متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 387

مقدمه

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایت‌هایی است از درس‌گفتارهای من که گاه به‌صورت گذرا در محافل علمی و معنوی بیان شده‌اند. این خاطرات، بازتابی از تأملاتم در باب مرگ، توحید، انصاف، و علم‌جویی است که با زبانی صمیمی و از دل تجربه‌های زیسته‌ام به شما تقدیم می‌شود. هر بخش، دریچه‌ای است به سوی حقیقت و معرفت، که امیدوارم شما را به تأمل وامی‌دارد و همراه من، در این سفر معنوی، گامی به پیش بردارید.

بخش اول: آمادگی برای مرگ و صفا با حق

زندگی، فرصتی است که باید آن را غنیمت شمرد. همیشه به خودم می‌گویم که انسان باید پیش از آنکه مرگ فرا برسد، حسابش را با حق صاف کند. این سخن نه برای دیگران، که برای خودم است؛ گویی با خود زمزمه می‌کنم که مبادا شوخی شوخی، جدیت مرگ را فراموش کنم. مرگ، لحظه‌ای است که اگر انسان بر حق ایستاده باشد، نه‌تنها تلخ نیست، بلکه شیرین‌تر از عسل مصفاست. یادم می‌آید در درس‌گفتارهایم می‌گفتم: «اگر آدمی روی حق بایستد، مرگ برایش مشکلی ندارد. دنبال لا إله إلا الله و استغفار نمی‌گردد. جبرائیل که می‌آید، عزرائیل که می‌رسد، معطلش نمی‌کنند. همه با احترام می‌آیند و می‌گویند: آقا، آماده‌اید؟»

این آمادگی، از جنس خودسازی است. اگر انسان دلش را با سخنان معنوی پر کند، اما به آن‌ها عمل نکند، مثل این است که دارویی بیش از حد بخورد و اثرش را از دست بدهد. قساوت قلب، بلایی است که از تکرار بی‌معنای این سخنان می‌آید. باید زیستن را چنان ساخت که مرگ، لحظه‌ای از وصال باشد، نه جدایی. قرآن کریم می‌فرماید:
إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا
(آن‌ها که گفتند پروردگار ما الله است و سپس پایداری ورزیدند، فرشتگان بر آن‌ها نازل می‌شوند که نترسید و اندوهگین نباشید).

این آیه، گواه آن است که مؤمن راستین، در لحظه مرگ، با آرامش و همراهی فرشتگان روبه‌رو می‌شود. یادم می‌آید از امیرالمؤمنین (ع) نقل می‌کردم که وقتی شمشیر ملجم بر سرشان فرود آمد، فرمودند: «فزت و رب الکعبه»؛ گویی شهادت، لحظه‌ای از لذت و وصال بود، نه درد و تلخی.

در روایات، از رسول خدا (ص) و حضرت ابراهیم (ع) آمده که عزرائیل، فرشته مرگ، بدون اجازه مؤمن، به حیاتش پا نمی‌گذارد. این نشان از عزت مؤمن دارد که حتی فرشتگان، با احترام با او روبه‌رو می‌شوند. مرگ برای مؤمن مختار، لحظه‌ای است که دکمه آخر ناسوت را باز می‌کند و عالم ملکوت برایش کف می‌زند. این شیرینی مرگ است که در درس‌گفتارهایم بارها به آن اشاره کرده‌ام: «مردن برای اولیاء خدا، عسل مصفاست.»

قرآن کریم نیز این را تأیید می‌کند:
يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً
(ای نفس مطمئنه، به‌سوی پروردگارت بازگرد، درحالی‌که راضی و مرضیه هستی).

بخش دوم: نقد آیین‌های ظاهری و حفظ حرمت اولیاء

یادم می‌آید در کودکی، گاه به کلیساها می‌رفتیم و می‌دیدم که برخی آیین‌ها، چگونه دین را به ظاهری بی‌محتوا بدل می‌کنند. می‌گفتند: «چشم‌هایتان را ببندید، وگرنه کور می‌شوید!» اما من و چند نفر دیگر که از هوشیاری دینی برخوردار بودیم، چشم باز می‌کردیم و می‌دیدیم که این‌ها بازی‌هایی است برای ساده‌لوحان. گناه را با پول معامله می‌کردند، گویی با چند سکه، می‌توان بار گناه را به دوش دیگری انداخت. این فرمالیسم، دین را به پوسته‌ای تهی بدل می‌کند.

در فرهنگ ما نیز گاه این انحراف دیده می‌شود. برخی تصور می‌کنند اولیاء خدا، مانند حضرت زهرا (س)، را می‌توان به امور پیش‌پاافتاده‌ای چون جفت کردن کفش‌ها مشغول کرد. این توهین به مقام والای آن‌هاست. مقام اولیاء، در عالم ملکوت است، نه در کارهای روزمره ما. اگر یک توجه از عالم ملکوت به ما کنند، کلاهمان را به آسمان هفتم می‌اندازیم. این‌ها درس‌هایی است که در گفتارهایم بارها بر آن تأکید کرده‌ام.

بخش سوم: انصاف، پایه مسلمانی

در درس‌گفتارهایم، وقتی از فقه و آیات احکام سخن می‌گفتم، همیشه تأکید می‌کردم که انصاف، پیش‌نیاز مسلمانی است. بدون انصاف، حتی گفتن «لا إله إلا الله» انسان را به آدمیت نمی‌رساند. انصاف، گوهر یقین، عدالت و حکمت است. اگر کسی به انصاف رسید، یعنی آدم شده است؛ پخته شده و آماده هر کمالی است. بدبختی‌های ما از بی‌انصافی است که ریشه در نادانی و بی‌عدالتی دارد.

قرآن کریم نیز می‌فرماید:
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ
(و خدا را دستاویز سوگندهایتان قرار ندهید تا نیکی کنید و تقوا پیشه سازید و میان مردم اصلاح کنید). این آیه، انصاف را در اصلاح روابط انسانی، کلید سعادت می‌داند.

بخش چهارم: توحید و رهایی در عمق

یادم می‌آید از دریا سخن می‌گفتم و تفاوت میان شناگران ساحل و غواصان عمق. مردم عادی در ساحل و آب‌های کم‌عمق می‌مانند، جفتک می‌اندازند و خود را به آشغال آلوده می‌کنند. اما غواص، به عمق می‌رود، جایی که خلق نیست، ساحل نیست، و تنها حق است. او روی آب می‌خوابد، گویی پر کاهی است که با موج حق یکی شده. این همان توحید است که در درس‌گفتارهایم بارها از آن گفته‌ام: رهایی از تعینات خلق و حیرانی در حق.

اولیاء خدا، آن محبوبین، به جایی می‌رسند که جز حق چیزی نمی‌بینند. این همان است که در قرآن کریم اشاره شده: «يَتَرَقَّوْنَ أَبَدَ الْآبَادِ»؛ سیر بی‌پایان در حق، بی‌اعتنا به خلق، بهشت و دوزخ.

بخش پنجم: علم‌جویی با محبت و اخلاص

در درس‌گفتارهایم، گاه از گداها می‌گفتم که نان درسته را نمی‌پذیرند، چون همتشان کوتاه است. گدا، نان تازه را مشکوک می‌داند و به خرده‌نان راضی است. این حکایت علم‌جویانی است که علم را نه برای معرفت، که برای بهره‌مندی مادی می‌خواهند. علم‌جویی باید چون مکیدن شیر مادر باشد، با محبت و اخلاص، نه مانند زالو که خون می‌مکد و قساوت می‌یابد.

یادم می‌آید از علمای پیشین می‌گفتم که از فراق استادشان زارزار گریه می‌کردند، چون علم را با عشق آموخته بودند. اما امروز، گاه می‌بینم که علم‌جویی، به زالویی بدل شده که پس از سیر شدن، می‌افتد و می‌میرد. این علم، بی‌محبت و اخلاص، انسان را در برزخ به آشغال بدل می‌کند. اولیاء خدا، با همت بلند، علم را چون شیر مادر می‌مکند و به وصال حق می‌رسند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، چکیده‌ای از تأملات من در باب مرگ، انصاف، توحید و علم‌جویی است. هر بخش، دعوتی است به سوی حقیقت و خودسازی. مرگ، برای مؤمن، لحظه وصال است، انصاف، پایه آدمیت، و علم، اگر با محبت آموخته شود، راه به سوی حق می‌گشاید. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در این معانی والا وادارد و همراه من، در این مسیر معرفت، گامی به پیش بردارید.