متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 339

مقدمه

این مجموعه، شرح لحظه‌هایی از زندگی من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اکنون، با بازگو کردن این خاطرات، می‌خواهم شما را به دنیای تجربه‌هایم ببرم؛ جایی که عرفان، علم، و زندگی روزمره در هم تنیده‌اند. هر خاطره، پنجره‌ای است به سوی تأملاتم درباره خدا، انسان، و جامعه‌ای که در آن زیسته‌ام. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده مسیر معنوی و علمی من هستند، بلکه تلاشی‌اند برای پیوند دادن مفاهیم عمیق دینی با زندگی واقعی. همراه من باشید تا با هم این لحظه‌ها را از نو تجربه کنیم.

بخش اول: حضور الهی در عالم ناسوت و راز اشعار عرفانی

شبی در خواب بودم که ناگهان حضور خداوند را احساس کردم، گویی از عالم بالا به ناسوت شیرجه زده است. این تجربه چنان عمیق بود که کلمات از توصیفش ناتوان‌اند. در آن روزها، اشعاری سروده بودم که از شدت عرفانی و وحشت‌آور بودن، جرئت انتشارشان را نداشتم. این شعرها را کنار گذاشتم و به دست کسی ندادم، نه برای ویرایش و نه برای خواندن. می‌ترسیدم که این کلمات، که از عمق جانم برآمده بودند، برای مخاطبان سنگین یا گمراه‌کننده باشند. این تجربه مرا به یاد آیاتی از قرآن کریم می‌اندازد که از حضور خداوند در همه‌چیز سخن می‌گویند:

وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ ۚ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

(قرآن کریم، سوره حدید: ۴) «و او با شماست هر کجا که باشید، و خداوند به آنچه می‌کنید بیناست.» این آیه مرا به این باور رساند که حضور الهی در هر لحظه و هر مکان جاری است، اما درک آن نیازمند قلبی آماده و روحی بیدار است. احتیاط من در انتشار آن اشعار، از همین درک سرچشمه می‌گرفت؛ ترس از اینکه مفاهیم عمیق عرفانی برای ذهن‌های ناآماده، به‌جای روشنی، تاریکی به همراه آورد.

بخش دوم: سیاست‌های اجتماعی و سیادت الهی

در تهران قدیم، رسمی بود که برای مهار افراد قدرتمند و گردن‌کلفت، از روش‌های غیرمستقیم استفاده می‌کردند. با دوستی‌های ظاهری، دعوت به میهمانی، و حتی معتاد کردن، آن‌ها را از اوج قدرت به حضیض می‌کشاندند. این سیاست‌ها، که گاه با کباب و رفاقت آغاز می‌شد، در نهایت به نابودی توان فرد منجر می‌شد. اما من همیشه در برابر این سیاست‌بازی‌ها، به سیادت الهی فکر می‌کردم. سیادت، همان محبت و هدایت خداست که حتی بدترین انسان‌ها، مانند قابیل، را در بر می‌گیرد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ

(قرآن کریم، سوره مائده: ۳۰) «پس نفسش او را به کشتن برادرش ترغیب کرد، پس او را کشت و از زیانکاران شد.» با این حال، خداوند حتی به چنین فردی رحم کرد و راه هدایت را به او نشان داد. این تفاوت میان سیاست انسانی و سیادت الهی است. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: به جای بازی‌های سیاسی، محبت و صداقت را پیشه کنید، که این راه خداست.

بخش سوم: نقد قرائت بلغوری و اصلاح فرهنگ قرآنی

سال‌هاست که قرآن کریم را به‌صورت بلغوری، یعنی بدون تأمل و فهم عمیق، می‌خوانند. این روش، که قرن‌هاست ادامه دارد، مرا آزار می‌داد. همیشه آرزو داشتم که این شیوه اصلاح شود تا قرآن، نه فقط الفاظی برای تلاوت، بلکه چراغی برای هدایت باشد. روزی در قیامت، اگر از من بپرسند چه کردی، می‌خواهم بگویم: «ما تلاش کردیم تا قرآن را درست بخوانیم و بفهمیم.» این دغدغه از آیه‌ای در قرآن کریم سرچشمه می‌گیرد:

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا

(قرآن کریم، سوره نساء: ۸۲) «آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟ اگر از جانب غیر خدا بود، در آن اختلافات بسیاری می‌یافتند.» این آیه مرا به این باور رساند که تدبر در قرآن، وظیفه‌ای دینی است. ما باید قرآن را با قلب و عقل بخوانیم، نه فقط با زبان.

بخش چهارم: احتیاط در ویرایش متون و استفاده درست از قرآن

همیشه معتقد بودم که دست بردن در متون دیگران بدون اجازه، کاری نادرست است. اما اگر خداوند توفیق دهد، می‌توان متونی را که با دقت اصلاح شده‌اند، به جامعه عرضه کرد. روزی شنیدم که برخی آیات قرآن را برای توجیه انبساط خلقی و حقی به کار می‌برند، در حالی که آیه هیچ ارتباطی با این مفهوم ندارد. این سوءاستفاده مرا به یاد آیه‌ای انداخت:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا

(قرآن کریم، سوره إسراء: ۳۶) «و از آنچه به آن علم نداری پیروی مکن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مسئول خواهند بود.» این آیه به من آموخت که استفاده از قرآن باید با دانش و امانت‌داری باشد. همچنین، از روش‌های غیرعلمی مانند باز کردن تصادفی قرآن برای تصمیم‌گیری انتقاد می‌کردم. مثلاً یکی می‌گفت: «قرآن را باز کردم، سوره مائده آمد، پس اسم فرزندم را مائده گذاشتم.» پرسیدم: «اگر سوره بقره می‌آمد، چه؟» خندید و گفت: «بقره می‌گذاشتم!» این روش، قرآن را به بازیچه‌ای تبدیل می‌کند، در حالی که قرآن کتاب هدایت است.

بخش پنجم: صاحب‌منصبی متدین و دفاع از ارزش‌های دینی

پیش از انقلاب، صاحب‌منصبی را دیدم که ایمانی صادقانه داشت. بالای در خانه‌اش نوشته بود: «ورود بی‌حجاب ممنوع.» وقتی پرسیدم چرا عذرخواهی نمی‌کنی، گفت: «چون کارم اشتباه نیست.» او به زیارت جمکران پایبند بود و زندگی‌اش را با صداقت و تقوا پیش می‌برد. این مرد، که سرهنگی با اقتدار بود، مرا به یاد اهمیت پایبندی به ارزش‌های دینی انداخت. روزی در مسیر قم به تهران، با گروهی از طلاب سوار اتوبوسی شدیم. راننده موسیقی غیرمجازی پخش کرد و وقتی طلاب اعتراض کردند، بی‌احترامی کرد. من برای مدیریت اوضاع، خودم وارد شدم و با راننده برخورد کردم. ناگهان، همان سرهنگ از انتهای اتوبوس با نعره‌ای برخاست. ابتدا ترسیدم که علیه ما باشد، اما دیدم از طلاب دفاع می‌کند. او با اقتدار دستور توقیف اتوبوس را داد و گفت: «این راننده به مقدسات بی‌احترامی کرده است.» این لحظه مرا به یاد این سخن انداخت که خداوند گاهی حامیان را از جایی که انتظارش را نداری، می‌فرستد.

بخش ششم: ساده‌زیستی و ایثار در زندگی علما

وقتی به قم آمدم، شهری عجیب و غریب دیدم که پر از معنویت و علم بود. به دیدار عارفی رفتم که درس اشارات ابن‌سینا می‌داد. می‌خواستم تمام دارایی‌ام را به او تقدیم کنم، اما او با تواضع گفت: «من اهل این چیزها نیستم.» این سادگی مرا به فکر فرو برد. سال‌ها بعد، شنیدم که عالمی پس از مرگ، بدهی هنگفتی به جا گذاشت، چون قرض می‌گرفت و به دیگران کمک می‌کرد. فردی متمول این بدهی را پرداخت و گفت: «این عالم برای مردم بسیار کار کرد.» این روایت مرا به یاد روایتی از امام صادق (ع) انداخت که فرمود: «اگر کسی دو لباس داشته باشد و دیگری هیچ، یکی را به او می‌دهد.» وقتی شاگردی گفت: «اگر این‌طور باشد، چه؟» امام فرمود: «کجاست برادری؟» و بر زانوی خود زد. این کلام مرا به تأمل در مفهوم استرسال، یعنی تقسیم دارایی با دیگران، واداشت.

فَأَيْنَ الْأُخُوَّةُ

(روایت از امام صادق علیه‌السلام) «پس کجاست برادری؟» این سخن، مرا به این باور رساند که جامعه اسلامی باید بر پایه ایثار و همدلی بنا شود.

بخش هفتم: نقد تعلقات مادی و شعر سعدی

روزی با عارفی دیدار کردم که کتاب‌های کهن را مانند ناموس خود می‌دانست. این تعلق به اشیاء مادی، حتی کتاب، در من نفرتی ایجاد کرد. از آن پس، به نسخه‌های افست روی آوردم و از کتاب‌های قدیمی دوری کردم. این تجربه مرا به تأمل در تعلقات مادی واداشت. همچنین، شعر سعدی را که می‌گوید: «چو عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضوها را نماند قرار»، ساده‌لوحانه یافتم. این شعر را بر سردر سازمان ملل نوشته‌اند، اما من آن را نمادی از نفاق جهانی می‌دانم، جایی که قدرت‌های اقتصادی و جاسوسان گرد هم آمده‌اند و از ملت‌ها سوءاستفاده می‌کنند. این تأملات مرا به این نتیجه رساند که حقیقت، در سادگی و دوری از تعلقات است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب لحظه‌هایی از زندگی من است که در آن‌ها علم، عرفان، و تجربه‌های اجتماعی در هم آمیخته‌اند. از تجربه حضور الهی در ناسوت گرفته تا نقد قرائت‌های سطحی قرآن، از روایت ساده‌زیستی علما تا دفاع از ارزش‌های دینی، هر خاطره تلاشی است برای پیوند دادن معارف دینی با زندگی واقعی. این روایت‌ها نه‌تنها شرح گذشته من هستند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در ارزش‌های والای انسانی و دینی. امیدوارم این کلمات، نوری بر مسیر شما بیفکنند و شما را به سوی تدبر و حقیقت‌جویی هدایت کنند.