متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 330

مقدمه

این مجموعه که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، شرحی است از خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر علم و عرفان است، بلکه تأملی است بر حقیقت زندگی، معرفت الهی و چالش‌های راه سلوک. در این گفتگوها، می‌کوشم با زبانی صمیمی و از دل خویش، شما را به لحظه‌هایی ببرم که در آن‌ها با حقیقت، عشق و اخلاص روبه‌رو شدم. هر بخش از این خاطرات، گویی تکه‌ای از پازل زندگی من است که با عمق دانش، تعهد معنوی و تأمل در فرهنگ دینی شکل گرفته است. این روایت‌ها را برای شما می‌نویسم، نه برای نصیحت، بلکه برای اشتراک در سفری که خود در آن گام نهاده‌ام.

بخش اول: حقیقت پنهان در ظاهر

روزی در محضر استادی بودم که از عالمی سخن گفت که به ظاهر دیوانه می‌نمود، اما در باطن، عالمی بزرگ و مجتهد بود. این عالم، با رفتارهای شطح‌گونه‌اش، گویی پرده‌ای از راز بر چهره کشیده بود. مردم او را مسخره می‌کردند، می‌خندیدند و سخنانش را به بازی می‌گرفتند، اما من یقین داشتم که در پس این ظاهر، حقیقتی عمیق نهفته است. به خانه‌اش رفتم، نه یک‌بار، که چندبار. ابتدا با بی‌احترامی روبه‌رو شدم، اما این مرا متوقف نکرد. بالاخره روزی به او گفتم: «آقا، شما کیستید؟» و او با پرت‌وپلا پاسخ داد. اما من، که از استادم شنیده بودم اجتهادش را آقا سید ابوالحسن تأیید کرده، پافشاری کردم. گفتم: «هرچه می‌خواهید بگویید، من یقین دارم که شما صاحب حکمی هستید.» او خندید و گفت: «اشتباه کرده‌اند به تو گفته‌اند.» اما من ایستادم و گفتم: «شما اشتباه نکرده‌اید، من از خودتان اجازه گرفتم.»

این عالم، که به او «نباتی» هم می‌گفتند، در مجالس روضه‌خوانی زنانه، چنان با شوق و حال سخن می‌گفت که زن‌ها گاه می‌خندیدند و گاه شیفته‌اش می‌شدند. می‌گفت: «فاطمه هست و پدر فاطمه، سماور را بکش پایین!» یا «فاطمه هست و روایت را بگیر!» و همه می‌خندیدند. اما من در او رندی دیدم، عالمی که گویی با این ظاهر، حقیقت را پنهان کرده بود. او تنها از اصحاب کساء سخن می‌گفت، و این برایم نشانه‌ای بود از عمق معرفتش. مردم او را هالو می‌پنداشتند، اما من می‌دیدم که او عالمی دارد برای خودش، عالمی که شاید برای ما چهار تا بیچاره بود.

این خاطره، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم انداخت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ (قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۱۲: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید، زیرا پاره‌ای از گمان‌ها گناه است). این آیه به من آموخت که قضاوت ظاهری، راه به حقیقت نمی‌برد. یقین، کلید شناخت باطن است، و رزق الهی، گاه در کلامی از چنین عالمی، راه را برای سالک روشن می‌کند.

بخش دوم: منازل و مقامات در مسیر سلوک

در مسیر سلوک، همیشه از منازل و مقامات سخن گفته‌اند. روزی در درس‌گفتاری، این دو را با تمثیل قافله‌ای که از شهری به شهری دیگر می‌رود، برای شاگردانم شرح دادم. قافله صبح حرکت می‌کند، ظهر در جایی اطراق می‌کند، خستگی‌اش را رفع می‌کند، خریدی می‌کند و دوباره راه می‌افتد. این توقف‌ها، منازل‌اند؛ گذرا و موقت. اما وقتی به شهر مقصد می‌رسی، آن‌جا مقام است، جایی که ثبات دارد و ماندگار است. منازل، مراحل میانی‌اند که تو را به مقام می‌رسانند. اگر از شهری به شهر دیگر بروی، بین راه چند منزل داری، اما وقتی به شهر رسیدی، آن مقام است. حالا اگر از آن شهر به شهر دیگری بروی، آن شهر جدید، مقام دیگری است.

این تفاوت را باید دریافت. منازل، حالاتی موقت‌اند که سالک در آن‌ها توقف می‌کند، گاه برای غذا، گاه برای استراحت. اما مقام، مقصدی است که با انسان می‌ماند. در عرفان، وقتی از مقامات العارفین سخن می‌گوییم، از مقاصد ثابت حرف می‌زنیم، نه از منازل گذرا. این تمثیل، مرا به یاد این حقیقت انداخت که سلوک، سفری است با مراحل مشخص، و هر مرحله، گامی به سوی کمال است.

بخش سوم: اخلاص در سخن و پرهیز از قساوت قلب

یادم می‌آید روزی به شاگردم گفتم: «اگر برای دیگران سخن بگویی، قلب تو قسی می‌شود. برای خودت حرف بزن.» مثل رودخانه‌ای که می‌رود تا به دریا برسد، اگر در مسیرش درختی را سیراب کند، بخیل نیست، اما هدفش دریا است. وقتی برای دیگران موعظه می‌کنی، گویی برای خودنمایی سخن می‌گویی، و این قساوت قلب می‌آورد. اما وقتی برای خودت حرف می‌زنی، گویی با خویش خلوت کرده‌ای، و این به تهذیب نفس می‌انجامد. گفتم: «من با خودم حرف می‌زنم. اگر کسی گوش داد، به من چه؟» این را از یکی از علمای گذشته آموخته بودم که می‌گفت: «با خودت سخن بگو، وگرنه قساوت قلب می‌آید.»

این سخن مرا به یاد آیه‌ای انداخت: وَقُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا (قرآن کریم، سوره تحریم، آیه ۶: خود و خانواده‌تان را از آتشی حفظ کنید). این آیه به من آموخت که اصلاح خود، مقدم بر اصلاح دیگران است. لذت‌جویی از حالات معنوی هم خطر دیگری است. اگر از منبر، طواف یا نمازی کیف کنی، این حال به درد حمام می‌خورد! حال حقیقی، آن است که تو را به خدا برساند، نه به لذت شخصی.

بخش چهارم: خطر توقف در حالات بدون معرفت

روزی به شاگردم گفتم: «عمل بدون معرفت، خطرناک‌تر از بی‌عملی است.» مثل دانش‌آموزی که رفوزه می‌شود و در کلاس می‌ماند، نه‌تنها خودش ضرر می‌کند، بلکه دیگران را هم متأثر می‌کند. در گذشته، اگر کودکی درس نمی‌خواند، او را در همان کلاس نگه می‌داشتند، اما این کار روحیه‌اش را خراب می‌کرد و دیگران را هم تحت تأثیر قرار می‌داد. حالا، خوشبختانه، این روش عوض شده است. در سلوک هم همین است. اگر نماز بخوانی، اما به معرفت نرسی، این عمل می‌تواند تو را خبیث‌تر کند تا کسی که اصلاً نماز نخوانده. معرفت، روح عمل است. بدون آن، عمل گویی جسم بی‌جانی است که به جای کمال، به انحراف می‌انجامد.

این سخن مرا به یاد آیه‌ای انداخت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (قرآن کریم، سوره صف، آیه ۲: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟). این آیه به من آموخت که عمل بدون معرفت، گویی گفتاری است بدون پشتوانه.

بخش پنجم: اولویت دین بر مادیات در زندگی

یادم می‌آید زمانی که قصد ازدواج داشتم، نزد عالمی بزرگ رفتم. هنوز سجاده‌اش را جمع نکرده بود که پرسید: «خانه داری؟» من که آن روزها پرشور و شاید کمی خام بودم، گفتم: «آقا، اول باید از دین بپرسی، بعد از خانه!» همراهم که مردی بزرگوار بود، در راه به من گفت: «کار خوبی نکردی، بی‌احترامی شد.» اما من خندیدم و گفتم: «این آقا را من تربیت کردم! او باید اول از دین بپرسد.» اما بعد، در دلم با خود گفتم که حق با او بود. دختری که در خانه رسمی بزرگ شده، نمی‌تواند در خراب‌آباد زندگی کند. این تجربه به من آموخت که عشق، حقیقتی مستقل است، و نباید با خدا معامله کرد. خداوند و سالک، هر دو فاعل بالعشق‌اند. عشق، تنها راه وصول به خداست، نه طمع به مادیات.

این خاطره مرا به یاد آیه‌ای انداخت: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً (قرآن کریم، سوره روم، آیه ۲۱: و از نشانه‌های او این است که از جنس شما همسرانی برای شما آفرید تا بدان‌ها آرام گیرید و میان شما دوستی و رحمت قرار داد). این آیه به من آموخت که ازدواج، باید بر پایه محبت و آرامش باشد، نه مادیات.

بخش ششم: اخلاص و عنایت الهی در علم دینی

عالمان گذشته ما، با اخلاصی که داشتند، کارهای بزرگی کردند. نه پولی در کار بود، نه شهرتی. میرزای قمی و شیخ انصاری، با چند کیلو برنج یا حتی بدون آن، کتاب‌ها نوشتند و علوم دینی را پیش بردند. اما از وقتی پول و شهرت وارد علم دینی شد، گویی اخلاص کم‌رنگ شد. طلبه‌ای که برای مدرک و تعریف دیگران درس می‌خواند، به جایی نمی‌رسد. او گویی گانگستری است که به جان مردم می‌افتد. اما عالمان گذشته، با نیت خالص، از عنایت الهی برخوردار بودند. گویی امام زمان (عج) خود در ذهن و دستشان قلم می‌نهاد تا کارشان را پیش ببرند.

این سخن مرا به یاد آیه‌ای انداخت: قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ عَلَى اللَّهِ (قرآن کریم، سوره شوری، آیه ۲۳: بگو برای آن [رسالت] از شما پاداشی جز بر خدا نمی‌خواهم). این آیه به من آموخت که علم دینی، باید برای خدا باشد، نه برای دنیا.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، سفری است به لحظه‌های زندگی‌ام که در آن‌ها با حقیقت، عشق و اخلاص روبه‌رو شدم. از عالمی که در ظاهر دیوانه می‌نمود، اما در باطن معرفتی عمیق داشت، تا تأمل در منازل و مقامات سلوک، از خطر قساوت قلب در موعظه برای دیگران تا اهمیت معرفت در عمل، و از اولویت دین بر مادیات تا اخلاص عالمان گذشته، هر خاطره گویی آیینه‌ای است که حقیقت را به من نشان داد. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح زندگی من است، بلکه دعوتی است به تأمل در مسیر کمال، با یقین، اخلاص و عشق الهی. امیدوارم این گفتگوها، شما را نیز به لحظه‌های تأمل و معرفت ببرد.