متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (303)

مقدمه

این مجموعه، بازتابی از اندیشه‌ها و تأملات من است که در خلال درس‌گفتارهایم، گاه به‌صورت گذرا و گاه با تفصیل، از دل تجربه‌های زیسته‌ام برآمده‌اند. این گفتگوها نه‌تنها شرحی از زندگی و تأملاتم در مسیر علم و معرفت است، بلکه تلاشی است برای نقد و اصلاح نظام‌های تربیتی و اجتماعی در علم دینی. در این بخش، از دغدغه‌هایم درباره پرورش نسل آینده عالمان، مشکلات اجتماعی طلاب، و ضرورت حقیقت‌جویی در فلسفه سخن می‌گویم. لحنم صمیمی است، اما آمیخته با عمق معرفتی و تعهد به اصلاح، که امیدوارم شما را به تأمل در این مسائل دعوت کند.

بخش اول: ضرورت پرورش نسلی برتر از عالمان

همیشه به این می‌اندیشم که چقدر نیکوست اگر عالمان دینی، فرزندانشان را چنان تربیت کنند که از خودشان در علم و کمال پیشی گیرند. این آرزویی است که از عمق قلبم برمی‌خیزد، نه‌تنها برای حفظ میراث علمی دین، بلکه برای پویایی و پیشرفت آن. فرزندان عالمان، گویی چکیده‌ای از دانش و تجربه پدرانشان هستند. اگر پدری با لقمه حلال و تربیتی پاک، بستری برای رشد علمی فرزندش فراهم کند، آن فرزند می‌تواند با افزودن نوآوری و کمالات تازه، از پدرش پیشی گیرد. این همان معنایی است که در ضرب‌المثل «ولد العالم نصف العالم» نهفته است؛ فرزندی که در محیط علم و معرفت پرورش یافته، نیمی از راه را پیموده و آماده است تا با تلاش، عالمی بزرگ‌تر شود.

تصور کنید پدری سبزی‌کار است و با زحمت، حرفه‌اش را آموخته، اما فرزندش که در این حرفه رشد کرده، چنان استوار و ماهر کار می‌کند که گویی نطفه‌اش با این مهارت ریخته شده است. این فرزند، چکیده‌ای است از تجربه‌های پدر، اما با مهارتی بیش‌تر و استواری افزون‌تر. همین‌گونه است فرزندان عالمان؛ اگر درست هدایت شوند، می‌توانند از پدرانشان پیشی گیرند، اما این نیازمند سرمایه‌گذاری است، سرمایه‌گذاری‌ای که نه‌تنها در علم، بلکه در محبت و اقتدار معنوی ریشه دارد.

نقد نظام تربیتی علم دینی

متأسفانه، آنچه در واقعیت می‌بینم، گاه برخلاف این آرمان است. برخی عالمان، با همه تقوا و عبادتشان، در تربیت فرزندانشان اقتدار ندارند. خودشان شب و روز در پی عبادت و تحقیق‌اند، اما فرزندانشان راه خود را می‌روند، گویی هیچ اقتداری در خانه نیست. این فقدان اقتدار، نه از سر قلدری، بلکه از نبود محبت و ابهتی است که فرزند را به مسیر درست هدایت کند. نتیجه‌اش این می‌شود که فرزندان، یا به دلیل مشغول بودن بیش از حد پدر به عبادت، راه خود را می‌روند، یا به دلیل رفتارهای نادرست والدین، از مسیر علم دینی گریزان می‌شوند.

این مشکل، تنها به خانواده‌ها محدود نیست؛ نظام علم دینی ما نیز در این چالش شریک است. هزار سال است که ما از جیب می‌خوریم. روستاییان و مردمان ساده‌دل، با زحمت فرزندانشان را به حوزه‌ها می‌فرستند، عالمانی برجسته از میانشان برمی‌خیزند، اما این عالمان نمی‌توانند نسلی مشابه خود پرورش دهند. چرا؟ چون نظام ما بیمار است. این بیماری، در فقدان سیستمی نهفته است که از عالمان و فرزندانشان حمایت کند، سیستمی که اقتدار معنوی و تربیتی را به آن‌ها بازگرداند.

بخش دوم: مشکلات اجتماعی طلاب و ضرورت حمایت نظام‌مند

یکی از دردناک‌ترین تجربه‌هایم، مشاهده وضعیت طلاب مهاجری است که به شهرهای بزرگ، مانند قم، می‌آیند. این جوانان، با آرزوی کسب علم و معرفت، از دیار و فامیلشان دل می‌کنند و به شهری غریب قدم می‌گذارند. اما چه کسی آن‌ها را تحویل می‌گیرد؟ هیچ‌کس. طلبه‌ای که نه عمو دارد، نه خاله، نه بی‌بی، در این شهر غریب، بی‌پناه است. حتی برای ازدواج، که از مهم‌ترین نیازهای اوست، کسی به او زن نمی‌دهد. چرا؟ چون او را نمی‌شناسند، چون ضامنی ندارد، چون سیستمی نیست که از او حمایت کند.

اینجاست که به فکر فرو می‌روم: اگر حوزه‌های علمیه سیستمی برای حمایت از ازدواج طلاب داشتند، چه می‌شد؟ تصور کنید گروهی از عالمان، تجار و کسبه مؤمن، به‌عنوان ضامن و همراه، با طلبه‌ای به خواستگاری بروند. کدام خانواده است که به چنین گروهی زن ندهد؟ این حمایت، نه‌تنها اعتبار اجتماعی طلبه را بالا می‌برد، بلکه به او امکان می‌دهد با همسری شایسته ازدواج کند، همسری که هم‌سطح او باشد، درس بخواند و همراهش پیش رود. چنین ازدواجی، نه‌تنها عقده‌ها را می‌زداید، بلکه به رشد علمی و معنوی هر دو منجر می‌شود.

حوزه‌ها باید متکفل امر ازدواج طلاب باشند. اگر این نظام وجود داشت، طلاب ما این‌همه در تنگنا نبودند. می‌بینید که نود درصد مشکلات طلاب، از همین فقدان حمایت نشئت می‌گیرد. گاه طلبه‌ای در سنین بالا، به دلیل ناکامی‌های گذشته، تصمیماتی می‌گیرد که نه‌تنها به صلاحش نیست، بلکه به وجهه علم دینی نیز آسیب می‌زند. این‌ها همه از بیماری نظام ماست، نه تقصیر طلاب.

بخش سوم: نقد فلسفه و ضرورت حقیقت‌جویی

در کنار این دغدغه‌های تربیتی و اجتماعی، همیشه از خودم می‌پرسم: فلسفه چیست؟ عرفان چیست؟ کلام چیست؟ برای من، فلسفه یعنی حقیقت‌جویی، یعنی وجودشناسی. اما گاه می‌بینم که در مباحث فلسفی، راست و دروغ چنان درهم می‌آمیزد که حقیقت گم می‌شود. روزی از شخصی شنیدم که می‌گفت: «همه می‌گویند سنگ پای قزوین پرروست، اما من پرروتر از آفتابه ندیده‌ام!» و چه تمثیل زیبایی! آفتابه‌ای که در توالت‌های قدیمی می‌افتاد، با زحمت بسیار شسته می‌شد، اما وقتی پاک شد، چنان ژستی می‌گرفت که گویی همیشه پاک بوده است!

این تمثیل، مرا به یاد برخی مباحث فلسفی می‌اندازد. گاه فیلسوفان از مفاهیمی چون «ممکن» و «امکان» سخن می‌گویند، بی‌آنکه دلیلی محکم داشته باشند. این پررویی است! ما در فلسفه، به دنبال حقیقتیم، نه بازی با کلمات. اگر قرار است از وجود سخن بگوییم، باید راست را از دروغ جدا کنیم. فلسفه، عرفان و کلام، در حقیقت یکی‌اند؛ همه در پی شناخت حقیقت‌اند. اما وقتی نظام آموزشی ما خشک و بی‌روح می‌شود، وقتی به جای زندگی، از حدوث و امکان سخن می‌گوییم، طلابمان را از حقیقت دور می‌کنیم.

یادم می‌آید که در قرآن کریم آمده است: ضَعْفُ الطَّالِبِ وَالْمَطْلُوبِ (اگر طالب و مطلوب هر دو ضعیف باشند، هر دو در بهشت‌اند، إن شاء الله). این آیه، به من امید می‌دهد که با همه کاستی‌ها، اگر با صداقت در پی حقیقت باشیم، راه به سوی رحمت الهی باز است. اما این نباید ما را از اصلاح بازدارد. نظام آموزشی ما باید به زندگی طلاب توجه کند، نه فقط به مباحث نظری.

جمع‌بندی

این گفتگوها، از دل تجربه‌هایم در مسیر علم و معرفت برآمده‌اند. از دغدغه‌ام برای پرورش نسلی برتر از عالمان، تا دردهایم برای طلاب غریب و بی‌پناه، تا تأملاتم درباره حقیقت‌جویی در فلسفه، همه و همه بازتابی از تعهدم به اصلاح علم دینی است. نظام ما بیمار است، اما این بیماری، درمان دارد: سرمایه‌گذاری بر تربیت فرزندان عالمان، حمایت نظام‌مند از طلاب، و بازگشت به حقیقت‌جویی در فلسفه. امیدوارم این گفتگوها، شما را به تأمل در این مسائل وادارد و گامی باشد به سوی اصلاح.