متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 391

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از لحظه‌های تأمل و تعمق در حیات معنوی و معرفتی من، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی دریافت‌هایی که از آیات الهی، تأملات عرفانی، و تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر شناخت حق و حقیقت شکل گرفته‌اند. در این بخش‌ها، تلاش کرده‌ام تا با زبانی صمیمی و در عین حال عمیق، شما را به دنیای این تأملات دعوت کنم، گویی در محضرم نشسته‌اید و همراه من در این سفر معنوی قدم برمی‌دارید.

بخش اول: حفاظت و محبت بی‌حد الهی

یادم می‌آید روزی در جمع شاگردانم، سخن از محبت الهی به میان آمد. گفتم که خداوند پیش از آنکه ما به او نیازی احساس کنیم، با دو دست رحمتش زیر پای ما ایستاده است. این حقیقت در إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ (قرآن کریم، سوره طارق: 4) به زیبایی تجلی یافته است: «هیچ جانی نیست مگر اینکه بر او نگهبانی است.» این آیه، گویی نقشی است از عنایت بی‌کران الهی که هر لحظه ما را در بر گرفته است.

این حفاظت، تنها یک نگهبانی ساده نیست؛ بلکه نشانه‌ای است از محبت عمیقی که خداوند به مخلوقاتش دارد. گاهی فکر می‌کنم این محبت، چنان عظیم است که از عشق ما به او نیز فراتر می‌رود. روزی برای شاگردانم مثالی زدم: داستان یوسف و زلیخا را به خاطر آورید. ابتدا زلیخا دلباخته یوسف شد، اما آنچنان که داستان پیش رفت، یوسف نیز به او دل بست. خداوند نیز گویی به ما چنین محبتی دارد؛ او به ما دلبسته است، حتی زمانی که ما از او غافلیم. این محبت را در كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (قرآن کریم، سوره قصص: 88) می‌بینیم: «هر چیزی جز وجه او نابودشدنی است.» خداوند وجه خود را نگه داشته تا ما بر زمین نیفتیم.

این محبت را می‌توان به عشق والدین به فرزندان تشبیه کرد. فرزندان گاه به دنبال علایق دیگر می‌روند، اما پدر و مادر همچنان دل در گرو فرزند دارند. خداوند نیز چنین است؛ او به ما بیش از آنچه ما به او دلبسته‌ایم، وابسته است. این حقیقت، قلبم را گرم می‌کند و مرا به شکر نعمت‌هایش وا می‌دارد.

روزی داستانی از فیلمی خارجی برای شاگردانم تعریف کردم که در آن پروفسوری، دختری روستایی را تربیت کرد تا اشرافی شود. ابتدا با اکراه، اما کم‌کم دختر به این زندگی عادت کرد و حتی به استادش پز داد. این داستان، تمثیلی است از لطف الهی که ما را از مراتب پایین به سوی کمال می‌برد، اما گاه غرور، ما را از شکر این نعمت باز می‌دارد. این تأمل، مرا به یاد وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (قرآن کریم، سوره إسراء: 70) می‌اندازد: «و به‌راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم.» این کرامت، هدیه‌ای است که باید قدرش را دانست.

بخش دوم: مراتب سماع و حقیقت آن

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس، سخن از سماع به میان آمد. گفتم که سماع، حقیقتی است عمیق که نباید با رقص و مطربی اشتباه گرفته شود. سماع، گاه حلال است و گاه حرام، و این تفاوت در نیت و محتواست. یادم می‌آید که گفتم: «وقتی درویشی سماع می‌کند، باید مراقب باشد که این سماع، با پارتی‌های شبانه تفاوت داشته باشد.» این سخن، شاگردانم را به فکر فرو برد.

برای روشن شدن موضوع، مثالی زدم: سینه‌زنی در عاشورا و برخی آیین‌های غیراسلامی، مانند جشن‌های کریسمس، از نظر ظاهری شبیه‌اند، اما نیت و معنا آن‌ها را متمایز می‌کند. همان‌گونه که روایت نبوی می‌فرماید: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» (اعمال به نیت‌ها وابسته است). همین‌طور، روضه‌خوانی و آوازخوانی ممکن است ظاهراً مشابه باشند، اما محتوای شعر و نیت، حلال و حرام را مشخص می‌کند. شعر حافظ اگر در روضه باشد، گاه حلال است، اما در آوازخوانی ممکن است حرام شود.

سماع را به سه مرتبه تقسیم کردم: سماع نطقی، که کلامی است و برای عموم مردم؛ سماع حالی، که برای محبین است و حال معنوی می‌آورد؛ و سماع حقی، که برای اولیاء خداست. اولیاء خدا با صوت حق زنده‌اند. آن‌ها اگر صدای خدا را نشنوند، گویی حیات معنوی‌شان متوقف می‌شود. این حقیقت را در اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ (قرآن کریم، سوره علق: 1) می‌بینیم: «بخوان به نام پروردگارت که آفرید.» این کلام، سماع حقی است که پیامبر(ص) آن را دریافت کرد.

اما باید هوشیار باشیم که سماع عرفانی را با لهو و لعب قاطی نکنیم. برخی به نام عرفان، به رقص و مطربی می‌پردازند و این گمراهی است. در رساله قشیریه خوانده‌ام که سماع عرفا، ترنمی است برای تقرب به حق، نه فسق و فجور. گاه دیده‌ام که برخی در آیین‌های دینی، مانند نهم ربیع، رفتارهایی ناشایست، مانند کشف عورت یا تمسخر، انجام می‌دهند. این‌ها نه تنها با دیانت سازگار نیست، بلکه به التقاط و تفرقه منجر می‌شود. خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ (قرآن کریم، سوره أعراف: 31): «زینت خود را نزد هر مسجدی برگیرید.» این آیه، ما را به آراستگی در عبادت دعوت می‌کند.

بخش سوم: مسئولیت اجتماعی و نفس الهی

روزی در جمع شاگردان، سخن از مسئولیت اجتماعی به میان آمد. گفتم که رأی‌دادن در نظام اسلامی، وظیفه‌ای است که نمی‌توان از آن شانه خالی کرد. اما اگر به ناصالح رأی دهیم، در قیامت مسئول خواهیم بود. پیشنهادی دادم: به کسی رأی دهید که احتمال پیروزی ندارد. این‌گونه هم وظیفه‌تان را ادا کرده‌اید و هم از عوارض انتخاب ناصالح در امانید. این سخن را با استناد به إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا (قرآن کریم، سوره نساء: 58) گفتم: «خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بازدهید.»

سپس سخن به عظمت نفس انسانی رسید. به یاد سعدی افتادم که گفته بود: «نفس، مفرح ذات است.» هر نفس که فرو می‌برم و برمی‌آورم، جلوه‌ای از حیات الهی است. این حقیقت را در نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي (قرآن کریم، سوره حجر: 29) می‌بینیم: «از روح خود در او دمیدم.» نفس انسان، نشانه‌ای است از ظهور حق تعالی، و این مرا به شگفتی وا می‌دارد که چگونه هر لحظه، با نفس کشیدن، در محضر حق حاضر هستیم.

جمع‌بندی

این گفتگوها، روایت‌هایی است از تأملاتم در مسیر شناخت حق و حقیقت. از محبت بی‌کران الهی که ما را در بر گرفته، تا مراتب سماع که روح را به سوی کمال می‌برد، و مسئولیت اجتماعی که ما را به مشارکت در خیر عمومی دعوت می‌کند. هر بخش از این خاطرات، دعوتی است به تأمل در عظمت خلقت و جایگاه انسان در آن. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به سفری معنوی دعوت کند که قلب و روح را به نور معرفت روشن سازد.