متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 365

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازنویسی خاطرات و تأملاتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح لحظات زندگی من، بلکه تلاشی است برای پیوند تجربه‌های زیسته با معارف دینی، عرفانی و اخلاقی، تا شاید نوری بر مسیر جویندگان علم و معرفت بتاباند.

بخش اول: نقد پیش‌داوری‌های اجتماعی و سوءاستفاده از مفاهیم دینی

یادم می‌آید روزگاری در جمع طلاب و مردم، سخن از پیش‌داوری‌های نادرست درباره اهل علم به میان آمد. برخی خانواده‌ها، با تصوراتی ناصواب، از ازدواج دخترانشان با طلاب پرهیز می‌کردند. می‌گفتند: «این‌ها زود آدم را کافر می‌خوانند، فاسق می‌دانند یا مرتد می‌شمارند.» این قضاوت‌ها، ریشه در رفتارهای نادرست برخی از اهل علم داشت که به‌جای مهربانی، با تندی و خودبرتربینی، دیگران را از خود می‌راندند. من همیشه باور داشتم که عالم دینی باید آیینه‌دار فروتنی و محبت باشد، نه مایه دوری و بدبینی.

این سخن مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد: «وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا» (سوره نساء، آیه ۹۴)؛ یعنی به کسی که به شما درود می‌فرستد، نگویید مؤمن نیستی. این آیه، هشداری است به ما که از قضاوت‌های شتاب‌زده بپرهیزیم و با قلب باز، دیگران را بپذیریم.

در خاطره‌ای دیگر، از فردی شنیدم که با ادعای قصد قربت، وضو می‌گرفت، رو به قبله می‌نشست و سپس دست به خشونت می‌زد. این رفتار، به نام دین، چه ظلمی به حقیقت ایمان می‌کند! گویی برخی، مفاهیم مقدس را سپری برای توجیه اعمال نادرست خود قرار می‌دهند. من همیشه می‌گفتم: اگر قصد قربت و وضو، تو را به خشونت بکشاند، بدون آن‌ها چه می‌کنی؟ این نه اسلام است و نه ایمان. ایمان، در مهربانی و اخلاص است، نه در ظاهرسازی.

این نکته مرا به یاد آیه‌ای دیگر می‌اندازد: «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» (سوره بینه، آیه ۵)؛ یعنی به آن‌ها جز این فرمان داده نشده که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند.

بخش دوم: تسلیم در برابر اراده الهی و نقد خشونت روزمره

در دوران جنگ، روزی برادرم را در تابوت، کفن‌پوشیده دیدم. قلبم فشرده شد، اما در آن لحظه، جز تسلیم در برابر اراده الهی چاره‌ای ندیدم. گفتم: «خدایا، او از آن توست، هرچه می‌خواهی بکن.» داغ عزیز سخت است، اما صبر در برابر مصیبت، نشانه ایمان است. این تجربه، مرا به یاد آیه‌ای انداخت: «وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» (سوره بقره، آیات ۱۵۵-۱۵۶)؛ یعنی بشارت ده به صابران، کسانی که چون مصیبتی به آن‌ها برسد، گویند ما از آن خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

در جایی دیگر، از خشونت در رفتارهای روزمره سخن گفتم. یادم می‌آید از شیوه کشتار مرغ‌ها گله کردم که چه بی‌رحمانه است! این خشونت، ریشه در درون ماست و باید با مهربانی و صفا جایگزین شود. قرآن کریم می‌فرماید: «وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (سوره اسراء، آیه ۵۳)؛ یعنی به بندگانم بگو سخنی نیکوتر بگویند.

روزی به شعری از خیام اشاره کردم که می‌گفت: اگر مؤمن و کافر در رفتار یکسان باشند، تفاوتشان چیست؟ ایمان باید در کردار نیک و مهربانی آشکار شود. قرآن کریم نیز تأکید دارد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» (سوره بینه، آیه ۷)؛ یعنی کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، آنان بهترین آفریدگانند.

خداوند ما را با امتحانات می‌آزماید تا صبرمان را بسنجد، مانند معلمی که شاگردانش را امتحان می‌کند تا توانایی‌شان را آشکار سازد. این را در آیه‌ای از قرآن کریم می‌بینیم: «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ» (سوره محمد، آیه ۳۱)؛ یعنی شما را می‌آزماییم تا مجاهدان و صابران را از میان شما بشناسیم.

بخش سوم: قداست علم دینی و اصلاح رفتار عالمان

یادم می‌آید از نهضت تنباکو گفتم، زمانی که فتوای یک عالم دینی چنان قدرتی داشت که حتی همسر شاه از قلیان کشیدن دست کشید. این، نشان‌دهنده نفوذ معنوی علم دینی است. قرآن کریم می‌فرماید: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ» (سوره مجادله، آیه ۱۱)؛ یعنی خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش داده شده‌اند، به درجاتی بالا می‌برد.

اما رفتار نادرست برخی عالمان، دل مردم را می‌شکند. مردم از ما انتظار مرحمت و ناز دارند، نه خشونت. قرآن کریم می‌فرماید: «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ» (سوره حجر، آیه ۸۸)؛ یعنی برای مؤمنان بال فروتنی بگستر.

من همیشه می‌گفتم: اصلاح باید از خودمان آغاز شود. اگر عالمی خشونت کند، به بیمارستان مشکلات روحی نیاز خواهد داشت! قرآن کریم هشدار می‌دهد: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ» (سوره بقره، آیه ۴۴)؛ یعنی آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید؟

خاطره‌ای از دعوا بر سر پانصد تومان با کارگری دارم. این رفتارهای خشن، به سوءتفاهم و دوری می‌انجامد. خشونت، افیونی است که حتی در کنار کمالات، انسان را گمراه می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» (سوره عصر، آیه ۳)؛ یعنی یکدیگر را به حق و صبر سفارش کردند.

سیره ائمه، الگوی مهربانی بود. آن‌ها حتی با دشمنانشان با محبت رفتار می‌کردند. قرآن کریم می‌فرماید: «ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (سوره فصلت، آیه ۳۴)؛ یعنی با نیکی پاسخ بده.

بخش چهارم: نقد تحریف و فداکاری عالمان دینی

روزی از فیلمی گفتم که عالمی را سخت‌گیر و بدبین نشان می‌داد، گویی حتی برای تحویل یک پنی‌سیلین شرط می‌گذاشت. این تحریف‌ها، چهره علم دینی را مخدوش می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ» (سوره بقره، آیه ۴۲)؛ یعنی حق را با باطل نیامیزید.

در برابر این تحریف‌ها، از عالمی یاد کردم که الاغش را فروخت تا هزینه بیمارستان را تأمین کند. این فداکاری، چهره واقعی عالمان دینی است که با ایثار، به جامعه خدمت می‌کنند.

رفتار سخت‌گیرانه برخی عالمان، اعتماد مردم را سلب می‌کند. من همیشه می‌گفتم: عالم باید طبعی نرم داشته باشد تا مردم به دین گرایش یابند. باز هم تأکید می‌کنم که سوءاستفاده از مفهوم «رضایت خدا» برای توجیه خشونت، نادرست است. رضایت خدا در صلح و محبت است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَالصُّلْحُ خَيْرٌ» (سوره نساء، آیه ۱۲۸)؛ یعنی صلح بهتر است.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای بازتاب تجربه‌های زیسته‌ام در کنار تأملات عرفانی و اخلاقی. من کوشیدم با نقد پیش‌داوری‌ها، سوءاستفاده از مفاهیم دینی، و رفتارهای خشن، راهی به سوی مهربانی، صبر و اخلاص نشان دهم. علم دینی، وقتی با فروتنی و محبت همراه شود، می‌تواند جامعه را به سوی نور هدایت کند. امیدوارم این روایت‌ها، چراغی باشد برای جویندگان علم و معرفت.