متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 315

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، سال‌ها در مسیر طلبگی و سلوک معنوی گام برداشته‌ام و در این راه، درس‌گفتارهایی داشته‌ام که گویی آیینه‌ای از تجربه‌ها، تأملات و کشمکش‌های درونی‌ام هستند. این گفتگوهای صمیمی، شرح لحظاتی است که در خلوت و جلوت، در کلاس درس و در خلوت عرفانی، با شاگردان و خویشتن خویش به اشتراک گذاشته‌ام. هر کلمه، هر خاطره، و هر تأمل، چونان گوهری است که از عمق جانم برآمده و می‌خواهم آن را با شما به اشتراک بگذارم. این روایت‌ها، نه فقط شرح گذشته، که دعوتی است برای تأمل در حقیقت دنیا، تقدیرات الهی، و راه‌های رسیدن به کمال. آنچه در پی می‌آید، بازتابی است از درس‌گفتارهایم، با همان صمیمیت و صداقتی که در لحظه لحظه‌اش زیسته‌ام.

بخش اول: آزمون گرایش‌های انسانی

روزی در جمع شاگردان، سخن از خودشناسی به میان آمد. گفتم که انسان باید خویشتن را بیازماید، ببیند به چه انس می‌گیرد: به نماز، به قرآن، به تفریح، یا به چیزهای دیگر. این گرایش‌ها، چونان نویدهایی هستند که مسیر سلوک او را نشان می‌دهند. اما شرطش آن است که این گرایش‌ها در راهی درست هدایت شوند. گویی هر یک از ما در درون خویش، کتابی نانوشته داریم که باید آن را بخوانیم و بفهمیم کدام صفحه‌اش ما را به خدا نزدیک‌تر می‌کند.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم گره زدم: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت: 69)، یعنی «و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به‌یقین راه‌های خود را به آن‌ها نشان خواهیم داد». این آیه، چون چراغی است که راه را روشن می‌کند: اگر در خود کاوش کنیم و گرایش‌هایمان را در مسیر حق قرار دهیم، خدا خود راه را نشانمان می‌دهد.

بخش دوم: دنیا، جلوه‌ای از اسم اعظم الهی

در یکی از درس‌گفتارها، به روایتی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره کردم که فرمودند دنیا را چون حوراء انسیه‌ای زیبا دیدند، اما پس از معرفی‌اش، آن را طلاق دادند. این روایت، گویی پرده از حقیقتی بزرگ برمی‌دارد: دنیا، ذاتاً زیباست، ظریف است، و جلوه‌ای از اسم اعظم الهی است. اما ما انسان‌ها، با تعلقات و آلودگی‌هایمان، این زیبایی را لجن‌مال کرده‌ایم. دنیا، به معنای نزدیکی به خداست، نه پستی. گویی دنیا، آینه‌ای است که اگر پاکش کنیم، چهره حق را در آن می‌بینیم.

این معنا را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن‌تر کردم: لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ (بقره: 284)، یعنی «آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آن خداست». این آیه به ما می‌آموزد که دنیا، متعلق به خداست و ارزش آن در جلوه‌گری صفات الهی است.

بخش سوم: ذکر «یا دنیا» و رفع مشکلات

در خلال درس، از ذکر «یا دنیا» سخن گفتم. این ذکر، که به اسم اعظم مُکثّر تعلق دارد، می‌تواند مشکلات مادی و معنوی را برطرف کند. فقر، وسواس، یا پریشانی، با این ذکر التیام می‌یابد، چرا که دنیا به معنای نزدیکی به خداست. گویی وقتی «یا دنیا» می‌گوییم، به خدا نزدیک‌تر می‌شویم و درهای رحمتش بر ما گشوده می‌شود.

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم پیوند زدم: وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ (بقره: 186)، یعنی «و چون بندگانم از تو درباره من پرسند، [بگو] من نزدیکم». این آیه، گواهی است بر قرب الهی که با ذکر «یا دنیا» به آن می‌رسیم.

بخش چهارم: اسمای مُکثّر و احدی

روزی در درس، از تفاوت اسمای الهی سخن گفتم. اسمای مُکثّر، که همزه، الف، لام یا نقطه دارند، برای رفع نیازهای مادی‌اند، مانند فقر یا وسواس. اما اسمای احدی، مانند «هو» و «اله»، برای تعالی معنوی و رسیدن به وحدت حق‌اند. این تفاوت، گویی نقشه‌ای است که خدا در اختیارمان گذاشته تا با هر اسم، به مقصدی خاص برسیم.

این معنا را با آیه‌ای از قرآن کریم تبیین کردم: لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ (اسراء: 110)، یعنی «او را نام‌های نیکو است». این آیه، تنوع اسمای الهی و کاربردهایشان را نشان می‌دهد.

بخش پنجم: دنیا در برابر آخرت

در یکی از درس‌گفتارها، گفتم که دنیا به معنای نزدیکی است و آخرت به معنای دوری. دنیا، چونان دری است که اگر درست از آن بگذریم، به خدا می‌رسیم. اما آخرت، دور است و دستمان به آن نمی‌رسد. این تفاوت، گویی دعوتی است برای درک ارزش دنیا به‌عنوان جلوه‌ای الهی.

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن کردم: وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ۝ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ (انعام: 32)، یعنی «و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و سرای آخرت برای پرهیزگاران بهتر است».

بخش ششم: نظم در علوم تجربی و ضعف علم دینی

روزی، خاطره‌ای از یک مکانیک تعریف کردم که پیچ‌ها و مهره‌هایش را با نظم می‌چید تا هنگام بستن، دچار سردرگمی نشود. این نظم، در علوم تجربی دیده می‌شود، اما در علم دینی، گاه آشفتگی است. ما در علوم دینی، گاه گنده را در کوچک و کوچک را در گنده جا می‌دهیم، چون مهندسی و نظم نداریم.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم پیوند زدم: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ (نساء: 82)، یعنی «آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟». این آیه، بر ضرورت تدبر و نظم در علوم دینی تأکید دارد.

بخش هفتم: نقد ادعای جامعیت در علم دینی

در یکی از درس‌ها، از عالمانی گفتم که گاه بدون تخصص، در همه زمینه‌ها نظر می‌دهند. این کار، علم دینی را آشفته کرده است. گویی یک نفر بخواهد هم فیلسوف باشد، هم عارف، هم فقیه، و هم همه‌چیزدان. این آشفتگی، راه را بر رشد علم دینی بسته است.

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم تبیین کردم: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (اسراء: 36)، یعنی «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن».

بخش هشتم: فقدان ایدئولوگ در علم دینی

بارها گفته‌ام که مشکل علم دینی، نبود ایدئولوگ‌های متخصص است. ما به عالمانی نیاز داریم که مانند مهندسان، پیچ و مهره‌های دین را درست سر جای خود بچینند. بدون این مهندسی، علم دینی راه به جایی نمی‌برد.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم گره زدم: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ (آل‌عمران: 104)، یعنی «و باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند».

بخش نهم: نقد مفاهیم غیرعلمی در علم دینی

روزی از عالمی شنیدم که از «موسیقی اسلامی» سخن گفت. خنده‌ام گرفت. موسیقی، موسیقی است؛ ریاضی، ریاضی است. این علوم، اسلامی و غیراسلامی ندارند. افزودن این صفت‌ها، بدون تخصص، گمراه‌کننده است. گویی بخواهیم ماست را در چای بریزیم و بگوییم این چای اسلامی است!

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن کردم: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (زمر: 9)، یعنی «بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟».

بخش دهم: تقدیرات الهی و هدایت و گمراهی

در یکی از درس‌ها، از تقدیرات الهی گفتم. گاه یک نفر را به هدایت می‌رساند و دیگری را به گمراهی. این تقدیرات، از فهم ما خارج است. یکی چون ابوذر، خیر می‌برد و دیگری چون ملجم، شر می‌آفریند. انسان باید خیر را از خدا طلب کند و بگوید: «افعل بی ما أنت أهله ولا تفعل بی ما أنا أهله».

این معنا را با آیه‌ای از قرآن کریم تبیین کردم: وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ (هود: 88)، یعنی «و توفیق من جز به [یاری] خدا نیست».

بخش یازدهم: بغض و گمراهی

روزی از عایشه گفتم که با وجود محبت به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، به دلیل بغض به امیرالمؤمنین علیه‌السلام و حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، گمراه شد. این بغض، در تقدیراتش بود و حتی پیامبر نتوانست آن را برطرف کند. گویی کینه، چون دیواری است که راه هدایت را می‌بندد.

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن کردم: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (رعد: 33)، یعنی «و هر که را خدا گمراه کند، هیچ راهنمایی برای او نیست».

بخش دوازدهم: محدودیت‌های هدایت انبیا

در ادامه، گفتم که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، با همه عظمتش، نتوانست برخی را هدایت کند، چون گمراهی‌شان در تقدیرات الهی بود. این، نه از ناتوانی پیامبر، که از حکمت الهی است. گویی برخی دیوارها را نمی‌توان فرو ریخت، مگر با اراده خدا.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم گره زدم: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ (قصص: 56)، یعنی «تو کسی را که دوست داری نمی‌توانی هدایت کنی، ولی خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند».

بخش سیزدهم: خیرخواهی و توکل

همیشه به شاگردانم گفته‌ام که خیر را از خدا بخواهید. با توکل، از شر و گمراهی دور شوید. گویی توکل، چون کلیدی است که درهای رحمت الهی را می‌گشاید. باید گفت: «خدایا، خیر را به من عطا کن و مرا از آنچه شایسته آنم دور بدار».

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم تبیین کردم: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ (طلاق: 3)، یعنی «و هر که بر خدا توکل کند، او برایش کافی است».

بخش چهاردهم: نقد مادی‌گرایی در طلبگی

روزی به طلاب گفتم که ما خودمان را گم کرده‌ایم. برخی فقط دنبال لقمه نانی‌اند که شکمشان را سیر کند یا آبرویشان حفظ شود. اما طلبگی، این نیست. طلبگی، راهی است برای خدا شدن، برای موسی کلیم‌الله شدن. نان، حیوانات هم دارند، اما طلبه باید به دنبال کمال الهی باشد.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم پیوند زدم: وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (آل‌عمران: 185)، یعنی «و زندگی دنیا جز کالای فریبنده نیست».

بخش پانزدهم: محدودیت دید آدم‌های کوچک

در یکی از درس‌ها، از آدم‌های کوچک گفتم. آن‌ها که دیدشان محدود است، نه خدا را می‌بینند، نه دیگران را. غرورشان زیاد است، صفایشان کم. خشونتشان فراوان و معرفتشان اندک. گویی کرمی هستند که در خاک می‌لولند و نور را نمی‌بینند.

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن کردم: كَذَٰلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (روم: 59)، یعنی «این‌گونه خدا بر دل‌های کسانی که نمی‌دانند مهر می‌نهد».

بخش شانزدهم: طلبگی، اصل زندگی

طلبگی، اصل زندگی من است. زندگی مادی، فرع آن است، اما دروغ نیست. باید بتوانیم زندگی کنیم، زن و بچه‌مان را تأمین کنیم، اما این فرع است. اگر طلبگی فرع شود و زندگی اصل، آن طلبه، دیگر طلبه نیست، حقوق‌بگیر است.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم تبیین کردم: وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ ۝ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا (قصص: 77)، یعنی «و در آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بجوی و بهره‌ات را از دنیا فراموش نکن».

بخش هفدهم: وسعت دید عالم

عالم باید از بالا نگاه کند. از پایین که نگاه کنی، همه‌چیز پر اشکال است. حتی خدا را هم پرنقص می‌بینی. اما از بالا، همه‌چیز حکمت الهی است. گویی وقتی از بالا نگاه می‌کنی، پرده‌ها کنار می‌رود و حقیقت را می‌بینی.

این نکته را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن کردم: إِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (فرقان: 72)، یعنی «و چون به [سخن] بیهوده بگذرند، با بزرگواری می‌گذرند».

بخش هجدهم: فنا و ظهور حق

در یکی از درس‌ها، گفتم که وقتی حق ظاهر شود، همه مظاهر فانی می‌شوند. غیر وجود ندارد، همه مظهر حق‌اند. ما و خدا، یکی هستیم، نه دوتا. گویی لیلی و مجنون، یک روح‌اند در دو بدن. خدا ذات است، ما ظهوریم.

این معنا را با آیه‌ای از قرآن کریم تبیین کردم: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (قصص: 88)، یعنی «هر چیز جز چهره او نابودشدنی است».

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل و تجربه در مسیر طلبگی و سلوک. از خودشناسی و گرایش‌های انسانی گرفته تا حقیقت دنیا به‌عنوان اسم اعظم الهی، از نقد علم دینی تا تأکید بر وسعت دید و فنا در حق، همه و همه دعوتی است برای پالایش نفس و اتصال به حق تعالی. این درس‌گفتارها، گویی آیینه‌ای است که در آن، چهره حقیقت را می‌بینم و شما را نیز به دیدن آن دعوت می‌کنم. طلبگی، راهی است برای خدا شدن، و دنیا، دری است به سوی او، اگر درست از آن بگذریم.