متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 329

مقدمه

این مجموعه، که با عنوان «گفتگوهای صمیمی» نگاشته شده، شرحی است از لحظه‌های زندگی‌ام که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، نه‌تنها خاطراتی از گذشته‌اند، بلکه تأملاتی عمیق در باب معرفت، معنویت و سلوک عرفانی هستند که با تجربه‌های زیسته‌ام گره خورده‌اند. من، در این گفتگوها، می‌کوشم تا با زبانی صمیمی و بی‌پرده، شما را به دنیای درونم ببرم؛ جهانی که در آن، از کودکی در مسجدی کوچک تا تأملات عمیق عرفانی، همگی در پیوند با لطف الهی و جست‌وجوی حقیقت شکل گرفته‌اند. این خاطرات، بازتابی از عمق دانش، تعهد معنوی و تأثیرگذاری فرهنگی‌ام هستند که امیدوارم برای شما، خواننده گرامی، الهام‌بخش و راهگشا باشد.

بخش اول: کودکی در مسجد، درس کتمان و اخلاص

یادم می‌آید کودکی‌ام، شاید چهار یا پنج‌ساله بودم، در محله‌مان مسجدی بود که برایم بهشتی کوچک بود. آن‌جا، من، کودکی خردسال، کدخدای مسجد بودم! اذان می‌گفتم، هرچند اذان را به‌درستی نمی‌دانستم. غفیله می‌خواندم، در حالی که هنوز معنای کاملش را درک نکرده بودم. زن‌های محله که برای نماز می‌آمدند، مرا می‌بوسیدند و زردآلو و هلو برایم می‌آوردند. چقدر شیرین بود آن روزها! شب‌ها، یواشکی کلید مسجد را از مغازه‌ای برمی‌داشتم و به آن‌جا می‌رفتم. در تاریکی، بدون روشن کردن چراغی، نماز می‌خواندم، چون می‌ترسیدم کسی مرا ببیند و فریاد بزند: «دزد! دزد!» آن‌جا بود که درس کتمان و پنهان‌کاری را آموختم؛ درسی که بعدها فهمیدم یکی از پایه‌های اخلاص در عبادت است.

این تجربه کودکی، که شاید در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن اشاره کرده‌ام، نشان‌دهنده تأثیر عمیق محیط‌های دینی بر شکل‌گیری معرفت معنوی است. کتمان، به معنای پنهان داشتن اعمال نیک، از ریا و خودنمایی جلوگیری می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا فَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ (اگر صدقات را آشکار کنید، نیکوست و اگر آن را پنهان دارید و به نیازمندان بدهید، آن برای شما بهتر است؛ سوره بقره، آیه 271). این آیه، مرا به یاد آن شب‌های تاریک در مسجد می‌اندازد که چگونه با خلوص کودکانه‌ام، عبادتم را از چشم دیگران پنهان می‌کردم.

بخش دوم: وسوسه شیطان و شرمندگی در عبادت

یادم می‌آید شبی در همان مسجد، در تاریکی مشغول نماز بودم. همه خواب بودند و من، کودکانه، با خدا راز و نیاز می‌کردم. ناگهان، وسوسه‌ای به دلم رخنه کرد. شیطان بود که مرا از ادامه نماز بازداشت. نشستم کنار ستون بزرگ مسجد، شرمنده و سرافکنده. احساس کردم چه خطای بزرگی مرتکب شده‌ام. همان‌طور که به ستون تکیه داده بودم، سرم را به آسمان بلند کردم و در آن لحظه، گویی ملائکه را دیدم که شب و روز در حال عبادت‌اند. آن‌ها هرگز چون من، در دام وسوسه نیفتاده بودند. شرمم بیشتر شد. بعدها که با کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام آشنا شدم، خواندم که ایشان فرمودند: ملائکه راکعون‌اند، ساجدون‌اند، قائمون‌اند. آن لحظه، گویی این حقیقت را با چشمان خود دیده بودم.

این تجربه، که شاید در درس‌گفتارهایم به آن اشاره‌ای کوتاه کرده‌ام، نشان‌دهنده شکنندگی انسان در برابر وسوسه‌های شیطانی است. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ (به یقین شیطان برای انسان دشمنی آشکار است؛ سوره یوسف، آیه 5). این آیه، مرا به یاد آن شب می‌اندازد که چگونه شیطان، حتی در لحظه عبادت، می‌تواند انسان را از مسیر حق دور کند.

بخش سوم: ریا، نشانه بی‌عقلی

همیشه باور داشته‌ام که ریا، نشانه بی‌عقلی است. وقتی به آن شب‌های کودکی در مسجد فکر می‌کنم، می‌بینم که چگونه با خلوص کودکانه‌ام، از ریا دور بودم. ریا، عملی است که برای جلب توجه دیگران انجام می‌شود، اما عبادت واقعی، تنها برای خداست. قرآن کریم می‌فرماید: فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (پس هر کس امید به دیدار پروردگارش دارد، باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نکند؛ سوره کهف، آیه 110). این آیه، مرا به یاد این حقیقت می‌اندازد که همه امکانات و اعمال ما، از لطف الهی است. وقتی خدا این‌همه لطف به ما کرده، چگونه می‌توانیم با ریا، ناسپاسی کنیم؟

این تأمل، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، نشان‌دهنده نقش لطف الهی در همه ابعاد زندگی‌مان است. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ (و هر نعمتی که دارید از خداست؛ سوره نحل، آیه 53). این آیه، مرا به شکر و اخلاص در برابر این همه نعمت دعوت می‌کند.

بخش چهارم: علم بدون عمل، توهم دانش

بارها دیده‌ام که برخی ادعا می‌کنند علم بسیار دارند، اما عملشان اندک است. من باور دارم که اگر عملی نیست، علمی هم در کار نیست. علم واقعی، آن است که به عمل منجر شود. قرآن کریم می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟؛ سوره صف، آیه 2). این آیه، مرا به یاد تمثیلی می‌اندازد که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام: گدایی که پول‌های خرد جمع می‌کند و خود را ثروتمند می‌پندارد. او با زحمت بسیار، سکه‌های کوچک را جمع می‌کند، اما وقتی آن‌ها را تبدیل می‌کند، جز تکه‌ای کاغذ ناچیز چیزی به دست نمی‌آورد. این گدا، مانند کسی است که دانش اندک خود را بیش از حد بزرگ می‌بیند.

یادم می‌آید در سفری به چین، گدایی را دیدم که با هواپیمای شخصی‌اش از شهری به شهر دیگر می‌رفت تا گدایی کند! او لابد سازمانی داشت، گروهی از گداها را مدیریت می‌کرد و خود را ثروتمند می‌پنداشت. اما در نهایت، او هم گدایی بیش نبود. این تمثیل، نشان‌دهنده توهم دانش در میان برخی است که با زحمت، اندک سوادی کسب می‌کنند و گمان می‌برند عالم‌اند. معرفت واقعی، آن است که به تهذیب نفس و عمل صالح منجر شود.

بخش پنجم: همت بلند و ناز در سلوک عرفانی

یادم می‌آید شعری از شیخ بهایی که در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام: «چون شمع قرار سوختن تا ندهی / سر رشته‌ی روشنی به دستت ندهند». این شعر، مرا به یاد سوختن شمع می‌اندازد که با ایثار و فداکاری، نور می‌افشاند. شیخ بهایی، محب بود، نه محبوب. جگرش از عشق الهی کباب بود، اما این سوختن، او را به روشنی رساند. در سلوک عرفانی، همت بلند و ایثار، شرط است. اما این سلوک، تنها با خشونت و اجبار به دست نمی‌آید. ناز و لطافت، کلید راه است. یادم می‌آید عالمی با محاسن سفید که نزد عالم دیگری آمد و با تواضع گفت: «اشتباه کردم، عرفان نخواندم». آن عالم دیگر، با نرم‌خویی پاسخش داد، اما من به او گفتم: «این جرقه، اگر در دلش بماند، کافی است». ناز و محبت، حتی در تهذیب نفس، کارسازتر از خشونت است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً (و میانشان دوستی و رحمت قرار دادیم؛ سوره روم، آیه 21). این آیه، مرا به یاد این حقیقت می‌اندازد که محبت و ناز، نه‌تنها در روابط انسانی، بلکه در سلوک عرفانی نیز راهگشاست.

بخش ششم: کنجکاوی جوانی و نقد اجبار

در جوانی‌ام، وقتی در قم بودم، کنجکاوی‌ام مرا به هر گوشه‌ای می‌کشاند. از سوراخ موش تا محافل درویشان و عالمان، همه‌جا سرک می‌کشیدم. یادم می‌آید یک روز در کلاسی با صد نفر شاگرد نشسته بودم. وسط درس، احساس کردم این‌جا جای من نیست. بلند شدم و بیرون آمدم. یکی جلوی راهم را گرفت و گفت: «بی‌احترامی کردی!» گفتم: «چطور؟ مگر آدم آزاد نیست که از جایش بلند شود؟» به او گفتم که با بلند شدنم، به خودم و استاد احترام گذاشتم، چون نخواستم گمراهش کنم که گویی من هم مثل دیگران، بی‌چون‌وچرا پذیرای هر سخنی‌ام.

این خاطره، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، نشان‌دهنده اهمیت آزادی در جست‌وجوی حقیقت است. اجبار در محیط‌های علمی، مانع رشد است. من همیشه به اساتیدم وفادار بودم، اما این وفاداری، از سر یقین بود، نه اجبار. حتی استادانی داشتم که غیرمسلمان بودند، اما عشق و احترامم به آن‌ها، مرا از شک و تردید دور نگه داشت. شک، بدبختی انسان است. وقتی یقین پیدا کردی، باید پای آن بایستی.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، روایتی هستند از زندگی‌ام که در آن، از کودکی در مسجدی کوچک تا تأملات عمیق عرفانی، همگی در پیوند با لطف الهی و جست‌وجوی حقیقت شکل گرفته‌اند. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی‌ام هستند، بلکه درس‌هایی عمیق در باب اخلاص، معرفت، ناز و رفق در سلوک عرفانی ارائه می‌دهند. نقد ریا، خشونت و تعصب، و تأکید بر یقین و تواضع، محورهای اصلی این روایت‌هاست که ریشه در تعالیم قرآنی و سیره اهل بیت علیهم‌السلام دارند. امیدوارم این گفتگوها، شما را به تأمل در زندگی و سلوک دعوت کند و راهنمایی برای تهذیب نفس و قرب به خدا باشد.