متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه (363)

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، شرح تفصیلی خاطراتی است که شاید به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهای من به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، بازتابی از تجربه‌های زیسته، تأملات معنوی و مشاهداتم در مسیر طلبگی، سلوک و تعامل با جهان پیرامون است. هر خاطره، دریچه‌ای است به لحظه‌هایی که مرا شکل داده‌اند و امید دارم که برای شما نیز تأمل‌برانگیز و الهام‌بخش باشد.

بخش اول: انتظار حق و نقد طلبکاری

یادم می‌آید در کودکی، وقتی هنوز نونهال بودیم، سفری به محشر و آن سوی آن داشتیم. آن روزها، با خود می‌گفتیم اگر محی‌الدین توانسته به چنین سفری برود، پس دیگران هم می‌توانند. اما این راه، پر از مصیبت بود. نشسته بودیم، سر به زیر، منتظر حق. فکر می‌کردیم حالا که تا اینجا آمده‌ایم، حق باید خودش به سراغمان بیاید. بچه بودیم و خیال می‌کردیم نباید سرمان را بالا کنیم، که مبادا طلبکار شویم. اما یک لحظه غر زدم. آدمیزاد ضعیف است دیگر! جوراب‌های پاره و لباس‌های کهنه‌مان را به رخ می‌کشیدم. مثلاً جوراب‌های وصله‌دار را زیر جوراب دیگر می‌پوشیدیم یا با لباس‌های مندرس نماز می‌خواندیم که متروکه نشود. این‌ها در ذهنم بود و به خدا گفتم: «پس چرا معطل کردی؟ چرا نمی‌آیی؟» اما ناگهان به خودم آمدم. این جوراب وصله‌دار را به رخ خدا می‌کشم؟ از آن روز تصمیم گرفتم دیگر لباس کهنه به تن نکنم. این طلبکاری، آدم را گرفتار می‌کند و از مسیر حق دور می‌سازد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ (و از صبر و نماز یاری جویید). این آیه به من آموخت که صبر، کلید سلوک است و طلبکاری، مانعی در برابر رشد معنوی.

بخش دوم: دشواری مسیر کمال

روزی با خود فکر می‌کردم که حتی کسانی که درس خوانده‌اند، دانشگاه رفته‌اند و لیسانس گرفته‌اند، ممکن است در مسیر کمال رفوزه شوند. راه کمال، بسیار باریک است. کمال، گسترده و عمیق است و رفوزگی فقط برای بچه‌های دبستانی نیست. هرچه بالاتر می‌روید، خطر رفوزگی بیشتر است. باید پیش از مرگ، صفات مردگان را بشناسیم تا در برزخ هاج‌وواج نمانیم. وقتی به برزخ می‌رویم، می‌بینیم که شبیه دنیای ما نیست. اگر کمی در این حال‌وهواها باشیم، آنجا برایمان آشنا خواهد بود. خوشا به حال کسانی که همه عمرشان را برای دنیا تلف نمی‌کنند و بخشی را برای برزخ کنار می‌گذارند.

قرآن کریم می‌فرماید: كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ (هر نفسی مرگ را می‌چشد). این آیه مرا به تأمل واداشت که آمادگی برای مرگ، کلید رهایی از غربت برزخ است.

بخش سوم: نقد اخلال‌گران اقتصادی

در این روزگار، کسانی هستند که بازار را به هم می‌ریزند، نان مردم را آجر می‌کنند و زندگی را بر بیچارگان سخت می‌سازند. همه‌شان سیرند و به قول معروف، یک گرسنه میانشان پیدا نمی‌شود. اما مردم عادی، چهارشان گرو هشتشان است و حرفی هم نمی‌زنند. آن‌هایی که برای این مملکت جان دادند، شهدا و جانبازان، زبان نداشتند که فریاد بزنند. اگر ما عاق این عزیزان شویم، اگر گرفتار حرمان شویم، چه خواهد شد؟ عاق فقط از پدر و مادر نیست؛ عاق شهدا و جانبازان هم می‌تواند ما را به خسران دنیا و آخرت گرفتار کند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (وای بر کم‌فروشان). این آیه هشداری است به کسانی که با اخلالگری، حقوق دیگران را ضایع می‌کنند.

بخش چهارم: سادگی در عبادت

یادم می‌آید عالمی دینی را دیدم که نمازش پر از تکلف بود. سبحان‌الله را به‌گونه‌ای می‌گفت که انگار نمایشی است. این‌گونه عبادت، مردم را از نماز دل‌زده می‌کند. گفتم: «نماز من از او بهتر است!» عبادت باید عشق و امید بدهد، مردم را به راه بیاورد، نه اینکه با اطوار و قیج‌وقوج، آن‌ها را از دین گریزان کند. نماز باید ساده و خالص باشد تا دل‌ها را جذب کند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (و به آن‌ها جز این فرمان داده نشده که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند). این آیه مرا به یاد سادگی و اخلاص در عبادت می‌اندازد.

بخش پنجم: نقد طلبکاری از علم دینی

روزی طلبه‌ای می‌گفت: «اگر طلبه نشده بودم، پزشک می‌شدم.» گفتم: «از کجا معلوم؟ شاید سیراب‌وشیردان‌فروش می‌شدی!» طلبکاری از علم دینی، نادرست است. این مسیر، لطف خداست. خدا منت گذاشته که ما را به این راه آورده. ما بدهکاریم، نه طلبکار. اگر کوتاهی کردیم، باید به لطف خدا امیدوار باشیم که ببخشد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ (و توفیق من جز به [یاری] خدا نیست). این آیه به من آموخت که هرچه دارم، از لطف اوست.

بخش ششم: صدق ثالث و اخلاص

در مرتبه صدق ثالث، فاعل عمل، خداست. ما فقط واسطه‌ایم. این مرتبه، بالاترین درجه اخلاص است که انسان خود را نمی‌بیند و همه‌چیز را برای خدا می‌داند. خدا به ما منت گذاشته که چنین فرصتی به ما داده است. ما کی هستیم که برای خدا کار کنیم؟ این لطف اوست که ما را در این مسیر قرار داده.

قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (بگو همانا نمازم و قربانی‌ام و زندگی و مرگم برای خدا، پروردگار جهانیان است). این آیه، مرا به سوی اخلاص کامل هدایت کرد.

بخش هفتم: تعامل استاد و شاگرد

شنیده‌ام که آخوند خراسانی وقتی آقا ضیاء در درسش نبود، حالش به هم می‌ریخت. انگار حضور او، استاد را شارژ می‌کرد. روزی آقا ضیاء دیر به درس رسید، چون به مسجد سهله رفته بود. آخوند عصبانی شد و گفت: «تو چه کردی که به سهله رفتی؟» اما این تعامل، نشانه‌ای از عمق رابطه استاد و شاگرد بود. آقا ضیاء حاشیه‌ای بر سخنان آخوند نوشت و نگذاشت استاد آن را ببیند، چون می‌ترسید استاد بالای منبر آن را خراب کند. گفت: «بگذار بعد از ما، دیگران قضاوت کنند.» این رابطه، درس بود؛ درس عشق و احترام متقابل.

قرآن کریم می‌فرماید: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ (و در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید). این آیه، مرا به اهمیت تعامل معنوی و علمی واداشت.

بخش هشتم: نقد رفتارهای تکدی‌گونه

گاهی در اماکن مذهبی مثل جمکران، مردم برای یک چای یا غذا صف می‌کشند. این رفتار، گاه به تکدی می‌ماند. گرفتن حق، باید با عزت باشد، نه ذلت. قرآن کریم می‌فرماید: فَخُذُوهُ (پس آن را بگیرید). این گرفتن، باید با قدرت و عظمت باشد، نه از سر نیاز و تکدی.

بخش نهم: اخلاص در خمس

روزی مهمان عالمی بودم که خمس می‌گرفت. پیرمردی روستایی آمد با چهل تومان، گفت: «این خمسم است.» عالم نمی‌خواست بگیرد، اما پیرمرد اصرار کرد: «مگر من فقیرم که ببخشی؟ می‌خواهم وظیفه‌ام را ادا کنم.» دستش مثل مروارید بود، انگار از ملکوت آمده. این اخلاص، مرا تکان داد. گفتم: «ما با این نان‌ها زندگی می‌کنیم، اما این کار خطرناک است.»

قرآن کریم می‌فرماید: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا (از اموالشان صدقه‌ای بگیر که آن‌ها را پاک و تزکیه کند). این آیه، مرا به اهمیت اخلاص در خمس هدایت کرد.

بخش دهم: مراتب ایثار

پرداخت خمس، گاهی از سر وظیفه است و گاهی از سر ایثار. این مراتب، نشان‌دهنده درجات مختلف اخلاص است. ایثار، مرتبه‌ای بالاتر از وظیفه‌شناسی است و نیازمند عزت نفس است. آن پیرمرد روستایی، با اصرارش نشان داد که ایثار، چگونه قلب را جلا می‌دهد.

بخش یازدهم: اخلاص در طلب علم

روزی به دیدار عارفی رفتم. قرار بود روزی یک ساعت و نیم با او درس بخوانم. اما هر بار که می‌رفتم، می‌گفتند: «نیست.» نوزده روز پشت در ماندم و حرفی نزدم. گفتم: «خدایا، به هوای تو آمدم.» روز بیستم، در را باز کرد، مرا در آغوش گرفت و گفت: «اگر غر می‌زدی، رفوزه می‌شدی.» این اخلاص، مرا به او پذیرفت. فهمیدم که طلب علم، صبر و اخلاص می‌خواهد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ (و توفیق من جز به [یاری] خدا نیست). این آیه، مرا به صبر در طلب علم هدایت کرد.

بخش دوازدهم: استعاره گربه و سگ

روزی در تأملاتم، به تفاوت گربه و سگ فکر کردم. گربه، نجیب است و تنها مرده می‌خورد. اما سگ، زنده و مرده را می‌خورد. گربه را به عاشقی تشبیه کردم که با نجابت عمل می‌کند، اما سگ، زود فریب می‌خورد. این استعاره، مرا به مراتب ایثار و اکراه در سلوک برد. انسان باید مانند گربه، با استقلال و نجابت در مسیر سلوک گام بردارد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن‌ها اشاره کرده‌ام، بازتابی از تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر طلبگی، سلوک و تأملات معنوی است. از کودکی و انتظار حق تا تأمل در مراتب ایثار و اخلاص، هر لحظه مرا به سوی حقیقت هدایت کرده است. امید دارم این روایت‌ها، شما را نیز به تأمل در مسیر کمال، اخلاص و عزت نفس دعوت کند. این گفتگوهای صمیمی، نقشه‌ای است برای زیستنی سرشار از معنا و معنویت.