متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 359

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از لحظه‌های زندگی‌ام که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. هر خاطره، دریچه‌ای است به تجربه‌های زیسته‌ای که با شجاعت، توکل، و تأمل در معانی عمیق زندگی شکل گرفته‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده مسیر معنوی و معرفتی‌ام هستند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در حقیقت و صدق در زندگی. در این گفتگوهای صمیمی، شما را به دنیای این تجربه‌ها می‌برم تا همراه من، لحظه‌هایی از ایمان، حکمت، و مواجهه با حقیقت را لمس کنید.

بخش اول: در جبهه‌های جنگ، میان شهدا

روزی برای سیاحت و تفرج به جبهه‌های جنگ رفتم. نه برای جنگیدن، که دستم به کارزار نمی‌رسید، بلکه برای تماشای آن فضا و حال‌وهوای مردانی که جانشان را برای حقیقت فدا کرده بودند. در یکی از این سفرها، به کانتینری رسیدیم که پیکرهای شهدا در آن بود؛ پیکرهایی که چند سالی در شرایط سخت و آغشته به مواد شیمیایی مانده بودند. بوی تند و حال‌به‌هم‌زن فضا، همه را از نزدیک شدن به کانتینر بازمی‌داشت. همراهانم هشدار دادند که خطرناک است، که ممکن است حالم بد شود یا حتی جانم به خطر بیفتد. اما چیزی در دلم می‌گفت باید بروم و ببینم. اصرار کردم و گفتم: «در را باز کنید.»

در را گشودند. همراهانم چند قدمی پیش آمدند، اما ترس و بوی تند، آن‌ها را عقب راند. من اما وارد شدم. فضای کانتینر سنگین بود، اما نه از ترس، که از عظمت حضور شهدا. گویی در محضر کسانی بودم که با خدا معامله کرده بودند. مدتی آنجا ماندم، شاید یک ربع یا بیست دقیقه، و کارهایم را انجام دادم. وقتی بیرون آمدم، همراهانم با نگرانی پرسیدند: «حاج‌آقا، چیزی‌تان نیست؟» گفتم: «چیزم نیست. مگر این‌ها شهدا نیستند؟ از شهدا چه ترسی؟»

قرآن کریم: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ» (بقره: ۲۵) – کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، برایشان باغ‌هایی است که نهرها از زیر آن جاری است.

این تجربه، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم انداخت که ایمان و عمل صالح را ضامن حفاظت و پاداش الهی می‌داند. در آن لحظه، توکلم به خدا بود که مرا از هر گزندی مصون داشت.

بخش دوم: درمان غیرمعمول با بوی زباله

پس از خروج از کانتینر، حالم دگرگون شد. بوی تند مواد شیمیایی چنان در وجودم نفوذ کرده بود که از هر چه چای و غذا و عطر بود، حالم به هم می‌خورد. شربت و غذا بوی گند می‌داد، و حتی عطرهای خوشبو، تهوع‌آور شده بودند. همراهانم نگران شدند و گفتند: «حاج‌آقا، مریض شده‌اید، باید به دکتر برویم.» گفتم: «کار دکتر نیست. خودم می‌دانم چه کنم.»

از شهر خارج شدیم و به جایی رسیدیم که زباله‌ها و آشغال‌ها را تلنبار کرده بودند. گفتم: «اینجا نگه دارید.» پیاده شدم، به میان زباله‌ها رفتم و سرم را در آن‌ها فرو بردم. نیم ساعت، شاید سه ربع، بوی زباله‌ها را استشمام کردم. عجیب بود، اما حالم خوب شد. بوی گند زباله‌ها، اثر بوی شیمیایی را خنثی کرد. دیگر نه از غذا بدم می‌آمد، نه از چای. همه‌چیز به حالت عادی بازگشت.

قرآن کریم: «وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ» (شعراء: ۸۰) – و هنگامی که بیمار شوم، اوست که مرا شفا می‌دهد.

این تجربه، به من آموخت که شفا گاهی در جایی است که انتظارش را نداریم. اراده الهی، راه‌های عجیبی برای درمان پیش پای ما می‌نهد.

بخش سوم: غرق در حق، نگاهی عرفانی

در خلال این سفرها و تأملات، شعری عرفانی ذهنم را مشغول کرد: «به دریا بنگرم، دریا تو بینم / به صحرا بنگرم، صحرا تو بینم.» این شعر، مرا به مراتب درک عرفانی برد. چهار حالت در این نگاه وجود دارد: یکی غافل است که نه دریا می‌بیند و نه خدا. دیگری دریا را مظهر خدا می‌بیند. سومی دریا و خدا را جدا می‌بیند، که این شرک است. و چهارمی، تنها خدا را می‌بیند، حتی در دریا. این قسم آخر، توحید است.

وقتی غرق در حق می‌شوی، خلق را نمی‌بینی. همه‌چیز جلوه اوست. این نگاه، مرا در آن لحظات سخت جبهه همراهی کرد. شهدا را نه فقط پیکرهایی در کانتینر، که جلوه‌ای از حق دیدم.

قرآن کریم: «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» (بقره: ۱۱۵) – هر کجا رو کنید، آنجا وجه خداست.

این آیه، مرا به یاد همان لحظه‌ای می‌اندازد که در میان شهدا، جز خدا چیزی ندیدم. این نگاه توحیدی، قلب را آرام می‌کند و ترس را از میان می‌برد.

بخش چهارم: گریه‌های نمایشی و فقدان صدق

در جایی دیگر، به رسم گریه کردن در مراسم عزا تأمل کردم. دیده‌اید که گاهی در عزاها، وقتی مهمانی می‌آید، عده‌ای شروع به گریه می‌کنند؟ نه از سر درد، بلکه برای حفظ ظاهر، که نگویند بی‌احساسند یا بی‌غیرت. گریه‌ای که از قلب برنخیزد، صدق ندارد. یاد کودکی ده‌دوازده‌ساله افتادم که پدرش را از دست داده بود. عمویش به او می‌گفت: «گریه کن، آبروی ما نرود!» کودک اما گریه‌اش نمی‌آمد. گفت: «آخه عموجان، گریه‌ام نمی‌آید.» این صدق کودکانه، از هزار گریه نمایشی ارزشمندتر بود.

قرآن کریم: «وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ» (جاثیه: ۷) – وای بر هر دروغگوی گناهکار.

این آیه، مرا به یاد همان گریه‌های بی‌صداقت می‌اندازد که نه‌تنها ارزشی ندارند، بلکه قلب را از حقیقت دور می‌کنند.

بخش پنجم: سکوت حکیمانه، پرهیز از کبر مقتاً

روزی زنی از سکوت همسرش گله می‌کرد. می‌گفت هر چه می‌پرسم، جواب نمی‌دهد. می‌خواستم او را به حرف بیاورم، اما ساکت می‌ماند. به او گفتم: «خوش به حال شوهرت که ساکت است. سکوتش از کبر مقتاً جلوگیری می‌کند.» سخن گفتن بی‌جا، گاهی به گناه می‌انجامد. سکوت اما، اگر از روی حکمت باشد، سپری است در برابر خطا.

قرآن کریم: «كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ» (صف: ۳) – بسیار نزد خدا ناپسند است که چیزی را بگویید که انجام نمی‌دهید.

این آیه، مرا به یاد ارزش سکوت در برابر سخن بی‌صداقت انداخت. گاهی خاموشی، بهترین پاسخ است.

بخش ششم: مسئولیت سنگین منبر

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «امام جماعت نشوید، منبر بروید.» امام جماعت بودن، تعهد دائمی می‌طلبد. صبح و ظهر و شب باید در مسجد باشی، تعطیلی ندارد. اما منبر، مسئولیت سنگین‌تری دارد. اگر نمازی باطل شود، فقط عبادت باطل شده است. اما اگر از منبر سخن نادرستی بگویی، ممکن است دین و روح کسی را خراب کنی. این خطر بزرگ‌تری است.

قرآن کریم: «وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ» (نحل: ۱۱۶) – و به دروغ چیزی را که زبان‌هایتان توصیف می‌کند نگویید.

این آیه، حساسیت منبر را به من یادآوری کرد. سخن از منبر، چون تیغی است که اگر نادرست برود، زخمی عمیق بر جای می‌گذارد.

بخش هفتم: صدق در روابط انسانی

روزی به خانه‌ای دعوت شدم. عکسی از دختری جوان و زیبا بر دیوار بود که به حال‌وهوای آن خانه روستایی نمی‌خورد. صاحب‌خانه گفت: «این عکس، داستان عجیبی دارد.» او تعریف کرد که در جوانی، خدمتکار خانواده‌ای در تهران بوده است. وظیفه داشت به دختر دانشجوی خانواده خدمت کند؛ از درآوردن کفش‌هایش تا ماساژ دادن و لیف کشیدن در حمام. گفت: «نه من تحریکی داشتم، نه او. من برای او مثل یک عمله بودم، و او مرا آدم حساب نمی‌کرد. اما محبتشان به من، صادقانه بود. عاشق آن خانواده شدم، و آن‌ها هم مرا دوست داشتند.»

قرآن کریم: «وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ» (معارج: ۲۹) – و کسانی که شرمگاه‌های خود را حفظ می‌کنند.

این داستان، به من آموخت که صدق در روابط، حتی در موقعیت‌های پیچیده، می‌تواند پاکی و ارزش خلق کند.

بخش هشتم: طاعت و صدق

طاعت، تنها زمانی ارزشمند است که با صدق همراه باشد. اگر رفتار، حتی به ظاهر طاعت باشد، اما صدق نداشته باشد، ارزشی ندارد. در همان داستان خدمتکار، او گفت: «من کارم را با صدق انجام دادم. نمی‌دانستم گناه است یا نه. مثل این بود که دیواری را پاک کنم.» این صدق، حتی اگر با ناآگاهی همراه باشد، ارزشمند است.

قرآن کریم: «وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا» (احزاب: ۷۰) – و سخنی استوار بگویید.

این آیه، مرا به یاد اهمیت صدق در اعمال انداخت. طاعت، تنها با صدق است که به خدا می‌رسد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی از زندگی‌ام هستند که در آن‌ها، از جبهه‌های جنگ تا تأملات عرفانی و نقد رفتارهای اجتماعی، یک حقیقت مشترک جریان دارد: صدق. صدق در ایمان، در روابط، در اعمال، و در مواجهه با حقیقت. این خاطرات، دعوتی‌اند به شما برای تأمل در زندگی خود، برای یافتن صدق در احساسات و اعمالتان، و برای دیدن خدا در همه‌چیز. باشد که این روایت‌ها، چراغی باشند برای راه شما.