متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (360)

مقدمه

این مجموعه، شرح تفصیلی خاطراتی است که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند. در این گفتگوهای صمیمی، تلاش دارم تا با زبانی ساده و از دل، تأملاتم را درباره مسائل معرفتی، معنوی و اجتماعی با شما به اشتراک بگذارم. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی تجربه‌های زیسته‌ام، که با عمق دانش و تعهد معنوی گره خورده و امید دارم برای شما نیز راهگشا باشد.

بخش اول: نقش ابلیس و زنان در نظام خلقت

در سال‌های دور، وقتی در محافل علمی و عرفانی سخن می‌گفتم، همواره به این نکته اشاره داشتم که برای شناخت حقیقت انسان، باید ابتدا به سراغ ابلیس رفت. شاید این سخن عجیب به نظر آید، اما بدون شناخت وسوسه‌ها و موانع، چگونه می‌توان به معرفت الهی رسید؟ در روان‌شناسی سنتی ما، این اصل بود که اگر ابلیس و زنان در نظام خلقت نبودند، بسیاری از مردان در دام تکبر گرفتار می‌شدند و ادعای خدایی می‌کردند. خدا ابلیس را آفرید و زنان را به‌عنوان بخشی از نظام احسن خلقت قرار داد تا مردان را از خودبزرگ‌بینی بازدارد. این تعادل، مانند نمکی است که به غذا طعم می‌دهد؛ بدون آن، خلقت بی‌مزه می‌شد.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ» (سوره ق، آیه 16): «و همانا انسان را آفریدیم و می‌دانیم که نفس او چه وسوسه‌ای می‌کند.»

این آیه نشان می‌دهد که وسوسه‌ها، بخشی از آزمون الهی‌اند تا انسان در برابر آن‌ها خود را بیازماید و به رشد معنوی برسد.

بخش دوم: صدق، معیار ارزش انسان

یادم می‌آید در گذشته، لحاف‌دوزها به اندازه دوغی که مشتری می‌آورد، پنبه می‌زدند. اگر کاسه‌ای کوچک بود، پنبه کم می‌زدند و اگر کوزه‌ای بزرگ، بیشتر. این مثل، درس بزرگی به من داد: ارزش انسان به صدق اوست، نه به علم، مال یا قدرتش. اگر انسان صادقانه بگوید «من این‌قدر می‌ارزم»، همین صدق، او را به حقیقت نزدیک می‌کند. اما اگر به خودش دروغ بگوید، به قلب و روحش خیانت کرده و از حقیقت دور می‌شود. صدق، وحدت دارد و انسان را به یکپارچگی می‌رساند، اما کذب، او را به کثرت و پراکندگی می‌کشاند.

قرآن کریم می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا» (سوره احزاب، آیه 70): «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا بترسید و سخنی استوار بگویید.»

این آیه، مرا به یاد این حقیقت می‌اندازد که صدق، انسان را به سوی استواری و حقیقت هدایت می‌کند.

بخش سوم: نیت خالص، روح عمل

روزی شنیدم شخصی قرآن و احادیث را برای منبر حفظ کرده بود، اما وقتی در قبر قرار گرفت، هیچ آیه‌ای به یادش نیامد. چرا؟ چون نیتش برای خدا نبود، برای منبر بود. این خاطره، همیشه مرا به فکر فرو می‌برد که نیت، روح عمل است. اگر نیت خالص باشد، دو رکعت نماز هم انسان را به خدا نزدیک می‌کند، اما بدون نیت صحیح، کوهی از اعمال هم بی‌ارزش است. در فرهنگ دینی ما، گاهی به عمل بیش از نیت بها می‌دهیم، اما حقیقت این است که نیت، مهندسی کار است، نه خود کار.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» (سوره بینه، آیه 5): «و به آن‌ها جز این فرمان داده نشده که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند.»

حدیث شریفی نیز هست که می‌فرماید: «نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ» (نیت مؤمن بهتر از عمل اوست). این حدیث، مرا به یاد اهمیت نیت در همه اعمال می‌اندازد.

تفاوت نیت، قصد و اراده

سال‌ها پیش، در بحث‌های عرفانی، به تفاوت نیت، قصد و اراده پرداختم. نیت، حقیقتی باطنی است که از تصور و تصدیق آغاز می‌شود و با جزم و عزم به اراده می‌رسد. این فرایند، مانند ساختمانی است که هر طبقه‌اش، انسان را به سوی عمل ارزشمند هدایت می‌کند. اگر نیت نباشد، عمل مانند خشتی است که بدون قالب ساخته شده و ناصاف درمی‌آید.

بخش چهارم: افطاری ساده، نشانه اخلاص

در ماه رمضان، همیشه از افطاری‌های مجلل انتقاد می‌کردم. برخی با خرید گونی گونی مرغ، قیمت را بالا می‌بردند و فقرا را در تنگنا قرار می‌دادند. اما یک روز، کارگری ساده مرا به افطاری دعوت کرد. سفره‌اش ساده بود؛ مقداری آش و نان و چای. وقتی شروع به خوردن کردیم، گفتم: «به‌به، چه آش خوشمزه‌ای!» او خندید و گفت: «حاج آقا، دیدم از افطاری‌های پرزرق‌وبرق انتقاد می‌کنی، خواستم ببینم این ساده هم به دلت می‌نشیند؟» گفتم: «جانم، اگر هر شب این‌طور دعوتم کنی، می‌آیم!» این سادگی، بوی اخلاص می‌داد، نه بوی تجمل.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَأَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» (سوره منافقون، آیه 10): «و از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید پیش از آنکه مرگ به سراغ یکی از شما آید.»

بخش پنجم: رشد نیت، نشانه صدق

روزی با کسی درباره اعتیاد صحبت می‌کردم. گفتم همان‌طور که معتاد به مواد قوی‌تر نیاز پیدا می‌کند، نیت انسان هم باید رشد کند. اگر نیت ثابت بماند، مانند پلاستیک است، بی‌جان و بی‌ارزش. کسی که قصدش رشد نکند، انگار سر خودش را شیره می‌مالد. روزی فردی به من پیشنهاد مواد مخدر باکیفیت داد و گفت: «حاج آقا، خوبش را داریم!» گفتم: «من اصلاً اهل دود نیستم. دود مال آدم‌های ضعیف است.» این سخن، مرا به فکر فرو برد که انسان باید به جای توسل به عوامل بیرونی، به قوت درونی و ایمانش تکیه کند.

بخش ششم: تربیت نفس با عشق

همیشه می‌گفتم نفس را نباید با ترس تربیت کرد، بلکه باید با عشق هدایت شود. مثل شتری که در مسابقات، بدون سوار می‌دود، چون با عشق تربیت شده است. اما اگر نفس را با زور و سیخ زدن تربیت کنیم، عبید و خشن می‌شود. این خشونت، ریشه در تاریخ ما دارد. شاهان با چکمه‌ها و شمشیرهایشان، ما را خشن کردند. سالک باید این خشونت را از جانش بیرون کند تا به مقامات عالیه برسد.

بخش هفتم: پشتکار در برابر شکست

در کودکی، در کتاب‌های درسی‌ام داستانی خواندم درباره مورچه‌ای که شصت بار از دیوار بالا رفت و افتاد، اما باز تلاش کرد و موفق شد. این داستان، درس بزرگی به من داد: انسان باید در برابر شکست، پشتکار داشته باشد. موفقیت، نتیجه تلاش مداوم است. تنبلی و آماده‌خواری، انسان را از هدف دور می‌کند. یادم می‌آید برخی فکر می‌کردند من پولدارم و از من کمک می‌خواستند. می‌گفتم: «والله، من هنوز دشت نکرده‌ام!» دنیا را باید با تلاش صبح تا شب به دست آورد.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ» (سوره نجم، آیه 39): «و اینکه برای انسان جز آنچه تلاش کرده نیست.»

بخش هشتم: تنوع، روح جامعه

همیشه معتقد بودم که جامعه به تنوع نیاز دارد. نمی‌توان همه را به یک شکل درآورد. تلاش برای یکسان‌سازی، مانند زدن انگشت کوچک به جای سر، جامعه را خراب می‌کند. در گذشته، برخی حاکمان سعی کردند با زور، مردم را یکسان کنند، اما نتیجه نداد. وقتی آزادی مسئولانه دادند، مردم پذیرفتند. جامعه مثل سفره‌ای است که هر کس باید به اندازه خودش از آن بردارد. یکی نعلبکی می‌خورد، یکی بشقاب، یکی ترشی دوست دارد، یکی شیرینی. این تنوع، روح جامعه است.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً» (سوره هود، آیه 118): «و اگر پروردگارت می‌خواست، مردم را امتی واحد قرار می‌داد.»

بخش نهم: رهایی از خشونت در دین

روزی منبری‌ای به مریدانش گفت: «نیمه‌شب دعا کنید.» اما دعایش بوی نمایش می‌داد، نه اخلاص. دین باید از خشونت و نمایش خالی باشد. برخی عارف‌نماها با ترویج خشونت، دین را خشن کردند. من همیشه می‌گفتم: «خشونت را از جان و دین خود بیرون کنید، وگرنه محکوم به فنایید.» دین، باید با محبت و صدق همراه باشد، نه با زور و استبداد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، چکیده‌ای از تأملات من در سال‌های عمرم است. از نقش ابلیس و زنان در تعادل خلقت تا اهمیت صدق و نیت خالص، از ضرورت تربیت نفس با عشق تا ارزش تنوع در جامعه، همه این‌ها درس‌هایی است که از تجربه‌هایم آموخته‌ام. امید دارم این خاطرات، شما را به تأمل در زندگی و سلوک معنوی دعوت کند و راهی برای نزدیکی به حقیقت پیش پایتان بگشاید.