متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۲۹۸

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از تأملات و تجربیات من در مسیر علم و معرفت، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. اکنون، این خاطرات را با دلی صمیمی و زبانی ساده اما عمیق برای شما بازگو می‌کنم تا شاید نوری بر راه جویندگان علم و حقیقت بتاباند. آنچه در این گفتارها می‌خوانید، نه‌تنها بازتاب اندیشه‌های من در باب تربیت، علم و نوآوری است، بلکه دعوتی است به تأمل در ظرفیت‌های بی‌کران خلقت و مسئولیت ما در برابر آن. در این بخش، از دغدغه‌هایم درباره تربیت هوشمند، علوم قدرتی و موانع پیش روی نوآوران سخن می‌گویم، با این امید که این کلمات، جرقه‌ای برای بیداری ذهن‌ها و دل‌ها باشد.

بخش اول: تربیت هوشمند، کلید جامعه‌ای آگاه

سال‌ها پیش، هنگامی که در جمع شاگردانم از تربیت سخن می‌گفتم، دغدغه‌ای عمیق در دلم ریشه دوانده بود: چگونه می‌توان جامعه‌ای ساخت که مردمانش نه‌تنها دانا، بلکه هوشیار و خلاق باشند؟ به یاد دارم که در یکی از جلسات درس، کودکی را دیدم که با چشمانی کنجکاو به اطراف می‌نگریست، گویی جهان برایش کتابی باز است. آن لحظه به خود گفتم: چرا ما کودکانمان را از همان آغاز با محفوظات سنگین می‌کنیم، درحالی‌که می‌توانیم آن‌ها را به شنیدن، دیدن و درک کردن عمیق جهان دعوت کنیم؟

من باور دارم که تربیت، پیش از هر چیز، باید هوشمند باشد. باید کودکان را از یک‌سالگی نشاند و به آن‌ها آموخت که گوش بسپارند، ببینند و استشمام کنند. به‌جای آنکه بگوییم این سوره را حفظ کن یا آن حدیث را از بر کن، باید به او بیاموزیم که چگونه صداهای طبیعت را بشنود، چگونه به رقص برگ‌ها بنگرد و چگونه عطر خاک باران‌خورده را در خاطر نگه دارد. این‌گونه است که ذهن کودک، آزاد و پویا رشد می‌کند و جامعه‌ای هوشمند پدید می‌آید.

اما دریغ که ما اغلب کودکانمان را با بار سنگین محفوظات، از خلاقیت محروم می‌کنیم. به یاد دارم کودکی را که در دوسالگی، تحت فشار حفظ قرآن بود. چشمانش پر از خستگی بود، گویی ذهنش در قفسی از کلمات گرفتار شده است. حفظ قرآن، اگر با درک و معرفت همراه نباشد، چه سودی دارد؟ ذهن کودک را نباید به حافظه بست؛ باید آن را آزاد گذاشت تا جهان را کشف کند، تا فرکانس‌های زندگی را دریافت کند و در مسیر استعدادهایش گام بردارد.

بخش دوم: نقد آموزش‌های حفظ‌محور و پیشنهاد آموزش آزاد

یکی از شب‌هایی که در خلوت خود به تأمل در نظام آموزشی‌مان نشسته بودم، به یاد آوردم که چگونه در کودکی، خودم نیز زیر فشار حفظ متون بودم. آن روزها، گمان می‌کردم که علم، یعنی انباشتن ذهن با کلمات. اما هرچه پیش‌تر رفتم، دریافتم که علم واقعی، در ادراک و تجربه است، نه در تکرار کلام دیگران. نظام آموزشی ما، گاه ذهن کودکان را کور می‌کند؛ آن‌چنان که حتی دست چپ و راست خود را نشناسند. این‌گونه آموزش، نه‌تنها به رشد معرفت کمک نمی‌کند، بلکه ذهن را از پویایی بازمی‌دارد.

من پیشنهاد می‌کنم که کودکان را آزاد بگذاریم تا استعدادهایشان را کشف کنند. به‌جای آنکه بگوییم این را حفظ کن یا آن را تکرار کن، باید به آن‌ها مجال دهیم تا از همه‌جا بگیرند و ببینند که جهان چه پیامی برایشان دارد. این آزادی، ذهن را به سوی وصولات عمیق هدایت می‌کند. به یاد دارم روزی که در باغی قدم می‌زدم، کودکی را دیدم که با شگفتی به پرواز پروانه‌ای می‌نگریست. آن نگاه، برایم درس بزرگی بود: کودکی که آزادانه می‌بیند و می‌شنود، به‌مراتب از کودکی که زیر بار محفوظات خم شده، به علم نزدیک‌تر است.

بخش سوم: علوم قدرتی و محدودیت‌های علم دینی

در سال‌های تدریسم، بارها از شاگردانم شنیدم که از علوم قدرتی، مانند هیپنوتیزم یا تأثیر اراده بر ذهن، سخن می‌گویند و گاه با ترس از آن یاد می‌کنند. یک روز، جوانی از من پرسید: «چگونه برخی با اراده خود، خواب را بیدار می‌کنند یا ذهن را هدایت می‌کنند؟» پاسخ دادم که این‌ها، تنها بهره‌گیری از نیرویی است که خداوند در وجود انسان نهاده است. اراده، اگر ورزش کند و اقتدار یابد، می‌تواند به کارهای شگفت‌انگیزی دست یابد. اما افسوس که در برخی نظام‌های علم دینی، این‌گونه علوم را به سحر و جادو نسبت می‌دهند و از آن می‌هراسند.

به یاد دارم که در یکی از جلسات درس، از اراده حیوانات و گیاهان سخن گفتم. شاگردانم با شگفتی پرسیدند: «مگر گیاهان نیز اراده دارند؟» گفتم: آری، خلقت خدا سراسر آگاهی است. گیاه به نور متمایل می‌شود، حیوان خطر را حس می‌کند و ما، گاه از این ادراکات غافلیم. اگر اراده‌مان را پرورش دهیم، می‌توانیم با این ظرفیت‌های خلقت ارتباط برقرار کنیم. قرآن کریم می‌فرماید: وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (سوره اسراء، آیه ۴۴)؛ یعنی هیچ‌چیز نیست مگر آنکه تسبیح‌گوی پروردگارش است، اما شما تسبیح آن‌ها را درنمی‌یابید.

بخش چهارم: شگفتی‌های خلقت: آب قم

روزی در سفری به قم، از یکی از اهالی شنیدم که آب این شهر، چنان پر از مواد مغذی است که گویی غذا می‌ماند. گفتند که اگر کسی بخواهد اعتصاب غذا کند، با آب قم می‌تواند روزها دوام آورد، بی‌آنکه گرسنه شود. این سخن، مرا به شگفتی واداشت. طبیعت، پر از اسرار است که ما از آن غافلیم. آب قم، با همه سادگی‌اش، نمونه‌ای است از ظرفیت‌های نهفته در خلقت که می‌تواند ما را به تأمل در عظمت آفرینش وادارد. این‌گونه نمونه‌ها، نشان می‌دهد که علم، تنها در کتاب‌ها نیست؛ بلکه در دل طبیعت جاری است.

بخش پنجم: تحول علوم غریبه به علوم عادی

در گذشته، وقتی از کیمیا و لیمیا سخن می‌گفتند، گویی از جهانی اسرارآمیز حرف می‌زدند. به یاد دارم که در جوانی، از یکی از عالمان شنیدم که چگونه در حجره‌ای دربسته، مس را به طلا بدل می‌کردند و این کار، برای مردم عادی، شگفت‌انگیز بود. اما امروز، این علوم غریبه، به شیمی و فیزیک تبدیل شده‌اند. دانش‌آموزان در مدارس، همان کارهایی را می‌کنند که روزگاری تنها در دسترس عالمان خاص بود. این تحول، نشان‌دهنده آن است که علم، وقتی دموکراتیک می‌شود، از حالت غریب به عادی می‌رسد و در دسترس همگان قرار می‌گیرد.

بخش ششم: داستان جوان آبادانی و موانع نوآوری

یکی از دردناک‌ترین خاطراتم، داستان جوانی از آبادان است که شارژری بی‌سیم اختراع کرد؛ دستگاهی که می‌توانست هر موبایل را در شعاع صد متری شارژ کند. او، که از حمایت داخلی ناامید شده بود، اختراعش را در خارج از کشور ثبت کرد و شرکت بزرگی آن را با مبلغی هنگفت خرید. اما این مبلغ، در برابر سودی که آن شرکت از این اختراع به دست آورد، ناچیز بود. به یاد دارم که با خود فکر کردم: اگر این جوان در وطن خود مورد حمایت قرار می‌گرفت، شاید امروز نام ایران در جهان علم می‌درخشید. افسوس که بسیاری از نوآوران ما، به‌جای تشویق، تحقیر می‌شوند یا با موانع روبرو می‌گردند.

این داستان، مرا به این اندیشه واداشت که ما باید زیرساخت‌هایی برای حمایت از استعدادهای جوان فراهم کنیم. اگر این جوانان، که هرکدام یک خط از دنیا پیش‌ترند، در داخل کشور تشویق شوند، می‌توانند علم را نه‌تنها در ایران، بلکه در جهان به پیش ببرند.

جمع‌بندی

این گفتارها، که از دل تجربیات و تأملاتم برآمده‌اند، دعوتی است به بازنگری در نظام تربیت و علم. ما باید کودکانمان را هوشمند تربیت کنیم، ذهنشان را از قید محفوظات آزاد کنیم و به آن‌ها بیاموزیم که چگونه جهان را ببینند و بشنوند. علوم قدرتی، که روزگاری سحر خوانده می‌شد، باید در چارچوب الهی پرورش یابد و علم دینی باید با علوم مدرن هماهنگ شود. داستان جوان آبادانی، هشداری است به ما که استعدادهایمان را قدر بدانیم و از تحقیر آن‌ها دست بکشیم. این مجموعه، نه‌تنها روایت زندگی من، بلکه دعوتی است به سوی جامعه‌ای آگاه، خلاق و پویا.