متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه سیصد و یکم

مقدمه

این مجموعه، بازنویسی درس‌گفتارهایم در جلسه سیصد و یکم است که در آن، خاطراتی از جوانی و کودکی‌ام را با تأملاتی عمیق درباره علم دینی، خودسازی معنوی، و جایگاه انسان در نظام هستی در هم آمیخته‌ام. این روایت‌ها، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، اکنون با دقتی افزون‌تر و نگاهی عمیق‌تر بازگو می‌شوند تا شما را به دنیای تجربیات و تأملاتم ببرند. در این گفتار، نقدی بر روش‌های آموزشی در حوزه‌های علمیه، خاطراتی از کودکی‌ام در بازار و نانوایی، و تأملاتی عرفانی درباره عظمت هستی و حضور قلب در عبادت را با شما به اشتراک می‌گذارم. لحنم صمیمی است، اما آمیخته با عمقی که از سال‌ها مطالعه و تأمل برآمده، گویی در کنار شما نشسته‌ام و این خاطرات را برایتان بازگو می‌کنم.

بخش اول: نقدی بر آموزش علم دینی

سال‌ها پیش، در تهران، درس خارج فقه برگزار می‌شد و گاه همراه با کمک‌های مالی برای طلاب. روزی یکی از عالمان دینی به من گفت: «تو هم در این درس شرکت کن.» من که هنوز جوانی کم‌سن‌وسال بودم، با شرم پاسخ دادم: «خجالت می‌کشم! هنوز بچه‌ام و برای درس خارج آماده نیستم.» او با اطمینان گفت: «نه، تو شایستگی‌اش را داری، اما برخی که در این دروس حاضر می‌شوند، هیچ دانشی ندارند.» این پاسخ مرا به فکر فرو برد. چگونه ممکن است کسی بدون آمادگی لازم در دروس پیشرفته شرکت کند؟

در آن روزگار، برخی طلاب به‌صورت هم‌زمان دروس پایه مانند سیوطی را می‌خواندند و در درس خارج نیز حاضر می‌شدند. دروس پایه را برای یادگیری می‌خواندند، اما در دروس پیشرفته، گاه تنها برای دریافت کمک‌های مالی حضور می‌یافتند. این رفتار، که گاه مورد تمسخر دیگران قرار می‌گرفت، مرا به تأمل واداشت. آیا هدف از علم‌آموزی نباید خلوص نیت و کسب معرفت باشد؟ این تجربه، مرا به نقد روش‌های آموزشی در علم دینی کشاند. برخی که به مقام اجتهاد می‌رسیدند، حتی در مهارت‌های اولیه مانند نگارش یا تنظیم کلام ناتوان بودند، چنان‌که اگر کنار دانش‌آموزان ابتدایی می‌نشستند، شرمنده می‌شدند.

امروزه، در نظام آموزشی کودکان، حتی در کلاس‌های اول و دوم ابتدایی، مهارت‌های ویرایش و نگارش را می‌آموزند. کتاب‌های درسی‌شان پر از مطالب علمی است که آن‌ها را برای آینده‌ای پیشرفته آماده می‌کند. این امر مرا به شگفتی واداشته است. آیا علم دینی ما نیز نباید چنین پویایی و نظام‌مندی‌ای داشته باشد؟ آیا نباید طلاب را از همان ابتدا با روش‌هایی هدفمند و آینده‌نگرانه تربیت کرد؟

بخش دوم: خاطراتی از کودکی و درس‌های زندگی

در کودکی‌ام، دو چیز بیش از همه توجهم را جلب می‌کرد، و اکنون که به آن روزها می‌اندیشم، شگفت‌زده می‌شوم که چرا این‌قدر شیفته آن‌ها بودم. نخست، در بازار، آبنبات‌فروش‌هایی را می‌دیدم که با بازوان قوی، ماده سنگین آبنبات را دست‌به‌دست می‌کردند و کش می‌دادند تا آماده شود. این فرآیند، که گویی پایان‌ناپذیر بود، مرا مسحور می‌کرد. دوم، در مسیر خانه تا مدرسه، گاه در نانوایی‌ها می‌ایستادم و به خمیر نان زل می‌زدم. خلیفه نانوایی هرچه از خمیر برمی‌داشت، باز هم تمامی نداشت، گویی چشمه‌ای بی‌پایان بود.

این خاطرات، که شاید ساده به نظر آیند، درس‌های عمیقی برایم داشتند. عالم دینی، مانند خلیفه نانوایی، از چشمه جوشان علم بهره می‌برد که پایان‌ناپذیر است. علم، مانند آن خمیر یا ماده آبنبات، بی‌کران است و نیازمند صبر، دقت، و تلاش مستمر. این تأملات، مرا به یاد بی‌نهایت بودن معرفت و ضرورت فروتنی در برابر آن می‌اندازد.

بخش سوم: تأملات عرفانی در جایگاه انسان

خاطره‌ای دیگر از کودکی‌ام، خریدن خشخاش از بازار است. آن روزها، با چند سکه، جیبم را پر از خشخاش می‌کردم که زیر دندان‌ها کرت‌کرت صدا می‌کرد و لذتی ساده اما عمیق داشت. این خاطره، مرا به شعری عرفانی برد که می‌گفت:

زمین در جنب این افلاک مینا
چو خشخاشی بود در روی دریا
تو خود بنگر کزین خشخاش چندی
سزد گر بر غرور خود بخندی

این ابیات، مرا به تأملی عمیق فرو بردند. زمین در برابر عظمت افلاک، مانند دانه‌ای خشخاش بر پهنه دریاست. حال، سهم من و تو از این خشخاش چیست؟ حتی اگر قصاب باشی و کله‌پاچه نصیبت شود، این سهم چه ارزشی دارد؟ اولیای الهی، با درک این ناچیزی، دست از تعلقات مادی شستند و گفتند: «بی‌زحمت، هرچه می‌خواهید به هر که می‌خواهید بدهید، که من از آن گذشتم.» این زهد، نه از سر بی‌نیازی مادی، که از فهم عمیق عظمت هستی برمی‌خیزد.

جهان ماده، تنها یکی از مراتب هستی است. عالم مثال، عالم ارواح، و سلسله عوالم تا بی‌نهایت ادامه دارد. اگر خداوند توفیق دهد، می‌توان سال‌ها درباره این هجده هزار عالم سخن گفت، اما مقاطع اصلی همین چند عالم‌اند که باید آن‌ها را شناخت. این تأملات، مرا به شگفتی واداشته است: چگونه انسان در برابر این عظمت، در نماز می‌ایستد، اما قلبش حاضر نیست؟ گویی خداوند را تصور نمی‌کند، وگرنه چگونه در عبادت، به جای خشوع، بدنش را می‌خاراند یا در فکر کارهای روزانه است؟

ای کاش چشمانمان به رویت الهی باز شود. این آرزو، دعایی است برای همه ما، تا با درک حضور خداوند، عبادتمان سرشار از خشوع و معرفت شود. قرآن کریم می‌فرماید:

فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ
پس چون قرآن خوانى، از شیطان رانده‌شده به خدا پناه بر.
(سوره نحل، آیه ۹۸)

این آیه، مرا به یاد اهمیت حضور قلب در عبادت می‌اندازد. باید از شیطان پناه برد تا قلبمان در برابر خداوند حاضر باشد.

جمع‌بندی

این گفتار، سفری بود به گذشته‌ام، از جوانی و نقد روش‌های آموزشی علم دینی تا کودکی‌ام در بازار و نانوایی، و تأملاتی عمیق درباره جایگاه انسان در هستی. علم دینی، چشمه‌ای جوشان است که نیازمند خلوص نیت، نظام‌مندی، و تلاش مستمر است. خاطراتی ساده از آبنبات‌سازی و خمیر نانوایی، مرا به یاد بی‌کران بودن علم و معرفت انداخت. تأملات عرفانی‌ام، از شعر خشخاش تا سلسله عوالم هستی، دعوتی بود به فروتنی و دوری از مادیات. و در پایان، آرزویم این است که عبادتمان با حضور قلب و معرفت الهی همراه باشد، تا به رویت الهی نائل آییم. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در علم، معنویت، و جایگاهمان در این نظام بی‌کران.