متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس سره، جلسه 349

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این مجموعه که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، خاطراتی را بازگو می‌کنم که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح لحظات زندگی‌ام هستند، بلکه تأملاتی‌اند در باب علم، عرفان، اخلاق و فرهنگ دینی که سال‌ها ذهن و قلبم را به خود مشغول داشته‌اند. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی درک عمیق‌تر از حقیقت، و من می‌کوشم با زبانی صمیمی و بی‌تکلف، شما را به دنیای این تجربیات و تأملات ببرم. این گفتارها، بازتاب عمق دانش، تعهد معنوی و دغدغه‌هایم برای اصلاح فرهنگ دینی است که امیدوارم برای شما نیز الهام‌بخش باشد.

بخش اول: هویت عالم در برابر جاهل

یادم می‌آید سال‌ها پیش، پیش از انقلاب، وقتی گاه بر منبر می‌رفتم، سخن گفتن از برخی مسائل دشوار بود. اما امروز، به لطف خدا، این سختی کمتر شده است. یک بار، در توصیف دیدار یک عالم بزرگ با یک مقام سیاسی، تصویری در ذهنم نقش بست که هنوز هم زنده است. آن عالم، با هویت معنوی و علمی‌اش، چنان عظمتی داشت که آن مقام، در برابرش، حتی جرأت نداشت دست به بینی‌اش ببرد. در عکسی که از آن دیدار به یادگار مانده بود، گویی هویت عالم چنان او را در خود فرو برده بود که دست و پایش را گم کرده بود. این هویت، نه از جلال ظاهری، بلکه از کمال معنوی و علم او سرچشمه می‌گرفت. آن عالم، بیماری در بستر بیمارستان بود، اما هویتش، که از علم و تقوا نشأت می‌گرفت، همچنان عظمت داشت.

بخش دوم: هویت فراتر از جلال

همیشه فکر می‌کردم هویت تنها در جلال و عظمت ظاهری است، اما تجربه‌ها به من آموختند که هویت، گاه از جمال و کمال نیز سرچشمه می‌گیرد. یک پیرمرد بیمار، که هیچ نداشت جز علم و تقوا، می‌توانست با هویت معنوی‌اش، دل‌ها را به تسخیر درآورد. این را در همان دیدار یادشده دیدم، جایی که عالم، با کمال خود، چنان هیمنه‌ای ایجاد کرده بود که مقام سیاسی را در برابرش بی‌چاره کرده بود. این هویت، تجلی الهی در انسان است، گویی خداوند از طریق جمال و کمال بنده‌اش، عظمت خود را به نمایش می‌گذارد.

بخش سوم: نقد اخلاق کلامی

زمانی که تازه به قم آمده بودم، درس‌های اخلاقی را می‌دیدم که بیشتر به روضه‌خوانی شبیه بود تا تربیت نفس. استادان، با سخنانشان، اشک شاگردان را درمی‌آوردند، اما این اشک‌ها، گاه به جای اصلاح رفتار، تنها عواطف را تحریک می‌کرد. من به یکی از این استادان گفتم: «این چه درس اخلاقی است که همه را به گریه می‌اندازد؟» او پاسخ داد: «چه کنم؟» گفتم: «بابا، تربیت اخلاقی باید رفتار را اصلاح کند، نه اینکه فقط اشک بریزیم.» این اخلاق کلامی، که تنها به اشک و آه خلاصه می‌شد، نمی‌توانست انسان را به کمال برساند.

بخش چهارم: نقد رفتارهای غیرشایسته در حوزه

در فیضیه، گاهی می‌دیدم که وقتی کسی نذری مثل پرتقال یا گوشت قربانی می‌آورد، طلاب مثل گداها به سوی آن هجوم می‌بردند. این صحنه، دلم را به درد می‌آورد. به خودم گفتم: «اینجا حوزه علمیه است، نه گداخانه!» یک بار به یکی از دوستان گفتم: «این پرتقال‌ها را جمع کنید و بگویید گداها در حرم‌اند، اینجا جای علم است.» این رفتارها، شأن حوزه را پایین می‌آورد. ما باید کرامت خود را حفظ کنیم و نشان دهیم که طلبه، نه برای پرتقال، بلکه برای علم و کمال آمده است.

بخش پنجم: پیشنهاد اصلاح فرهنگ حوزه

برای اصلاح این رفتارها، پیشنهاد دادم که نذری‌ها را به نیازمندان واقعی ارجاع دهیم. گفتم: «بگویید گداها در حرم‌اند، اینجا حوزه علمیه است.» در مدرسه‌ای که بودیم، قانونی گذاشتیم که هیچ‌کس اجازه ندارد نذری بیاورد. اگر کسی می‌آمد، محترمانه می‌گفتیم: «اینجا جای علم است، نذری‌ها را به حرم ببرید.» این کار، کم‌کم فرهنگ حوزه را تغییر داد. دیگر کسی جرأت نمی‌کرد با پرتقال و گوشت به مدرسه بیاید. این اصلاح، به ما یاد داد که شأن علم را باید حفظ کرد.

بخش ششم: ضرورت رفع خشونت از دین

یکی از دغدغه‌هایم همیشه این بوده که خشونت را از دین جدا کنیم. دین ما، دین رحمت و محبت است، اما گاهی خشونت مثل دیو یا موریانه در آن لانه کرده است. هویت، گاه در جمال و کمال است، نه در جلال و زور. وقتی سالک در برابر جمال الهی قرار می‌گیرد، خود را از دست می‌دهد. اینجاست که باید خشونت را از دین دور کنیم و چهره رحمانی آن را نشان دهیم. دین، باید انسان را به سوی محبت و کمال بکشاند، نه به سوی ترس و خشونت.

بخش هفتم: تمثیل کبوتربازی و مهارت در سلوک

بچه که بودم، در محله‌مان کبوتربازها زیاد بودند. گرفتن کبوتر، کار ساده‌ای نبود. کبوترباز حرفه‌ای، با صبر و مهارت، کبوتر را به سوی خود می‌کشید. اگر تکانی می‌خورد، کبوتر می‌پرید و همه زحماتش به هدر می‌رفت. این تمثیل، برایم درس بزرگی در سلوک بود. سالک هم باید با مهارت و صبر، به سوی حقیقت حرکت کند. تخصص در سلوک، مثل تخصص کبوترباز است؛ بدون آن، نمی‌توان به مقصد رسید.

بخش هشتم: نقد ناشایستگی در مهارت‌ها

وقتی به قم آمدم، دیدم برخی کبوتربازها ناشی‌اند. حتی چاقوکشان هم ناشی بودند! یک بار دعوایی دیدم که یکی چاقو را چنان ناشیانه به دست گرفته بود که انگار شتر می‌خواهد قربانی کند! تخصص، در هر کاری مهم است. در علم دینی هم همین‌طور. از صد نفر، شاید یک نفر متخصص واقعی باشد. این کمبود تخصص، ما را به دردسر می‌اندازد. اگر می‌خواهیم هدایت کنیم، باید متخصص باشیم.

بخش نهم: قمه‌زنی از منظر شرعی و اجتماعی

درباره قمه‌زنی، از نظر شرعی اشکالی نمی‌بینم. مثل حجامت است و ضرری ندارد. اما از نظر اجتماعی، ممکن است بدآموزی داشته باشد یا وحدت را خدشه‌دار کند. این تمایز بین حکم شرعی و مصلحت اجتماعی، چیزی است که همیشه به آن فکر می‌کنم. دین، باید با مصالح جامعه هماهنگ باشد، وگرنه ممکن است به جای خیر، آسیب برساند.

بخش دهم: کمبود متخصص در علوم دینی

همیشه می‌گویم از صد نفر عالم، شاید یک نفر متخصص واقعی باشد. این کمبود، مشکل بزرگی است. مثل کبوتربازی که حرفه‌ای‌اش کم است، در علم دینی هم متخصص کم داریم. اگر بخواهیم جامعه را هدایت کنیم، باید متخصص تربیت کنیم. این دغدغه، همیشه در ذهنم بوده که چگونه می‌توان علم دینی را به دست متخصصان واقعی سپرد.

بخش یازدهم: تمثیل کبوتر گوشتی و پروازی

کبوترها دو نوع‌اند: گوشتی و پروازی. کبوتر گوشتی، فقط به درد آبگوشت می‌خورد، اما کبوتر پروازی، می‌تواند روزها در آسمان بماند. سالک واصل، مثل کبوتر پروازی است. او به مراتب بالای معنوی می‌رسد، نه مثل کبوتر گوشتی که زمین‌گیر است. این تمثیل، به من یاد داد که سالک باید سبک‌بال و آماده پرواز باشد.

بخش دوازدهم: دعوت الهی با محبت

قرآن کریم: فَنَادَيْنَاهُ فِي جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ
او را از جانب راست کوه طور ندا دادیم. این آیه، برایم همیشه یادآور دعوت الهی با محبت است. خداوند، با لطف و رحمت، بنده‌اش را به سوی خود می‌خواند، مثل کبوتربازی که با صبر و محبت، کبوتر را به سوی خود می‌کشد. این دعوت، نه با ترس، بلکه با عشق و جمال است.

بخش سیزدهم: بی‌طمعی اولیای خدا

اولیای خدا، هیچ‌گاه دنبال چیزی نبودند. آن‌ها نه به دنبال مقام بودند و نه شهرت. یادم می‌آید یکی از عالمان بزرگ می‌گفت: «بعضی‌ها رساله‌ای زیر بغل گذاشتند و دویدند، اما یک عالم حقیقی، اصلاً دنبال این چیزها نبود.» این بی‌طمعی، نشانه اخلاص است. اولیا، تنها به دنبال قرب الهی بودند، و همین اخلاص، آن‌ها را به کمال رساند.

بخش چهاردهم: تواضع عالم دینی

تواضع، نشانه بزرگی است. یک عالم دینی، با اینکه در علم و کمال سرآمد بود، هیچ‌گاه خود را بالاتر از دیگران نمی‌دید. این تواضع، نشان‌دهنده فنای او در خدا بود. یادم می‌آید وقتی از او تعریف می‌کردند، می‌گفت: «این‌ها کوچکم می‌کند.» او معتقد بود که عظمت واقعی، در بندگی خداست، نه در تعریف دیگران.

بخش پانزدهم: ارزش تفسیر المیزان

تفسیر المیزان، گنجینه‌ای است که یک عالم بزرگ برای ما به جا گذاشت. اما نباید فکر کنیم که همه چیز در آن گفته شده است. قرآن، اقیانوسی است که هرگز پایان نمی‌یابد. المیزان، تنها یکی از میلیون‌ها تفسیر ممکن است. ما باید خودمان به دنبال فهم قرآن باشیم و از کاهلی در این راه پرهیز کنیم.

بخش شانزدهم: نقد کاهلی در علوم قرآنی

یکی از مشکلات ما، کاهلی در پژوهش‌های قرآنی است. فکر می‌کنیم همه چیز گفته شده و دیگر نیازی به تلاش نیست. اما قرآن، کتابی است که هر روز باید به دنبالش دوید. این کاهلی، مانع پویایی علم دینی است. من همیشه به شاگردانم می‌گویم: «قرآن را بخوانید، در آن تأمل کنید، و از آن درس بگیرید.»

بخش هفدهم: حسادت، مانع تقرب به خدا

حسادت، مثل سمی است که انسان را از خدا دور می‌کند. یادم می‌آید داستانی از دو برادر که حسادت آن‌ها را از هم جدا کرد. یکی به دیگری گفت: «تو سرراهی هستی!» و دیگری پاسخ داد: «نه، تو سرراهی هستی!» این حسادت، آن‌ها را به دشمنی کشاند. حسادت، مانع سلوک است و انسان را از حقیقت دور می‌کند.

بخش هجدهم: عبادت از روی ترس

عبادت از روی ترس، ارزش چندانی ندارد. اگر نماز می‌خوانیم از ترس عذاب، این عبادت، عبادت آزادگان نیست. خدا آزاده است و بنده‌اش را هم آزاد می‌خواهد. عبادت حقیقی، از عشق و محبت سرچشمه می‌گیرد، نه از ترس و اجبار. این را همیشه به خودم یادآوری می‌کنم که عبادت، باید قلب را به خدا نزدیک کند.

بخش نوزدهم: خدا، مظهر جمال

ما گاهی خدا را مثل اژدها یا مار تصویر کرده‌ایم، موجودی که باید از آن ترسید. اما خدا، مظهر جمال و رحمت است. اگر جواهری در چاهی باشد و بگویند اژدهایی آن را نگهبانی می‌کند، کسی جرأت نمی‌کند به سراغش برود. اما خدا، جواهری است که با محبت و جمال، ما را به سوی خود می‌خواند. این تصویر، همیشه در قلبم زنده است.

بخش بیستم: زیبایی ملکوتی خدا

خدا، زیبایی ملکوتی دارد. ملكوت، خاك كف راهش است و جبروت، ظرف خلقتش. ما که برای یک نگاه یا یک خال، دل از دست می‌دهیم، چرا برای این خدا، که همه هستی جلوه حسنش است، دل نمی‌دهیم؟ این سؤالم همیشه با من است: چرا دنبال این زیبایی نمی‌رویم؟

بخش بیست‌ویکم: دیدن موجودات غیبی

برخی می‌گویند موجودات غیبی مثل جن و ابلیس را نمی‌توان دید. اما من می‌گویم همه چیز دیدنی است، اگر چشم دل باز باشد. حتی خدا را می‌توان دید، نه با چشم سر، بلکه با معرفت باطنی. این تأمل، همیشه ذهنم را مشغول کرده که چرا ما از این دیدار محروم می‌مانیم؟

بخش بیست‌ودوم: تأمل در دیدار خدا

آیا می‌توان خدا را دید؟ این سؤالم از شماست. یک لحظه تأمل کنید. راه به روی هیچ‌کس بسته نیست. مشکل از ماست، نه از خدا. مثل تشنه‌ای که آب کم دارد، باید به دنبال آب حقیقت دوید. من همیشه به خودم می‌گویم: «اگر خدا را نمی‌بینی، مشکل از توست.»

بخش بیست‌وسوم: تعامل اولیای خدا با ابلیس

اولیای خدا، ابلیس را خوب می‌شناسند. آن‌ها می‌دانند چگونه در برابر وسوسه‌هایش بایستند. اما شناخت ابلیس، کار ساده‌ای نیست. سال‌ها طول می‌کشد تا خصوصیات و نیرنگ‌هایش را بشناسیم. بدون این شناخت، مثل آدمی چشم‌بسته در راه می‌مانیم.

بخش بیست‌وچهارم: پیچیدگی شناخت ابلیس

شناخت ابلیس، فرایندی طولانی است. اگر بخواهیم خصوصیات، نیرنگ‌ها و اسباب او را بشناسیم، شاید سی سال طول بکشد. این شناخت، بخشی از تزکیه نفس است. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «تا دشمن را نشناسید، نمی‌توانید در این راه پیش بروید.»

بخش بیست‌وپنجم: آمادگی برای سفر آخرت

یک روز، برای پیک‌نیک به کوه رفتیم. همه چیز آماده کرده بودیم: کفش، غذا، چای. اما وقتی رسیدیم، دیدیم گاز پیک‌نیک خالی است، بند کفش‌ها گم شده، و چای و روغن قاطی شده‌اند. این، مثل سفر آخرت است. اگر آماده نباشیم، در برزخ، همه چیز به هم می‌ریزد. باید با تزکیه نفس، توشه‌ای برای آخرت جمع کنیم.

بخش بیست‌وششم: ناکارآمدی ابزارهای مادی

در برزخ، ابزارهای مادی به کار نمی‌آیند. مثل پیک‌نیک بی‌گاز یا کفش بدون بند. وقتی به آن دنیا می‌رویم، فقط اعمال صالح به کارمان می‌آیند. این را همیشه به خودم یادآوری می‌کنم که دنیا، فقط مقدمه‌ای برای آخرت است.

بخش بیست‌وهفتم: ارزش اعمال متصل به حقیقت

قرآن کریم: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ
هر کس از آتش دور شود و به بهشت درآید، رستگار شده است. این آیه، به من یاد داد که اعمال متصل به حقیقت، ارزش واقعی دارند. اگر عمل ما با ایمان و اخلاص باشد، ما را از آتش نجات می‌دهد.

بخش بیست‌وهشتم: نقد ارزش‌های مادی

موفقیت‌های مادی، مثل مدال طلا، در دنیا ارزش دارند، اما در آخرت چه؟ یک روز می‌میری و همه چیز تمام می‌شود. اما اگر عملت با حقیقت قاطی شود، مثل کسی که با یا اباالفضل زندگی می‌کند، این دستاورد ابدی است. این‌ها را باید در جامعه ترویج کنیم، نه اینکه فقط سکه و ماشین بدهیم.

بخش بیست‌ونهم: الگوپذیری از اولیای خدا

قرآن کریم: وَلَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
برای شما در رسول خدا الگویی نیکوست. اولیای خدا، الگوی ما هستند. باید از آن‌ها یاد بگیریم که چگونه وقت را طلا کنیم و با اخلاص، به سوی خدا برویم. این تأسی، راه سعادت است.

بخش سی‌ام: خطر طلبکاری از دین

طلبکاری از دین، خطر بزرگی است. اگر کسی فکر کند که باید مقامی به او بدهند، ایمانش به خطر می‌افتد. یادم می‌آید یکی از نزدیکان به اولیای خدا، وقتی انتخاب نشد، به جای پذیرش، با حجت خدا دعوا کرد. این طلبکاری، او را به لعن کشاند. ما باید از این خطر دوری کنیم.

بخش سی‌ویکم: پذیرش حکمت الهی

حکمت الهی، همیشه بهترین است. اگر خدا یا اولیایش چیزی را برای ما نخواستند، باید بپذیریم. این پذیرش، شرط تقرب به خداست. اگر کسی انتخاب نشد، باید بگوید: «خداوند بهتر می‌داند.» این تسلیم، ما را از طلبکاری نجات می‌دهد.

بخش سی‌ودوم: رهایی کامل از نفس

رهایی از نفس، کار سختی است. نمی‌شود نفس را با زنجیر مهار کرد؛ باید آن را کاملاً از خود بیرون کرد. اگر نفس را مهار کنیم، یک روز کنده می‌شود و ما را به زمین می‌زند. رهایی کامل، همان فنای فی‌الله است که هدف سلوک ماست.

جمع‌بندی

این گفتارها، تأملاتی‌اند از عمق قلب و ذهن من، که سال‌ها در پی حقیقت دویده‌ام. هر خاطره، درس عرفانی، اخلاقی و علمی است که می‌خواهد شما را به سوی خدا بکشاند. امیدوارم این «گفتگوهای صمیمی»، شما را به تأمل در زندگی، علم و دین دعوت کند و راهی به سوی کمال پیش پایتان بگشاید.