متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 358

این مجموعه، شرح تفصیلی خاطراتی است که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهای من بیان شده‌اند. هر خاطره، دریچه‌ای است به تجربه‌های زیسته‌ام، آمیخته با تأملات عرفانی، معنوی و علمی که در مسیر زندگی و تدریس به دست آمده‌اند. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم شما را به لحظه‌هایی ببرم که هم درس‌آموزند و هم دعوتی‌اند به تأمل در حقیقت زندگی و سلوک معنوی.

بخش اول: نقد سوءاستفاده از آیات قرآن

روزی با یکی از دوستان به گشت‌وگذار در محله‌های اعیانی شهر رفتیم. خانه‌های بزرگ و باشکوهی که هر یک داستانی از ثروت و تجمل داشتند. بر سردر برخی از این خانه‌ها، عبارتی از قرآن کریم نقش بسته بود: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي (قرآن کریم، سوره نمل، آیه 40: این از فضل پروردگار من است). اما این عبارت، نه از سر شکر که گویی برای فخرفروشی نوشته شده بود. انگار صاحب‌خانه می‌خواست بگوید این شکوه و عظمت، تنها از فضل خدا به او رسیده و دیگران از آن بی‌بهره‌اند. این صحنه دلم را به درد آورد. قرآن، کلام ملکوتی خداست و نباید بازیچه خودنمایی شود. یادم آمد که قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ (سوره بقره، آیه 42: و حق را با باطل نیامیزید). استفاده از آیات برای خودستایی، تحریف معناست و از شأن کلام خدا می‌کاهد.

بخش دوم: ناآگاهی از قرآن و ضرورت محوریت آن

یادم می‌آید روزی در حرم، گدایی قرآن می‌خواند. صدایش چنان دلنشین بود که طلبه‌ای را شگفت‌زده کرد. طلبه نزد او رفت و پرسید: «این عبارات زیبا چیست که می‌خوانی؟» گدا پاسخ داد: «قرآن است!» طلبه که سال‌ها مشغول مطالعه کتاب «مطول» بود، گفت: «من طلبه‌ام، اما این را نمی‌شناسم!» گدا با طعنه گفت: «مگر قرآن نمی‌خوانی؟ این قرآن بی‌مطول است!» این ماجرا مرا به فکر فرو برد. چگونه ممکن است کسی در مسیر علم دینی باشد، اما از قرآن، این چشمه زلال هدایت، غافل بماند؟ قرآن کریم می‌فرماید: كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ (سوره ص، آیه 29: کتابی است که به سوی تو نازل کردیم، مبارک است تا در آیاتش تدبر کنند). اگر علم دینی ما به قرآن متصل نباشد، ناقص است و راه به حقیقت نمی‌برد.

بخش سوم: ایمان و علم، دو بال پرواز

روزی حکایتی شنیدم از کشاورزی که بسیار نماز می‌خواند، آن‌قدر که زیر پایش گندم سبز شده بود! اما از سر ناآگاهی، خدا را به خر تشبیه کرده بود و می‌گفت: «خدا بیاید خرش را بفرستد تا این گندم‌ها را بخورد!» ایمانش عمیق بود، اما علم نداشت. این ماجرا مرا به این فکر انداخت که ایمان بدون علم، مانند پرنده‌ای تک‌بال است. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ (سوره نحل، آیه 53: و هر نعمتی که دارید، از خداست). علم، نعمتی الهی است که از طریق عالمان به جامعه می‌رسد. اگر عالمان، علم را به درستی منتقل کنند، خیر به مردم می‌رسد و اگر کوتاهی کنند، شر و مصیبت گریبان جامعه را می‌گیرد. حدیث «الناس على دین ملوکهم» (مردم بر دین رهبرانشان هستند) اینجا معنا پیدا می‌کند.

بخش چهارم: فرهنگ و ادب، پایه رفتار متین

در گشت‌وگذاری در شهر، تفاوت میان محله‌های فرهنگی و غیرفرهنگی توجهم را جلب کرد. در مناطق فرهنگی، مردم متین و با ادب‌اند، حتی اگر کمتر به عبادت بپردازند. اما در مناطق غیرفرهنگی، بی‌ادبی و بی‌نظمی بیداد می‌کند، حتی اگر ایمان قوی باشد. در قم، جایی که ایمان و نماز فراوان است، گاهی بی‌ادبی دیده می‌شود، چون فرهنگ و ادب کمرنگ شده است. قرآن کریم می‌فرماید: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا (سوره بقره، آیه 83: و با مردم به نیکی سخن بگویید). ایمان بدون فرهنگ، به رفتار متین نمی‌انجامد. حیاء، معلول ادب است و ادب، نتیجه آگاهی و خرد.

بخش پنجم: فقر و جهل، دشمنان حیاء

در اوایل انقلاب، سفری به جزیره کیش داشتم. مردم آنجا در فقر و تنگدستی زندگی می‌کردند. خانه‌های کوچک سی‌متری، گاه بیست نفر را در خود جای داده بود. شرایط چنان سخت بود که حیا از میان رفته بود. فقر و جهل، حیاء را از انسان می‌گیرند. قرآن کریم می‌فرماید: وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّىٰ يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ (سوره نور، آیه 33: و کسانی که توان ازدواج ندارند، پاکدامنی پیشه کنند تا خدا از فضلش آن‌ها را بی‌نیاز کند). رفع فقر و جهل، لازمه حیاء و متانت است. خرد و توانمندی، کلید بی‌نیازی‌اند.

بخش ششم: نقد فضولی و تجسس

در برخی محله‌ها، به‌ویژه در قم، فضولی و تجسس در زندگی دیگران رواج دارد. همسایه‌ای در خانه دیگری را باز می‌کند تا ببیند چه کسی آمده است! این رفتار، ریشه در فقر و نادانی دارد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَجَسَّسُوا (سوره حجرات، آیه 12: و در کار دیگران تجسس نکنید). در مناطق فرهنگی، چنین رفتاری دیده نمی‌شود، چون آگاهی و متانت، مانع فضولی است. انسان با فرهنگ، سرش به کار خود گرم است و به زندگی دیگران کاری ندارد.

بخش هفتم: پیشرفت مادی و غفلت معنوی

روزی شنیدم که بشر در ساخت بستنی به پیشرفتی عجیب رسیده است؛ سیصد، چهارصد نوع بستنی با طعم‌ها و رنگ‌های گوناگون! از بستنی اکبرمشتی در زنبیل‌آباد تا لس‌آنجلس، این تنوع نشان از رشد بشر در لذت‌های مادی دارد. اما این پیشرفت، اگر با رشد معنوی همراه نباشد، ناقص است. انسان در شکم‌پرستی پیش می‌رود، اما قلبش از معنا خالی می‌ماند.

بخش هشتم: قرآن، محور هدایت

همیشه به شاگردانم گفته‌ام که هیچ کتابی جز قرآن، ملکوتی نیست. هر چه غیر از خدا، قرآن و اولیای معصومین است، فاقد اصالت است. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ (سوره اسراء، آیه 9: این قرآن به راهی که استوارتر است هدایت می‌کند). هرگاه به بن‌بست رسیدم، به قرآن پناه بردم و راهم را یافتم. این کتاب، تنها چراغ هدایت است که هرگز خاموش نمی‌شود.

بخش نهم: حیای بی‌مورد، نشانه ضعف

دیده‌ام برخی را که از سلام کردن یا سخن گفتن خجالت می‌کشند. این حیای بی‌مورد، نه از تقوا که از ضعف روانی است. محیط تربیتی نادرست، چنین رفتارهایی را به وجود می‌آورد. سلام، نشانه ادب است و نباید از آن شرم داشت. انسان باید قوی باشد و با اعتماد به نفس، در جامعه حضور یابد.

بخش دهم: محبت، کلید تربیت

در خانه‌ام، همیشه به فرزندانم می‌گویم: «من یتیمم، شما بابا دارید، ملاحظه کنید.» این جمله، قلبشان را نرم می‌کند. داد زدن، بی‌ادبی می‌آورد، اما محبت، انسان را متین می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (سوره حجر، آیه 88: و بال خود را برای مؤمنان فروکش). محبت، کلید تربیت است و خشونت، راه به جایی نمی‌برد.

بخش یازدهم: اخلاص در عبادت

یکی از شاگردانم می‌گفت: «پدرم در نماز جماعت با صفا می‌خواند، اما در خانه ونگ‌وونگ می‌کند.» به او گفتم: «نماز برای خداست، نه برای مردم.» برخی در جماعت، به میکروفن و ظاهرشان توجه دارند، اما این، اخلاص نیست. قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (سوره انعام، آیه 162: بگو همانا نمازم و قربانی‌ام و زندگی و مرگم برای خدا، پروردگار جهانیان است). عبادت باید خالص باشد، نه نمایشی.

بخش دوازدهم: نقد تبلیغات غیرصادقانه

گاهی در مساجد خالی، بلندگوها اذان یا روضه پخش می‌کنند. این، نه تبلیغ که تخریب است. کار دینی باید با صفا و اخلاص باشد، نه با سر و صدا. تبلیغات غیرصادقانه، دل را خالی می‌کند و از حقیقت دور می‌سازد.

بخش سیزدهم: نقد انزوای غیرشرعی

روزی به عیادت کسی رفتم که از فضایلش می‌گفت: «کتابخانه‌ام را حتی همسرم ندیده است!» این سخن، مرا به خنده انداخت. کتابخانه، جای انزوا نیست. پیامبر (ص) اجتماعی بود؛ روی سجاده‌اش هم نماز می‌خواند و هم با همسرش معاشرت می‌کرد. انزوا، بیماری روانی است و عرفان، در معاشرت با خلق خداست.

بخش چهاردهم: مراتب محبت

محبت، مراتب دارد: ود، حب و عشق. ود، محبت نفسانی است که به نفع و ضرر وابسته است. حب، محبت قلبی است که پایدارتر است. اما عشق، محبت جانی است که انسان را فدا می‌کند. روزی قاضی‌ای به من زنگ زد و گفت: «شوهر زنی گناهکار، زارزار گریه می‌کند و می‌خواهد او را ببخشیم.» گفتم: «ولش کنید، محبتش را ببینید.» قرآن کریم می‌فرماید: مَوَدَّةً بَيْنَكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا (سوره عنکبوت، آیه 25: محبتی میان شما در زندگی دنیاست، سپس روز قیامت برخی از شما برخی دیگر را انکار می‌کنند و نفرین می‌کنند). مودت ناپایدار، به جدایی می‌انجامد، اما حب و عشق، انسان را به خدا نزدیک می‌کند.

بخش پانزدهم: حب به خدا و انس با خلق

حب به خدا، انسان را به خلق خدا نزدیک می‌کند. عارف، نه تنها از خلق دوری نمی‌کند، بلکه به آن‌ها محبت می‌ورزد، چون جهان را خرم از خدا می‌بیند. شاعر چه زیبا گفته: «جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست / عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست.» اما اگر محبت به خلق، برای غیر خدا باشد، شرک است. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (سوره بینه، آیه 5: و به آن‌ها جز این فرمان داده نشده که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند). محبت به خلق، اگر برای خدا باشد، عبادت است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، آیینه‌ای است از تجربه‌ها و تأملاتم در مسیر سلوک معنوی و علمی. از نقد سوءاستفاده از آیات قرآن تا تأکید بر محوریت قرآن در هدایت، از نقش علم در ایمان تا اهمیت فرهنگ و ادب، همه و همه نشان‌دهنده این حقیقت‌اند که راه سعادت، در پیوند ایمان، علم و محبت است. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در حقیقت زندگی و سلوک الهی دعوت کند.