کردم. به شاگردانم گفتم: «علم، تصور و تصدیق است. ما در تصورات و تصدیقاتمان مشکل داریم. تا این پایه‌ها درست نشود، به علوم عمیق نمی‌رسیم.» این سخن، از دغدغه‌ام به ضعف‌های معرفتی در آموزش علم دینی برمی‌خاست. یادم می‌آید که با تأکید گفتم: «تا طلبه در مفاهیم و قضاوت‌هایش قوی نشود، چگونه می‌تواند به مقامات عالی علمی و معنوی برسد؟»

این لحظه، گویی جرقه‌ای در ذهنم زده شد. احساس کردم که باید این حقیقت را با شاگردانم در میان بگذارم تا به اهمیت بازسازی نظام معرفتی در حوزه‌ها پی ببرند. این تأمل، بخشی از تعهد همیشگی‌ام به اصلاح علم دینی بود.

جمع‌بندی

این درس‌گفتار، برایم بیش از یک جلسه آموزشی بود؛ گویی سفری به عمق معرفت و تواضع علمی بود. شیخ کلینی، با تواضع و صداقتش، مرا به بازاندیشی در جایگاه عالمان دینی واداشت. نقدم به نظام آموزشی، از عشقم به پرورش عالمانی توانمند و خودآگاه سرچشمه می‌گرفت. باور دارم که علم دینی، زمانی به اوج می‌رسد که با تواضع، خودآگاهی و آموزش‌های استعدادمحور همراه شود. این خاطره، لحظه‌ای بود که قلبم با شاگردانم سخن گفت و از آن‌ها خواستم تا در راه علم، به دنبال خاکی باشند که بوی عشق می‌دهد.