متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 314

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این مجموعه از گفتگوهای صمیمی، خاطراتی را بازگو می‌کنم که ریشه در تأملات عمیق عرفانی، فقهی و معنوی‌ام دارند. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند، شرحی از تجربیاتم در مسیر سلوک و معرفت‌اند. هر روایت، تصویری است از لحظه‌هایی که با عمق دانش و تعهد معنوی‌ام گره خورده و تلاش دارم تا با زبانی صمیمی، شما را به دنیای این تجربیات دعوت کنم. این گفتگوها، نه‌تنها بازتاب‌دهنده اندیشه‌هایم در باب اولیای الهی، صفا و اخلاص، بلکه نمایانگر تأملاتم در مسائل اجتماعی و علمی است که با دغدغه‌هایم برای هدایت خلق به‌سوی حق عجین شده است.

بخش اول: جایگاه اولیای الهی و حمایت غیبی

در مسیر سلوک، همواره به جایگاه رفیع اولیای الهی اندیشیده‌ام. آن‌ها گاه خود را آشکار نمی‌کنند، اما ملائکه و رجال غیب، چون نگهبانانی الهی، از آن‌ها حمایت می‌کنند. یادم می‌آید در یکی از درس‌گفتارهایم، از این سخن گفتم که بی‌حرمتی به اولیا، واکنش غیبی در پی دارد. گویی ملائکه و مفاتیح‌الغیب، با قدرتی الهی، پاسدار حرمت این برگزیدگان‌اند. انسان باید مواظب باشد؛ با هرکس نمی‌توان درگیر شد. این نکته را بارها در ذهنم مرور کرده‌ام که نباید از اقویای ظاهری ترسید، بلکه از ضعفا باید هراس داشت، چرا که خداوند پشت سر آن‌هاست. این حقیقت را در زندگی‌ام بارها دیده‌ام؛ آن‌جا که ضعفی ظاهری، با اقتدار الهی همراه شده و قلب‌ها را به لرزه درآورده است.

قرآن کریم: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
کسانی که خدا و پیامبرش را آزار می‌دهند، خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده است (سوره احزاب، آیه 57).
وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ
و خداوند از پشت سرشان احاطه دارد (سوره بروج، آیه 20).

بخش دوم: خلق محمدی و تفاوت ظهورات

یکی از تأملات عمیقی که همواره در درس‌گفتارهایم به آن پرداخته‌ام، خلق محمدی پیامبر اکرم (ص) است. ایشان، به دلیل رحمت للعالمین بودن، بیش از دیگر انبیا اذیت را تحمل کردند. یادم می‌آید که در یکی از جلسات، از این گفتم که پیامبر (ص) خود را چنان فروتن ساختند که حتی دشمنان جرئت آزارشان را یافتند. سنگ به صورتشان زدند، خاک بر سرشان ریختند، اما ایشان با رحمت بی‌حد، همه را در آغوش گرفتند. این خلق محمدی، مرا به شگفتی وامی‌دارد. تفاوت ظهورات میان پیامبر (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (س) نیز از نکاتی است که بارها در ذهنم مرور کرده‌ام. هرچند ذاتشان نور واحد است، اما مأموریت‌ها و جلوه‌هایشان متفاوت است. در فتح مکه، پیامبر (ص) حتی خانه ابوسفیان را در حد کعبه قرار دادند و با گفتن «انتم الطلقاء»، کفر را در حد ایمان بالا بردند. این اقتدار معنوی، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در تأملاتم، عظمت رحمت پیامبر را حس کرده‌ام.

قرآن کریم: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ
و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم (سوره انبیاء، آیه 107).
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ
بگو هر کس بر اساس شاکله خود عمل می‌کند (سوره اسراء، آیه 84).
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ
به سبب رحمتی از خدا با آن‌ها نرم‌خو شدی (سوره آل‌عمران، آیه 159).

بخش سوم: صفا و خیررسانی اولیا

در مسیر زندگی‌ام، بارها به صفا و اخلاص اولیای الهی اندیشیده‌ام. آن‌ها به مقامی می‌رسند که نفس خود را کنار می‌گذارند و تنها به خیررسانی به دیگران می‌اندیشند. یادم می‌آید در یکی از درس‌گفتارها، از شیخ انصاری گفتم که با وجود مقام علمی والا، وقت خود را صرف تدریس مقدمات به طلاب می‌کرد. این صفا، آثار علمی او را جاودانه کرد. مرحوم ادیب نیشابوری نیز چنین بود؛ فرقی میان تدریس مقدمات و دروس عالی قائل نبود و با اخلاص، به آموزش می‌پرداخت. این خاطره‌ها، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در حوزه، شاهد تواضع عالمان حقیقی بودم. اما گاهی، خاکساری این عالمان مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد. یادم می‌آید که در یکی از جلسات، از این گفتم که تواضع عالمان، گاه مردم را به سوءاستفاده وامی‌دارد، اما این صبر و اخلاص، نشان‌دهنده عظمت معنوی آن‌هاست.

قرآن کریم: وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
و هر که از بخل نفسش باز داشته شود، آنان رستگاران‌اند (سوره حشر، آیه 9).
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ
و باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند (سوره آل‌عمران، آیه 104).
وَاصْبِرْ عَلَىٰ مَا أَصَابَكَ ۝ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
و بر آنچه به تو می‌رسد صبر کن، که این از عزم در امور است (سوره لقمان، آیه 17).

بخش چهارم: نقد نظام آموزشی حوزه

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، ضعف در نظام آموزشی علم دینی بوده است. بارها در درس‌گفتارهایم از این گفته‌ام که بی‌توجهی به آموزش مقدمات، مانع رشد علمی طلاب می‌شود. عالمان بزرگ، گاه از تدریس دروس پایین‌دست عار دارند، درحالی‌که شیخ انصاری و ادیب نیشابوری، با صفا و اخلاص، به این مهم اهتمام داشتند. علم اشتقاق نیز، به دلیل پیچیدگی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. یادم می‌آید در یکی از جلسات، از این نقد کردم که طلاب نیازمند آموزش مقدمات‌اند، اما عالمان، گاه به دروس عالی بسنده می‌کنند. این ضعف، مرا به تأمل در ضرورت اصلاح نظام آموزشی واداشته است.

قرآن کریم: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ
بگو در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرد (سوره عنکبوت، آیه 20).
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ
آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟ (سوره نساء، آیه 82).

بخش پنجم: بسط و قبض در سلوک عرفانی

در مسیر سلوک، بسط و قبض، دو رکن اساسی‌اند. یادم می‌آید که در یکی از درس‌گفتارها، از این گفتم که اگر قبض کامل باشد، بسط نیز کامل است. اما نقص در قبض، به ریا و سالوس می‌انجامد. عالم حقیقی، در ظاهر با خلق بسط دارد و آن‌ها را به‌سوی حق دعوت می‌کند، اما در باطن، با قبض، به حق متصل است. این تعادل، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در محضر عالمان، شاهد این هماهنگی بودم. اما گاه، برخی از ریا و خودنمایی پرهیز نمی‌کنند و از رو دادن به مردم هراس دارند، مبادا سؤالاتشان ضعفشان را آشکار کند. این تأملات، مرا به ضرورت اخلاص در سلوک واداشته است.

قرآن کریم: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ
و هر که را خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را برای اسلام می‌گشاید (سوره انعام، آیه 125).
وَلَا تُرَاءُوا بِهَا وَلَٰكِنْ أَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ
و با آن ریا نکنید، بلکه به فقیر بینوا غذا دهید (سوره بقره، آیه 264).

بخش ششم: معجزه و کرامت در شرایط اضطرار

انبیا و اولیا، تنها در شرایط اضطرار به معجزه و کرامت متوسل می‌شوند. یادم می‌آید در یکی از درس‌گفتارها، از این گفتم که آن‌ها ترجیح می‌دهند نظام طبیعی را حفظ کنند، مگر آن‌که راهی جز اعجاز نباشد. این نکته، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در تأملاتم، به عظمت توکل انبیا بر خدا پی بردم. آن‌ها با ایمان به نظام الهی، تنها در تنگناها به کرامت روی می‌آوردند، و این، نشانه‌ای از عمق ایمان و اعتمادشان به حق است.

قرآن کریم: وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ
و توفیق من جز به [یاری] خدا نیست (سوره هود، آیه 88).

بخش هفتم: فنای انسی و محبت به خلق

فنای انسی، حالتی است که سالک به همه محبت می‌ورزد. یادم می‌آید که در یکی از جلسات، از این گفتم که انسان باید در روابطش خیرخواه باشد، حتی با دشمنان. این محبت، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در مواجهه با دیگران، سعی کردم خوبی‌هایشان را ببینم. در روایات آمده که باید خوبی‌های خلق را جست، نه بدی‌هایشان. این درس، مرا به تأمل در ضرورت خیرخواهی واداشته است. حتی در تصادفات و نزاع‌های اجتماعی، فقدان گذشت و محبت، به دعوا می‌انجامد. این تأملات، مرا به اهمیت محبت و گذشت در زندگی سوق داده است.

قرآن کریم: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا
کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، به‌زودی خداوند رحمان برایشان محبت قرار می‌دهد (سوره مریم، آیه 96).
وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ۝ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
و نیکی و بدی برابر نیستند، با آنچه بهتر است دفع کن (سوره فصلت، آیه 34).

بخش هشتم: روان‌شناسی زن و برخورد نیکو

یکی از نکات ظریفی که در درس‌گفتارهایم به آن پرداخته‌ام، روان‌شناسی زن و اهمیت برخورد نیکو با اوست. یادم می‌آید که از این گفتم که بدترین شکنجه برای زنان، اخم و برخورد عبوس است. اسلام، با ترتیب مراتب، از موعظه تا هجران و سپس تنبیه را توصیه کرده است. این درس، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در زندگی، شاهد تأثیر برخورد نیکو بر قلب‌ها بوده‌ام. این تأملات، مرا به ضرورت حفظ کرامت زن در روابط اجتماعی سوق داده است.

قرآن کریم: وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ
و با زنان به نیکی معاشرت کنید (سوره نساء، آیه 19).

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از تأملاتم در مسیر سلوک و معرفت‌اند. از جایگاه اولیای الهی و حمایت غیبی‌شان تا صفا و اخلاص عالمان، از خلق محمدی و تفاوت ظهورات تا ضرورت خیرخواهی و محبت به خلق، هر روایت، تلاشی است برای دعوت شما به تأمل در حقیقت. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظه‌های زندگی‌ام، بلکه دعوتی است به سوی پالایش نفس و اتصال به حق. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به عمق معرفت و سلوک هدایت کند و چراغی باشد در مسیر کمال.