متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 310

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، سال‌هاست که در محضر عالمان بزرگ و در حوزه‌های علمی، به تأمل در مسائل عمیق فلسفی، عرفانی و اجتماعی پرداخته‌ام. آنچه در این مجموعه با عنوان «گفتگوهای صمیمی» پیش روی شماست، بازتابی از خاطراتی است که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند. این خاطرات، روایت‌هایی از زندگی عالمان برجسته‌ای چون مرحوم کمپانی و مرحوم گلپایگانی است که با عمق دانش، تقوا و صفا، مسیر معرفت و معنویت را پیموده‌اند. در این گفتارها، تلاش کرده‌ام با زبانی صمیمی و نزدیک، شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم؛ خاطراتی که نه‌تنها از زندگی این بزرگان سخن می‌گویند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در مسائل بنیادین علم دینی، تقوا و ضرورت نوسازی معرفت دینی.

بخش اول: تحول وجودی و معنوی در زندگی مرحوم کمپانی

یکی از خاطراتی که همواره در ذهنم زنده است، داستان زندگی مرحوم کمپانی است؛ مردی که خداوند او را از اوج ثروت به قعر فقر برد و سپس با صفا، علم و قرب الهی او را آراست. گویی پروردگار می‌خواست با این تحول شگفت، قدرت خود را در دگرگونی انسان‌ها به نمایش بگذارد. مرحوم کمپانی، که روزگاری از ثروتمندان بود، به‌تدریج همه‌چیز را از دست داد. اما این از دست دادن، نه یک پایان، بلکه آغازی برای رسیدن به مراتب والای معنوی بود. نخست، خداوند دنیا را از او گرفت و صفا به او بخشید. سپس، آخرت را از او ستاند و علم را جایگزین کرد. و در نهایت، علم و صفا را نیز گرفت و خود را به او عطا نمود. این تبدل هویت، نشانه‌ای از لطف بی‌کران الهی است که انسان را از مادیات به سوی معرفت و قرب هدایت می‌کند.

نکته کلیدی: تحول وجودی مرحوم کمپانی از ثروت به فقر، صفا، علم و نهایتاً قرب الهی، نمونه‌ای از هدایت الهی است که انسان را از تعلقات مادی به سوی معنویت سوق می‌دهد.

قرآن کریم: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (بقره: ۲۱۳)
خدا هر که را بخواهد به راه راست هدایت می‌کند.

مرحوم کمپانی از لقب «کمپانی» که به ثروتش اشاره داشت، دلخوش نبود. این بی‌رغبتی به عناوین مادی، نشان از روح بزرگ او داشت که به‌جای افتخار به مال دنیا، در پی حقیقت بود. روزگاری که فقر شدید به او روی آورد، خاطره‌ای از او شنیدم که قلبم را لرزاند. نقل است که پیازهایی را از اطراف میدان جمع کرده بود و در گوشه عبایش پیچیده بود تا به خانه ببرد. اما گره عبا باز شد و پیازها در تاریکی دم میدان ریخت. او با خجالت، رو به حضرت امیرالمؤمنین (ع) کرد و با شوخ‌طبعی و صفا گفت: «یعنی می‌خواهید آبروی ما را بریزید؟ اشکالی ندارد، بریزید!» این صبر و توکل در برابر سختی‌ها، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد:

قرآن کریم: فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ (احقاف: ۳۵)
پس همان‌گونه که پیامبران اولوالعزم صبر کردند، صبر کن.

این خاطره، تصویری زنده از صفا و قداست مرحوم کمپانی پیش چشمانم می‌آورد. او با همه وجود، ریاضت‌های فقر را پذیرفت و با توکل به خدا، از سختی‌ها گلایه نکرد. این روحیه، گواهی بر ایمان عمیق اوست.

نکته کلیدی: صبر و توکل مرحوم کمپانی در برابر فقر شدید، نشان‌دهنده عمق ایمان و صفا در مواجهه با سختی‌هاست.

بخش دوم: جایگاه علمی و معنوی علمای حوزه

مرحوم کمپانی تنها در تقوا و صفا برجسته نبود؛ او در علم اصول، سلطانی بود که حتی گاه برخلاف استادش، مرحوم آخوند، نظر می‌داد. عبارات او و مرحوم آقاضیاء، به دلیل عمق و پیچیدگی، معیاری برای سنجش علمی طلاب هستند. وقتی می‌خواهیم توانایی یک طلبه را در درس کفایه محک بزنیم، باید به سراغ عبارات این دو عالم برویم، نه کتاب‌های روان‌تر مانند رسائل یا آثار نائینی. این جایگاه علمی، مرا به تأمل در مراتب دانش وامی‌دارد.

قرآن کریم: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (یوسف: ۷۶)
و بالای هر صاحب علمی، عالمی است.

حوزه‌های علمیه، روزگاری محل پرورش نوابغ و اولیایی بود که اگر امروز ما را می‌دیدند، شاید ما را استکباری می‌خواندند! این عظمت معنوی و علمی، در زندگی عالمانی چون مرحوم گلپایگانی نیز نمایان است. او که خود طعم فقر و سختی را چشیده بود، به طلاب اهمیت ویژه‌ای می‌داد. شنیدم که پوسته‌های هندوانه دورریخته‌شده را جمع می‌کرد، می‌شست و با تراشیدن آن‌ها، برای خانواده‌اش غذا فراهم می‌کرد. این تجربه‌های تلخ، او را نسبت به نیازهای طلاب حساس کرده بود. هرگاه طلبه‌ای نزدش می‌رفت و از نداری سخن می‌گفت، مرحوم گلپایگانی بی‌درنگ به رفع نیاز او اقدام می‌کرد.

نکته کلیدی: تقوا و همدلی مرحوم گلپایگانی با طلاب، ریشه در تجربه شخصی او از فقر داشت که او را به ایثار و توجه به دیگران واداشت.

قرآن کریم: وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ (حشر: ۹)
و دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خودشان نیازمند باشند.

خاطره‌ای از مرحوم گلپایگانی در ذهنم نقش بسته که نشان‌دهنده حساسیت او به احترام طلاب است. روزی در خانه‌اش به طلبه‌ای بی‌احترامی شد. من که شاهد این صحنه بودم، از شدت ناراحتی، سینی چای را که پر از استکان بود، به هوا پرتاب کردم. وقتی خدمت او رسیدم، گفتم: «من روز قیامت شهادت می‌دهم که سیّدی پشت در خانه شما آمد و راهش ندادند.» مرحوم گلپایگانی با شنیدن نام حضرت زهرا (س) و این سخن، به لرزه افتاد و با تندی به عواملش گفت: «این خانه برای طلاب است! چه کسی به شما گفته جلوی طلبه‌ها را بگیرید؟» این واکنش، عمق تقوا و تعهد او به حفظ کرامت طلاب را نشان می‌دهد.

نکته کلیدی: حساسیت مرحوم گلپایگانی به احترام طلاب، نشانه‌ای از تقوای او و تعهدش به حفظ کرامت اهل علم بود.

قرآن کریم: وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (حج: ۳۲)
و هر که شعائر خدا را بزرگ بدارد، این از تقوای دل‌هاست.

اما نباید پنداشت که این عالمان، تنها به دلیل تقوایشان برجسته بودند. تقوا و صفا یک سوی ماجراست و مباحثات علمی و طلبگی سوی دیگر. نقد علمی آثار علما نباید جایگاه معنوی آن‌ها را زیر سؤال ببرد. علم و تقوا، هر دو در وجود این بزرگان در هم تنیده بود.

نکته کلیدی: تقوا و مباحثات علمی، دو جنبه متمایز اما مکمل در زندگی علما هستند که نباید یکی را به بهای دیگری نادیده گرفت.

قرآن کریم: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (زمر: ۹)
بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟

بخش سوم: چالش‌های فلسفی و ضرورت نوسازی علوم دینی

گاه که در مباحث فلسفی غرق می‌شوم، خستگی بر من چیره می‌شود. انسان ضعیف است و شب‌ها، افکار ابن‌سینا و ملاصدرا چنان ذهنم را به چالش می‌کشند که گویی پوستم کنده می‌شود! اما صبح که فرا می‌رسد، آرامش خواب، خستگی را از تنم می‌زداید. این تجربه، مرا به یاد توکل بر خدا می‌اندازد.

قرآن کریم: وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ (هود: ۸۸)
و توفیق من جز به یاری خدا نیست.

روزی در کلاس درس، بحثی فلسفی درباره «لا فی نفسه فی نفسه» مطرح کردم. اما دریافتم که برخی طلاب، به جای توجه به این مباحث، درگیر دغدغه‌های روزمره‌اند؛ از اقساط عقب‌افتاده تا شهریه‌ای که دریافت نکرده‌اند. این شکاف میان مباحث نظری و مشکلات عملی، مرا به تأمل واداشت. باید آموزش را با نیازهای طلاب هماهنگ کرد.

نکته کلیدی: بی‌توجهی برخی به مباحث فلسفی به دلیل دغدغه‌های مادی، نیاز به تطبیق آموزش با نیازهای مخاطبان را نشان می‌دهد.

قرآن کریم: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (قمر: ۱۷)
و همانا قرآن را برای یادآوری آسان کردیم، پس آیا پندپذیری هست؟

با این حال، باور دارم که نگارش و پیگیری مباحث علمی، ضرورتی انکارناپذیر است. اگر این تلاش‌ها دنبال نشود، دانش در خاک مدفون می‌شود. همکاری جمعی، کلید تداوم معرفت است.

قرآن کریم: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ (مائده: ۲)
و در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید.

یکی از دغدغه‌هایم، ساده‌سازی علوم دینی است که گاه به تضعیف آن منجر می‌شود. برخی با خلاصه‌نویسی، قصد براندازی علوم را دارند، در حالی که باید این علوم را با رویکردی مدرن و علمی تقویت کرد. کشورهای اروپایی، در مباحثی چون مشتقات و ادبیات، از ما پیشی گرفته‌اند، در حالی که ابن‌سینا هزار سال پیش این مباحث را مطرح کرده بود. اگر این روند ادامه می‌یافت، امروز وضع بهتری داشتیم.

نکته کلیدی: ساده‌سازی بیش از حد علوم دینی، به تضعیف آن منجر می‌شود؛ علوم باید با رویکردی مدرن و علمی تقویت شوند.

قرآن کریم: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ (عنکبوت: ۲۰)
بگو در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرد.

خودباختگی در برابر علوم غربی، یکی دیگر از آفات است. مرحوم کمپانی گاه می‌گفت که اسفار ملاصدرا را کسی نمی‌فهمد، اما این پیچیدگی، با تصحیح و شفاف‌سازی قابل رفع است. علوم اسلامی باید نوسازی شوند تا برای همگان قابل فهم شوند.

نکته کلیدی: خودباختگی در برابر علوم غربی، مانع فهم علوم اسلامی است؛ با تصحیح و شفاف‌سازی، این علوم قابل فهم می‌شوند.

قرآن کریم: وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ (شوری: ۲۴)
و خدا باطل را محو و حق را با کلماتش ثابت می‌کند.

در یکی از درس‌گفتارها، به مفهوم فلسفی «لا فی نفسه» پرداختم. هر چیزی، از سوزن تا کوه ابوقبیس، دارای نفس، وجود و معرفتی است که با اسم، موضوع‌له و استعمال تعریف می‌شود. این مفهوم، نشانه‌ای از آیات الهی در همه موجودات است.

قرآن کریم: وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ (ذاریات: ۲۰)
و در زمین آیاتی است برای اهل یقین.

نکته کلیدی: هر موجودی، از سوزن تا کوه، دارای وجود و معرفتی است که در فلسفه اسلامی تبیین می‌شود و نشانه‌ای از آیات الهی است.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، دریچه‌ای به سوی زندگی عالمانی چون مرحوم کمپانی و گلپایگانی می‌گشایند. آن‌ها با تقوا، صفا و علم، الگویی برای ما هستند. اما این گفتارها، تنها روایت زندگی این بزرگان نیست؛ دعوتی است به تأمل در ضرورت نوسازی علوم دینی، رهایی از خودباختگی در برابر غرب و تقویت فرهنگ اسلامی با رویکردی مدرن. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را به تأمل در این مسائل وادارد و مشعلی باشد برای پیمودن مسیر معرفت و تقوا.

با نظارت صادق خادمی