متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 389

مقدمه

آنچه در پیش رو دارید، روایتی است از خاطراتی که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی من در مسیر علم و معرفت‌اند، بلکه تلاشی‌اند برای انتقال حکمت‌ها و درس‌هایی که در طول سالیان از زندگی و تأمل در آیات الهی و تعالیم اولیاء خدا آموخته‌ام. هر بخش از این گفتگوها، پنجره‌ای است به سوی حقیقت، که با زبانی صمیمی و از عمق قلب برای شما نگاشته شده است. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در معنای عمیق زندگی و سلوک معنوی دعوت کند.

بخش اول: از رعنا تا درس‌گریزی

در روزگار کودکی‌ام، در میان کوچه‌های خاکی و مدرسه‌های قدیمی، واژه‌ای بود که در زبان مردم بسیار می‌شنیدم: «رعنا». می‌گفتند رعنا یعنی سست، یعنی نحیف؛ زنی که نه تنومند است و نه کت و کلفت، بلکه ظریف و کشیده. اما من این واژه را در جای دیگری هم شنیدم، آنجا که از سستی در علم‌آموزی سخن می‌گفتند. روزی در میان صحبت‌های مردم، شنیدم که می‌گفتند: «حسن به مدرسه نمی‌رفت، مگر آنکه روز جمعه بود!» و چرا جمعه؟ چون در آن روز درس نبود، کار بود و بازی. بچه‌ها از درس‌های اجباری گریزان بودند، از چوب و چماق معلم می‌ترسیدند، و به جای علم، دل به بازی می‌دادند. این خاطره، حکایتی است از روزگاری که آموزش، نه با محبت که با اجبار پیش می‌رفت.

این ماجرا مرا به فکر فرو برد. چرا باید علم، که نوری است از جانب خدا، این‌گونه در دل کودکان نفرت بیافریند؟ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (قرآن کریم، زمر: ۹)؛ آیا آنان که می‌دانند با آنان که نمی‌دانند برابرند؟ این آیه، مرا به یاد اهمیت علم و روش درست آموزش آن انداخت. اگر علم با محبت و حکمت همراه شود، قلب‌ها را تسخیر می‌کند، نه آنکه نفرت برانگیزد.

بخش دوم: محبت حقیقی و فرار از مشکلات

در درس‌گفتارهایم، بارها از محبت سخن گفته‌ام. محبت، آن گوهر نابی است که تنها در اولیاء خدا به کمال می‌رسد. مردم از سگ می‌گفتند که مهربان است، اما من می‌گفتم این محبت، سایه‌ای است از محبت راستین. محبت حقیقی، آن است که در قلب صالحان و اولیاء خدا جاری است. روزی در میان شاگردانم، سخن از فرار شد. گفتم: «اگر مشکلی نباشد، چرا باید فرار کرد؟» فرار، نشانه‌ای است از ضعف در برابر مشکلات. انسان باید بماند، بجنگد و با حکمت، گره از کار فروبسته بگشاید.

این سخن مرا به یاد آیه‌ای انداخت: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (قرآن کریم، آل‌عمران: ۱۳۹)؛ سست نشوید و اندوهگین نباشید که اگر مؤمن باشید، شما برترید. این آیه، درس استقامت در برابر مشکلات را به من آموخت و من نیز آن را با شاگردانم در میان گذاشتم.

بخش سوم: ورزش، ریاضت و سلامت جسم و روح

یادم می‌آید روزی به شاگردانم گفتم: «بدن و فکری که ورزش نکند، مانند آب راکد می‌شود، فسیل می‌گردد.» در روستایمان، آب رودخانه همیشه تازه بود، چون جاری بود. اما آب حوض، اگر می‌ماند، گند می‌زد. انسان نیز چنین است. ورزش، نه‌تنها جسم را قوی می‌کند، بلکه ذهن را نیز تازه نگه می‌دارد. ریاضت، که در نظر من همان نرمش است، نه سختی‌کشیدن بی‌جا، راهی است برای آماده‌سازی جسم و روح برای پذیرش معارف الهی.

این سخن، ریشه در روایتی دارد که از شیخ صدوق نقل شده: «المؤمن قوی‌تر و شایسته‌تر است.» سلامت جسم و روح، پایه‌ای است برای سلوک معنوی، و من این را در زندگی‌ام آزموده‌ام.

بخش چهارم: ذکر، یقظه و خودآگاهی

در یکی از جلسات، داستانی گفتم از مردی که از تکبر رنج می‌برد. به او گفتم: «ذکرهای عربی برای تو زود است. بگو خاک بر سرت!» خندید و گفت: «این چه ذکری است؟» اما وقتی این ذکر را گفت، کم‌کم خود را شناخت. تکبرش فرو ریخت و بیدار شد. یقظه، این بیداری از خواب غفلت، اولین گام در سلوک است. ذکر باید با حال سالک سازگار باشد، مانند دارویی که پزشک برای بیمار تجویز می‌کند.

این درس را با آیه‌ای همراه کردم: اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ (قرآن کریم، هود: ۳)؛ از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به سوی او بازگردید. این آیه، مرا به یاد اهمیت توبه و بازگشت به خدا انداخت.

بخش پنجم: اخلاق علمی و نقد داستان‌های غیرمستند

روزی در رادیو شنیدم که داستانی درباره یکی از عالمان دینی نقل می‌کردند. می‌گفتند او به خاطر کمک به یک گربه یا سگ نجات یافت، نه به خاطر آثار علمی‌اش. من با خود گفتم: این چه سخنی است؟ آیا خدا این‌گونه قضاوت می‌کند؟ کارهای علمی عالمان، مانند بحارالانوار، که میراث شیعه را حفظ کرده، ارزشی بس والا دارد. نباید آن را با داستان‌های ساده‌انگارانه مقایسه کرد.

این سخن مرا به یاد آیه‌ای انداخت: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ (قرآن کریم، نحل: ۹۰)؛ همانا خدا به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد. عدالت الهی، ارزش کارهای بزرگ را می‌شناسد و من این را با شاگردانم در میان گذاشتم.

بخش ششم: نقد فرهنگ مادی و تحقیق علمی

روزی سخن از فرهنگ غربی شد. گفتند در برخی کشورها، مانند فرانسه، سگ‌ها را برای مقاصد مادی به کار می‌گیرند. من گفتم: این کارها برای خدا نیست، برای دنیا است. باید تحقیق کرد که چرا این‌گونه است؟ علم، ما را به حقیقت می‌رساند، نه قضاوت‌های شتاب‌زده. باید پرسید: این رفتارها چه ریشه‌ای دارند و چه هدفی را دنبال می‌کنند؟

این سخن، ریشه در آیه‌ای دارد: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ (قرآن کریم، محمد: ۲۴)؛ آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟ تدبر و تحقیق، راهی است به سوی حقیقت.

بخش هفتم: شکر حقیقی و کمال ذکر بسم الله

یادم می‌آید روزی به شاگردانم گفتم: «شکر حقیقی، گفتن الهی شکر برای هر لقمه نیست. شکر، اتصال به حقیقت نعمت است.» ذکر بسم الله الرحمن الرحیم، حقیقتی است کامل که سالک را در همه حال همراهی می‌کند. این ذکر، نه‌تنها آغاز کار است، بلکه پایان و کمال آن نیز هست. سالک با این ذکر، به خدا متصل می‌شود و از هر خیر بهره‌مند می‌گردد.

این درس را با آیه‌ای همراه کردم: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ (قرآن کریم، بقره: ۱۵۲)؛ مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و شکر مرا به جای آورید و ناسپاسی نکنید.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از آنچه در مسیر علم و معرفت تجربه کرده‌ام. از کودکی در مدرسه‌های قدیمی تا جلسات درس و بحث با شاگردان، هر لحظه از این خاطرات، درس‌هایی از حکمت و معنویت به من آموخته است. از نقد روش‌های آموزشی نادرست گرفته تا تأکید بر محبت حقیقی، از اهمیت ورزش و ریاضت تا کمال ذکر بسم الله، همه این‌ها مرا به سوی حقیقتی بزرگ‌تر هدایت کرده‌اند. امیدوارم این روایت‌ها، برای شما نیز چراغی باشد در مسیر حقیقت‌جویی.