متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 383

مقدمه

این مجموعه، شرحی است از لحظه‌های تأمل‌برانگیز و عمیق زندگی‌ام که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من در مسیر معرفت و سلوک است، بلکه تلاشی است برای نشان دادن راهی که عالمان وارسته در هدایت جامعه و پاکسازی قلب از تعلقات پیموده‌اند. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم با زبانی ساده و صمیمی، اما ژرف و معنوی، شما را به دنیای تأملات عرفانی و معرفتی‌ام ببرم، گویی در محضرتان نشسته‌ام و از دل سخن می‌گویم.

بخش اول: زهد حقیقی و پرهیز از کرامات ساختگی

روزی شنیدم که درباره حضرت عبدالعظیم حسنی، آن عارف والامقام که در محضر سه امام معصوم علیهم‌السلام شرف حضور یافته بود، نقل می‌کنند که از شدت زهد، عبا بر سر می‌کشید تا به سبزه‌ها نگاه نکند و مبادا لحظه‌ای غافل شود. با خود اندیشیدم، این چه سخنی است که به چنین بزرگی نسبت می‌دهند؟ مگر نه اینکه برگ درختان سبز، خود جلوه‌ای از معرفت کردگار است؟ زهد حقیقی، دوری از مظاهر الهی نیست، بلکه دیدن خدا در همه‌چیز است.

قرآن کریم: فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (بقره: ۱۱۵) – به هر سو رو کنید، آنجا وجه خداست.

این آیه مرا به یاد می‌آورد که زهد، به معنای بستن چشم بر زیبایی‌های خلقت نیست، بلکه گشودن دل به سوی معرفت الهی است. نقل‌هایی از این دست، که از سر ناآگاهی سرچشمه می‌گیرد، گاه اولیای خدا را از حقیقت وجودشان دور می‌سازد.

به یاد دارم که درباره یکی از عالمان بزرگ دینی نیز می‌گفتند آن‌قدر زاهد بود که انگشتر به دست نمی‌کرد، گویی این کار را اسراف و خلاف زهد می‌دانست. این سخن مرا به شگفتی واداشت. مگر نه اینکه ائمه علیهم‌السلام خود انگشتر به دست می‌کردند؟ آیا زهد این عالم، از زهد ائمه بالاتر بود؟ این‌گونه سخنان، که از ذهن‌های ساده‌انگارانه برمی‌خیزد، گاه کراماتی ساختگی به اولیای خدا نسبت می‌دهد که با سنت و سیره آن‌ها ناسازگار است.

قرآن کریم: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ (آل عمران: ۳۱) – بگو اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد.

زهد، در پیروی از سیره ائمه است، نه در ترک سنت‌های پسندیده آن‌ها. اگر یک انگشتر ساده بتواند دل انسان را از خدا غافل کند، چگونه می‌توان با تعلقات بزرگ‌تر، مانند کوه ابوقبیس، به سوی معرفت الهی سلوک کرد؟ این‌گونه سخنان، نه‌تنها به حقیقت زهد نمی‌رسند، بلکه راه را برای فهم درست آن می‌بندند.

بخش دوم: تأثیر پنهان اولیای خدا

گاه به درختی می‌نگرم که کنار خانه‌ای ایستاده، بی‌صدا و آرام، اما پر از خیر و برکت. این درخت، شغلی آشکار ندارد، اما هو را تلطیف می‌کند و به محیط حیات می‌بخشد. مؤمن نیز چنین است. حضورش در محله، حتی بدون فعالیت ظاهری، خیرات مادی و معنوی را به دیگران می‌رساند. نگاهش، ذکرش، و حتی یادش، برای دیگران برکت است، بی‌آنکه خود از این خیر آگاه باشد.

قرآن کریم: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ (نور: ۳۶) – در خانه‌هایی که خدا رخصت داده که قدرشان رفعت یابد و نامش در آنها یاد شود.

به یاد دارم محله‌ای که عالمی وارسته در آن ساکن بود. او نه منبر می‌رفت، نه نماز جماعت اقامه می‌کرد، و نه با مردم گفت‌وگوی بسیار داشت. اما حضورش، آن محله را آباد کرده بود. مردم، از یاد او، از نام او، و از فکر او خیر می‌دیدند. این است معنای ذخایر الهی؛ قرآن، مسجد، و مؤمن، همه از این دست‌اند که بی‌صدا، اما پرخروش، هدایت و ارشاد می‌کنند.

بخش سوم: تستر و پنهان شدن در لباس مساکین

برخی اولیای خدا را دیده‌ام که در لباس مساکین و عوام پنهان شده‌اند. دل‌هایی جوشان دارند و روحی والا، اما خدا آن‌ها را از اظهار حفظ کرده است. این مقام تستر، مقامی است بس دشوار. سالک در این مقام، نه‌تنها سخن نمی‌گوید، بلکه اسرار خود را کتمان می‌کند. این کتمان، نشانه عزت و غیرت معنوی است، گویی ناموس باطنی‌اش را از دیده‌ها پنهان می‌دارد.

قرآن کریم: وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا (فرقان: ۶۳) – بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که بر روی زمین به نرمی گام برمی‌دارند.

روزی با عالمی وارسته دیدار کردم که با وجود مراتب علمی والا و اجازه‌های اجتهاد از بزرگان، در ظاهری ساده، روضه‌خوان زنانه شده بود. تنها حدیث کساء می‌خواند و گاه مورد تمسخر قرار می‌گرفت. اما او، با این تستر، چنان تأثیری بر دل‌ها گذاشت که زنان آن محفل، حدیث کساء را از بر کردند و معرفت اهل بیت علیهم‌السلام در دلشان ریشه دواند.

قرآن کریم: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ (شوری: ۲۳) – بگو به ازای آن [رسالت] از شما پاداشی جز مودت خویشاوندان نمی‌خواهم.

این عالم، با ظاهری ساده، معرفتی عمیق به مردم آموخت، درحالی‌که دیگران با سال‌ها منبر، چنین تأثیری نداشتند. این است معنای تستر: پنهان شدن در لباس تواضع، اما تأثیرگذاری عمیق در قلب‌ها.

بخش چهارم: نجاست حقیقی و شرك

در گذشته، عالمان دینی چنان حساسیتی به نجاست معنوی داشتند که حتی سخنی نادرست را نجاست تلقی می‌کردند. به یاد دارم در مجلسی، عالمی سخنی گفت و عالم دیگر به صاحب‌خانه گفت: «ظرفش را آب بکشید!» گویی آن سخن، نجاست معنوی به همراه داشت. اما امروز، این حساسیت کمرنگ شده و گاه سخنان کفرآمیز را با بی‌تفاوتی می‌شنویم. نجاست حقیقی، شرك است، نه بول و غائط که نجاست ظاهری است. شرك، قلب را از صفا و معرفت دور می‌کند.

قرآن کریم: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (لقمان: ۱۳) – بی‌گمان شرک، ستمی بزرگ است.

این نجاست باطنی، از نجاست ظاهری خطرناک‌تر است، چراکه قلب را مردار می‌کند و انسان را از خدا دور می‌سازد. علم دینی باید ما را از این نجاست پاک کند، نه اینکه به آن بی‌تفاوت شویم.

بخش پنجم: سرمستی معنوی و غرق در خدا

گاه انسان‌هایی را دیده‌ام که نه اولاد داشتند، نه زندگی مادی، اما در سرمستی معنوی غرق بودند. این سرمستی، از حب صادق به خدا سرچشمه می‌گیرد. روزی یکی از نزدیکانم از فردی روزه‌دار که دائم روزه می‌گرفت، شگفت‌زده بود و می‌گفت: «این که چیزی نمی‌خورد، برای چه زنده است؟» اما من می‌گویم زندگی، در این سرمستی معنوی است، نه در لذات مادی.

قرآن کریم: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ (بقره: ۱۶۵) – کسانی که ایمان آورده‌اند، به خدا سخت‌تر محبت می‌ورزند.

این سرمستی، انسان را به وجد و حیرت می‌رساند، حالتی که از عقل و حس فراتر می‌رود. گاه به دریا می‌نگرم، به موج‌هایش در دل شب، که «هو» می‌گویند و «حق» بازمی‌گردانند. این منظره، دل را به ذکر «هو حق» می‌کشاند و انسان را غرق در خدا می‌کند، گویی دیگر ساحلی نمی‌بیند و جز خدا چیزی نمی‌یابد.

قرآن کریم: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (قصص: ۸۸) – هر چیز جز وجه او نابودشدنی است.

این حالت غرق، اوج سلوک است، جایی که سالک از نفسیت و تعلقات رها می‌شود و در خدا فن می‌یابد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای بازگو کردن لحظه‌هایی از زندگی‌ام که در آن‌ها به حقیقت زهد، تأثیر پنهان اولیای خدا، و زیبایی‌های سلوک معنوی پی بردم. از تأمل در کرامات ساختگی تا فهم عمیق نجاست شرك و غرق شدن در خدا، هر لحظه مرا به سوی معرفتی ژرف‌تر هدایت کرد. امیدوارم این خاطرات، شما را نیز به تأمل در مسیر سلوک و معرفت دعوت کند و نوری باشد بر راهتان.