متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 338

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایت‌هایی است از دیده‌ها و شنیده‌های من در گذر ایام، خاطراتی که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده و اکنون با نگاهی عمیق‌تر و تأمل‌برانگیز بازگو می‌شوند. این خاطرات، نه‌تنها بازتابی از زندگی و فرهنگ روزگار گذشته‌اند، بلکه دریچه‌ای به سوی فهم معارف دینی، اجتماعی و انسانی از منظری صمیمی و شخصی هستند.

بخش اول: زندگی در کوچه‌های قدیم تهران

1. فرهنگ عامه و اقتدار فردی در محلات تهران

در روزگار کودکی‌ام، محلات تهران رنگ و بویی دیگر داشت. کوچه‌ها پر بود از مردمانی که قدرت و اقتدارشان را با ابزارهای خشن به نمایش می‌گذاشتند. چاقو و قداره، نه‌تنها در جیب‌ها، بلکه در جوراب‌ها پنهان می‌شد تا در لحظه نیاز، به سرعت به کار آید. این صحنه‌ها، بخشی از هویت اجتماعی آن زمان بود، جایی که قانون‌مداری جای خود را به فرهنگ عامه‌ای خشن و پرتنش داده بود.

این وضعیت، از یک سو، نشان‌دهنده فقدان نهادهای قوی برای حفظ نظم بود و از سوی دیگر، بازتابی از هویت‌سازی محلی مبتنی بر زور و نمایش شجاعت. گویی هر محله، با چنین افرادی شناخته می‌شد که نامشان در کوچه و بازار زبانزد بود.

2. منطقه‌ای نام‌آشنا در پایتخت

محله ما، در میان دیگر نقاط تهران، به دلیل غلبه فرهنگ قداره‌کشی و رفتارهای خشن، شهرتی خاص داشت. این منطقه، کانونی بود برای رقابت‌های اجتماعی که در آن، اقتدار با توانایی جسمانی و ابزارهای خشونت‌آمیز سنجیده می‌شد. این فضای پرتنش، تصویری از جامعه‌ای بود که قانون، جای خود را به عرف‌های نانوشته داده بود.

3. رشید، سلاخی که در ذهنم ماند

هنوز چهره رشید، آن سلاخ معروف محله، در ذهنم زنده است. مردی با موهای فر و شخصیتی که گویی از دل داستان‌ها بیرون آمده بود. او برای منِ کودک، نمادی از قدرت و شجاعت بود. آن‌قدر شیفته‌اش بودم که در خیالم آرزو می‌کردم او را در برزخ ببینم. تأثیر این شخصیت بر من، چنان عمیق بود که هنوز هم حسرت دیدار دوباره‌اش را دارم.

4. صحنه‌ای خونین در حیاط حوض‌دار

یادم می‌آید روزی را که در حیاطی بزرگ با حوضی دایره‌ای پر از آب، رشید درگیر نزاعی خونین شد. با ساطور و چاقو، چنان صحنه‌ای خلق کرد که حوض از خون و اجزای بدن پر شد و دیگر آبی در آن دیده نمی‌شد. این تصویر، هرچند ممکن است با اغراق همراه باشد، چنان در ذهنم نقش بسته که هنوز زنده است.

5. نگاه کودکی من به خشونت

آن روز، منِ کودک از پشت‌بام، شاهد این صحنه بودم. اما به‌جای وحشت، لذت می‌بردم و در خیالم، رشید را به مالک اشتر، سردار امیرالمؤمنین (ع)، تشبیه می‌کردم. آرزو داشتم او در راه حق چنین شجاعتی نشان دهد. این واکنش، نشان می‌داد که چگونه فرهنگ خشونت، حتی بر ذهن کودکان تأثیر می‌گذاشت.

این مقایسه، تلاش ذهن کودکانه من بود برای پیوند دادن واقعیت‌های خشن اطرافم با قهرمانان دینی که از آن‌ها شنیده بودم.

6. فساد جامعه و انحراف قهرمانان

با خود می‌اندیشیدم که در جامعه‌ای فاسد، حتی شخصیتی مانند مالک اشتر نیز ممکن است به قداره‌کشی تبدیل شود. این اندیشه، نقدی بود بر جامعه‌ای که ارزش‌های دینی و اخلاقی را تحت‌الشعاع فرهنگ خشونت قرار داده بود.

7. ترس مأموران از رشید

مأموران و پاسبانان، با وجود داشتن سلاح‌های گرم، جرئت رویارویی با رشید را نداشتند. یکی از آن‌ها حتی بر بالای تیر چراغ برق پناه گرفت! این صحنه، نشان‌دهنده هیبت رشید و ضعف نهادهای رسمی در برابر اقتدار فردی بود.

8. تصویر رشید پس از نزاع

پس از آن نزاع خونین، رشید با پیراهنی نیمه‌باز، سینه‌ای پرمو و بدنی خون‌آلود ایستاده بود. این تصویر، او را به نمادی از قدرت و شجاعت در فرهنگ عامه تبدیل کرده بود.

9. همراهی من با رشید

پس از آن ماجرا، رشید با اقتدار از محل خارج شد و من، کودکی کنجکاو، پشت سرش راه افتادم. جمعیت نیز به دنبال او می‌آمد. از همان کودکی، به رفتارهای اجتماعی و روان‌شناختی علاقه‌مند بودم و این صحنه‌ها، دانشگاه من در کوچه و خیابان بود.

10. رشید در کلانتری

رشید به کلانتری رفت، روی میز نشست و ساطورش را کنار گذاشت. مأموران، به‌جای برخورد، برایش چای آوردند، گویی از اقتدارش لذت برده بودند. این صحنه، نشان‌دهنده تسلیم نهادهای رسمی در برابر قدرت او بود.

11. کد اخلاقی لات‌ها

لات‌های درگیر در نزاع، به دلیل عرف نانوشته‌ای که داشتند، از شکایت علیه رشید خودداری کردند و رضایت دادند. این رفتار، نشان‌دهنده وجود کدی اخلاقی در میان آن‌ها بود که جایگزین قوانین رسمی شده بود.

بخش دوم: تأملات در آموزش دینی

12. روش عالمان در ارزیابی طلاب

یکی از عالمان بزرگ دینی، روشی ساده اما عمیق در امتحان طلاب داشت. از آن‌ها می‌خواست متنی بخوانند و بدون سخت‌گیری، قبولشان می‌کرد. او معتقد بود که امتحان تحت فشار، نمی‌تواند دانش واقعی طلبه را نشان دهد.

این نگاه عادلانه، نشان‌دهنده عمق اخلاقی و تعهد آن عالم به پرورش طلاب بود.

13. امتحان در برابر ابتلا

من همیشه میان امتحان و ابتلا تفاوت قائل بودم. امتحان، محک زدن دانش است، اما ابتلا، آزمونی الهی است که با بلا و فتنه همراه می‌شود. این تمایز، ریشه در معارف قرآنی دارد.

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ

(قرآن کریم، بقره: 155) به معنای: «و قطعاً شما را به چیزی از قبیل ترس و گرسنگی آزمایش می‌کنیم.»

بخش سوم: تأملات تاریخی و دینی

14. ریشه‌های واقعه کربلا

من همواره کربلا را نتیجه تیغ‌هایی می‌دانستم که امیرالمؤمنین (ع) برای خدا و در راه حق کشید. این اقدامات، بخشی از مشیت الهی بود که پیامدهایش در تاریخ اسلام آشکار شد.

مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ

(قرآن کریم، نساء: 79) به معنای: «هر نیکی به تو رسد از جانب خداست و هر بدی به تو رسد از خود توست.»

15. داستان نادر قلی و مسئولیت‌پذیری

روزی شنیدم که نادر قلی، به دلیل هوس شاهی پسرش، دستور کور کردن او را داد. اما پس از آن، پشیمان شد و جلاد را سرزنش کرد. جلاد پاسخ داد که تنها از دستور او اطاعت کرده است. این داستان، مرا به تأمل در مسئولیت‌پذیری و پیامدهای تصمیمات واداشت.

16. پرهیز از درگیری با بندگان خدا

من همیشه به این آیه پناه برده‌ام:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ

(قرآن کریم، ناس: 1) به معنای: «بگو: پناه می‌برم به پروردگار مردم.»

این آیه به من آموخت که نباید با بندگان خدا، حتی اگر کافر باشند، درگیر شد. لعن و نفرین نیز باید از قول خدا باشد، نه از خود ما.

بخش چهارم: نقد فرهنگ دینی و اجتماعی

17. دعای زائر در کربلا

یادم می‌آید زائری کنار قبر امام حسین (ع) دعا می‌کرد که شمر را نبخشد. من با خود گفتم: این امام حسین (ع) که من می‌شناسم، ممکن است حتی شمر را ببخشد، همان‌گونه که حر را بخشید. این رحمت بی‌کران اهل بیت (ع) است که مرا به شگفتی وامی‌دارد.

18. تأثیر خلفا بر فرهنگ دینی

من همیشه معتقد بودم که خلفای بنی‌امیه، بنی‌عباس و برخی شاهان، فرهنگ دینی را تحریف کردند و خشونت و تندروی را در میان برخی دینداران رواج دادند. این انحراف، از اصول اصیل اسلامی فاصله گرفت.

19. مراسم نهم ربیع و انحرافات فرهنگی

در گذشته، نهم ربیع با انبساط و رفتارهای ناشایست همراه بود. یادم می‌آید خری را آراسته بودند و به تمسخر دیگران می‌پرداختند. این رفتارها، به بهانه رفع قلم در سه روز، انجام می‌شد و نشان‌دهنده انحرافات فرهنگی بود.

20. رفتارهای ناشایست در حوزه علمیه

در حوزه علمیه نیز، برخی در نهم ربیع به شوخی‌های ناشایست با علما می‌پرداختند. این رفتارها، به بهانه انبساط، حرمت علما را خدشه‌دار می‌کرد.

21. فریب علما در نهم ربیع

برخی در نهم ربیع، با لباس سیاه و ادعای عزای پدر، علما را فریب می‌دادند تا برای خلیفه نماز بخوانند. من اما از گرفتن پول خودداری کردم، چرا که حس می‌کردم این کار، سوءاستفاده از دین است.

بخش پنجم: تأملات قرآنی

22. قرائت قرآن و کمبود تدبر

در گذشته، قرائت قرآن در میان مردم و کسبه رایج بود، اما تدبر و درایت در معانی آن کمتر دیده می‌شد. حتی نزول‌خورها پیش از کار، قرآن می‌خواندند، اما به معانی آن توجه نداشتند.

23. کم‌توجهی علما به قرائت قرآن

علما، به دلیل تمرکز بر علوم دینی، کمتر فرصت قرائت قرآن داشتند. این امر، گاهی باعث ناآشنایی طلاب با برخی آیات می‌شد.

24. آیات بی‌ربط بر سردر خانه‌ها

برخی آیات قرآنی، بدون ارتباط با مکان، بر سردر خانه‌ها نوشته می‌شد. اما یادم می‌آید صاحب‌منصبی نظامی که سردر خانه‌اش را با پیامی اخلاقی مزین کرده بود، نمونه‌ای از التزام عملی به ارزش‌های دینی بود.

بخش ششم: طنز و فرهنگ عامه

25. گفت‌وگویی طنزآمیز درباره عاق کردن

روزی گفت‌وگویی طنزآمیز شنیدم درباره عاق کردن. یکی می‌گفت: «عاقت می‌کنم، بچه نانجیب می‌شی!» و دیگری پاسخ می‌داد: «منم عوقت می‌کنم!» این گفت‌وگو، بازتابی از فرهنگ عامه و استفاده طنزآمیز از مفاهیم دینی بود.

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، تصویری زنده از جامعه گذشته تهران و چالش‌های دینی و فرهنگی آن ارائه می‌دهند. از کوچه‌های پرتنش پایتخت تا تأملات عمیق در معارف قرآنی، این روایت‌ها مرا به سفری در گذشته بردند که هم درس‌آموز بود و هم تأمل‌برانگیز. این مجموعه، نه‌تنها بازتابی از زندگی من است، بلکه دعوتی است به تأمل در ارزش‌های دینی، اخلاقی و اجتماعی که باید در هر زمان پاس داشته شوند.