متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 392

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند و اکنون با دقتی عمیق‌تر، به رشته تحریر درمی‌آیند. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در معارف الهی، سلوک معنوی، و تجربه‌های زیسته‌ای که در مسیر شناخت حق و هدایت خلق شکل گرفته‌اند. من، محمدرضا نکونام، در این روایت‌ها با شما از قلب خویش سخن می‌گویم؛ گویی در محضرتان نشسته‌ام و از آنچه در عمق وجودم گذشته، با صداقت و صمیمیت حکایت می‌کنم. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب تعالیم عرفانی و فقهی‌ام، بلکه آیینه‌ای از تعهد معنوی و تلاش برای خدمت به خلق است که امیدوارم شما را به تأمل و همراهی دعوت کند.

بخش اول: کرامت حکیم و تحمل ناسپاسی

در یکی از درس‌گفتارهایم، داستانی از مثنوی مولوی نقل کردم که همواره مرا به تأمل واداشته است. اسب‌سواری به کنار رود رسید و مردی خفته را دید که ماری بر شکمش خزیده بود. بی‌درنگ دست به کار شد؛ مرد را بیدار کرد، با لگدی او را به حرکت واداشت و علف‌هایی به او خوراند تا مار از شکمش بیرون آید. آن مرد، در حین این نجات، فریاد می‌زد و ناسزا می‌گفت: «ای بی‌انصاف، ای ظالم، من به تو چه کرده‌ام؟» اما حکیم، بی‌توجه به فحش‌ها، او را به صحرا برد و با اصرار علف به او خوراند. سرانجام، وقتی مار از شکم مرد بیرون آمد و او حقیقت را دید، شرمنده شد که چرا به ناجی خود بد گفته بود.

این داستان، برایم تصویری از کرامت اولیاء خدا بود. حکیمی که برای نجات جان بیماری، نه‌تنها زحمت می‌کشد، بلکه ناسپاسی و بدگویی را نیز تحمل می‌کند. اگر آن حکیم به مرد می‌گفت ماری در شکمش است، شاید از ترس سکتۀ قلبی می‌کرد. اگر او را رها می‌کرد، مرگش حتمی بود. پس حکیم، با کرامت، فحش‌ها را شنید و جانش را نجات داد. این درس بزرگی است که طبابت روح، نیازمند کریم بودن است. طبیب نباید از بیمار توقع سپاس داشته باشد، حتی اگر بیمار ناسزا بگوید.

بخش دوم: بلا، لطف الهی در حفظ از خذلان

بارها در درس‌گفتارهایم گفته‌ام که بلای الهی، لطفی است پنهان. خداوند اگر بلا بر ما نازل می‌کند، برای آن است که از خذلان و اهمال دورمان نگه دارد. ما گاه از قضای الهی ناراضی هستیم، اما جرات بیانش را نداریم. رضایت به قضای الهی، مقامی است والا که اولیاء خدا به آن می‌رسند. آن‌ها در برابر بلا، نه‌تنها شکوه نمی‌کنند، بلکه آن را لطفی می‌بینند که به‌سوی حق هدایتشان می‌کند. این رضایت، همان است که در قرآن کریم آمده: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ (مائده: ۱۱۹)؛ خدا از آن‌ها راضی است و آن‌ها از او راضی‌اند.

گاهی انسان تعبداً بلا را می‌پذیرد، اما اولیاء خدا آن را با بصیرت مشاهده می‌کنند. آن‌ها نه‌تنها بلا را لطف می‌بینند، بلکه با بصیرت، علل و اسرار آن را درمی‌یابند. این مقام، مقامی است که انسان را از تعلقات نفسانی آزاد می‌کند و او را به حق می‌رساند.

بخش سوم: بصیرت اولیاء در برابر مرگ

در یکی از درس‌گفتارهایم، از بصیرت اولیاء خدا سخن گفتم. آن‌ها با علم لدنی، از زمان و نحوه مرگ خود آگاه‌اند و جز از خدا نمی‌ترسند. مثال آوردم از امیرالمؤمنین (ع) که وقتی به قاتلش، ابن‌ملجم، می‌رسید، گویی لحظه‌ای درنگ می‌کرد. زره او پشت نداشت، نه از شجاعت صرف، بلکه از علم به اینکه مرگش در جنگ رقم نمی‌خورد. این بصیرت، او را از ترس دیگران آزاد کرده بود. او می‌دانست چه کسی و چگونه او را به شهادت می‌رساند.

این علم لدنی، اولیاء را از تعلقات دنیوی رها می‌کند. آن‌ها می‌دانند کجا می‌میرند، قاتلشان کیست، و از این‌رو، جز از خدا پروایی ندارند. این مقام، مرتبه‌ای است که انسان را به آرامشی عمیق می‌رساند، آرامشی که از شناخت حق و تسلیم به او ناشی می‌شود.

بخش چهارم: ریاضت پیامبر در زندگی خانوادگی

در درس‌گفتارهایم، بارها از زندگی پیامبر (ص) سخن گفته‌ام. ایشان با وجود ازدواج‌های متعدد، از شهوت و بوالهوسی به دور بودند. زندگی با همسرانی که گاه دشواری‌هایی داشتند، خود ریاضتی بود که پیامبر را از لذت‌های تفرقی رها کرد. این ازدواج‌ها، نه برای خوش‌گذرانی، بلکه برای هدایت امت و تحمل سختی‌ها بود. برخی با نگاه ظاهری، این ازدواج‌ها را نقد می‌کنند، اما در دل پیامبر، این زندگی ریاضتی بود که او را به مقام حق رساند.

وقتی به زندگی پیامبر می‌نگرم، می‌بینم که ایشان با تحمل سختی‌های همسرانشان، از لذت‌های نفسانی آزاد شدند. این همان است که قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (کوثر: ۱)؛ ما به تو کوثر عطا کردیم. کوثر، نه‌تنها فرزندان، بلکه عطای الهی است که پیامبر را به مقام والای بندگی رساند.

بخش پنجم: حق‌مداری اولیاء در عبادت

در درس‌گفتارهایم، از عبادت اولیاء خدا سخن گفته‌ام. آن‌ها در نماز، تنها حق را می‌بینند و از حواشی نفسانی آزادند. ذهنشان چنان با حق پر شده که هیچ چیز جز او در آن جای نمی‌گیرد. گاه دیده‌ام برخی در نماز، به دلیل تعلقات نفسانی، دچار حواس‌پرتی می‌شوند. اما اولیاء، در عبادتشان خاشع‌اند، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ (مؤمنون: ۱-۲)؛ به‌راستی مؤمنان رستگار شدند، کسانی که در نمازشان خاشع‌اند.

این حضور قلب، نشانه‌ای است از اتصال به حق. اولیاء خدا، حتی اگر بدنشان در نماز بخارد، آن را احساس نمی‌کنند، زیرا غرق در شهود حق‌اند. این مقام، مرتبه‌ای است که انسان را از تعلقات مادی و نفسانی آزاد می‌کند.

بخش ششم: نقد علم دینی و تعلقات ظاهری

در درس‌گفتارهایم، گاه از ضعف‌های علم دینی سخن گفته‌ام. برخی عالمان، به جای تمرکز بر معرفت، به ظواهر مانند تسبیح و کتاب مشغول‌اند. این تعلقات ظاهری، نشانه ضعف در حضور معنوی است. علم دینی باید با اخلاص همراه باشد، نه با حواشی که قلب را از حق دور می‌کند. این نقد، نه به اشخاص، بلکه به رویکردهایی است که علم را از عمق معنوی‌اش تهی می‌کنند.

یادم می‌آید در جوانی، وقتی به درس عالمان می‌رفتم، می‌دیدم برخی به جای مطالعه عمیق، تسبیح به دست می‌گیرند یا کتابی زیر بغل دارند، گویی این ظواهر جایگزین معرفت شده است. این تجربه، مرا به این باور رساند که علم دینی، تنها با حضور قلب و اخلاص به کمال می‌رسد.

بخش هفتم: خدمت به خلق و تفاوت اولیاء با اهل دنیا

در درس‌گفتارهایم، از خدمت به خلق سخن گفته‌ام. اولیاء خدا بدون توقع، برای خلق زحمت می‌کشند و خدمتی خالصانه ارائه می‌دهند. اما اهل دنیا، گاه به بهانه خدمت، به دیگران آسیب می‌رسانند. این تفاوت، در نیت خالص اولیاء نهفته است. آن‌ها خدمت را وظیفه‌ای الهی می‌دانند، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (أنبیاء: ۱۰۷)؛ و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.

یادم می‌آید در جوانی، وقتی از زحمات برخی برای خلق می‌شنیدم، گاه می‌دیدم که این زحمات با توجیه لذت‌جویی همراه است. اما اولیاء خدا، خدمتشان بدون ضرر به دیگران است. این درس بزرگی بود که خدمت خالصانه، باید از هرگونه نیت نفسانی پاک باشد.

بخش هشتم: خلق و خدا در ارتباط متقابل

در درس‌گفتارهایم، بارها گفته‌ام که خدا بدون خلق و خلق بدون خدا معنا ندارد. انسان باید با هر دو چشم، یعنی بصیرت و ظاهر، به خدا و خلق بنگرد تا تعادل حفظ شود. اگر تنها به خلق بنگری، از خدا دور می‌افتی، و اگر تنها به خدا بنگری، از خلق غافل می‌شوی. این تعادل، همان است که قرآن کریم می‌فرماید: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ (إسراء: ۲۲)؛ با خدا معبودی دیگر قرار مده.

این درس، مرا به تأمل در رابطه میان خدا و خلق واداشت. انسان باید با بصیرت، هم خدا را ببیند و هم خلق را، تا در سلوک خود به کمال برسد.

بخش نهم: ابواب سلوک و موانع نفسانی

در درس‌گفتارهایم، از ابواب سلوک سخن گفته‌ام. برخلاف دروازه‌های شهر که در محیط‌اند، ابواب سلوک در مساحت‌اند. سالک باید از حزن، خوف، اشفاق، خشوع، و دیگر مقامات عبور کند تا به حق برسد. حزن، به گذشته و ازدست‌رفتن‌ها مربوط است، و خوف، به آینده و ترس از پیش‌رو. این موانع نفسانی، باید یکی‌یکی برطرف شوند.

یادم می‌آید در جوانی، وقتی از این ابواب می‌شنیدم، گمان می‌کردم سلوک مانند ورود به شهری است که با یک در، به مقصد می‌رسی. اما دریافتم که در سلوک، هر در به در دیگر می‌رسد، و سالک باید با صبر و بصیرت، این مسیر را طی کند. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ (آل‌عمران: ۱۷۵)؛ این شیطان است که دوستانش را می‌ترساند.

بخش دهم: حزن سالک و تأسف بر عمر ضایع‌شده

در درس‌گفتارهایم، از حزن سالک سخن گفته‌ام. وقتی سالک به عمر خویش می‌نگرد و می‌بیند فرصت‌هایی را ضایع کرده، دچار حزن می‌شود. برخی عالمان دینی، از جوانی خود تأسف می‌خوردند که چرا در مسیر قرآن و معرفت، بیشتر تلاش نکردند. این حزن، نشانه‌ای است از بیداری قلب.

یادم می‌آید در جوانی، وقتی از ضایع کردن وقت‌هایم تأسف می‌خوردم، این آیه در دلم طنین‌انداز می‌شد: حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (مؤمنون: ۹۹)؛ تا هنگامی که مرگ یکی از آن‌ها فرا رسد، می‌گوید: پروردگارا، مرا بازگردان. این تأسف، مرا به تلاش بیشتر برای جبران گذشته واداشت.

بخش یازدهم: حزن اهل اراده

در درس‌گفتارهایم، از حزن اهل اراده سخن گفته‌ام. این حزن، از تلاش برای حفظ ارتباط با حقیقت ناشی می‌شود، اما موانعی مانند پارازیت، مانع وصول می‌شوند. یادم می‌آید در جوانی، وقتی رادیو بی‌بی‌سی را با سختی گوش می‌دادیم، پارازیت‌ها مانع شنیدن کامل می‌شدند. این تجربه، برایم تمثیلی شد از حزن سالک که می‌خواهد به حقیقت برسد، اما موانع، او را آزرده می‌کنند.

این حزن، نشانه‌ای است از قلب زنده‌ای که نمی‌خواهد از حقیقت جدا شود. سالک باید با اراده، این موانع را بردارد تا به شهود حق برسد.

بخش دوازدهم: طهارت و حب الهی

در درس‌گفتارهایم، از قاری قرآنی سخن گفتم که همواره با طهارت به قرائت می‌پرداخت. او می‌گفت هیچ‌گاه بدون وضو به مسجد نمی‌رود یا قرآن نمی‌خواند. این طهارت، نشانه حضور در ظرف حب الهی است. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (بقره: ۲۲۲)؛ خدا توبه‌کنندگان و پاکیزگان را دوست دارد.

این تجربه، مرا به این باور رساند که طهارت، نه‌تنها ظاهری، بلکه باطنی است. کسی که در ظرف حب خدا قرار دارد، از گناه دور می‌ماند و قلبش پاک می‌شود.

بخش سیزدهم: ناسوت، پایه عرفان

در درس‌گفتارهایم، عرفان را به هواپیمایی تشبیه کرده‌ام که برای پرواز، به زمینی پاک و منظم نیاز دارد. ناسوت، پایه‌ای است برای صعود به معرفت. بدون نظم ظاهری و باطنی، وصول به حق ممکن نیست. گاه دیده‌ام که برخی، به دلیل ضعف در زمینه‌های مادی و معنوی، از وصول به معرفت بازمانده‌اند.

این درس، مرا به تأمل در اهمیت نظم و طهارت در زندگی واداشت. زمینی که پاک و مرتب نباشد، نمی‌تواند بستری برای پرواز عرفانی باشد. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (أنفال: ۶۰)؛ برای آن‌ها هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید.

بخش چهاردهم: معارضه با قضای الهی

در درس‌گفتارهایم، از معارضه با قضای الهی سخن گفته‌ام. انسان گاه از آنچه خدا برایش مقدر کرده ناراضی است و در دل یا عمل، اعتراض می‌کند. این معارضه، ناشی از علم کوتاه انسان در برابر علم عالی الهی است. قرآن کریم می‌فرماید: عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ (بقره: ۲۱۶)؛ چه‌بسا چیزی را خوش نداشته باشید و آن برای شما خیر باشد.

یادم می‌آید در جوانی، گاه از مسیر زندگی‌ام گله می‌کردم که چرا این‌گونه شد و آن‌گونه نشد. اما بعدها دریافتم که آنچه خدا برایم مقدر کرده، خیر بوده است. این درس، مرا به تسلیم و رضا در برابر قضای الهی واداشت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از درس‌گفتارهایم که هر یک، دریچه‌ای به سوی معارف الهی و سلوک معنوی گشوده‌اند. از کرامت حکیم در برابر ناسپاسی خلق، تا بصیرت اولیاء در برابر مرگ، از ریاضت پیامبر (ص) تا اهمیت ناسوت در عرفان، هر بخش، بخشی از تجربه‌های زیسته‌ام را بازتاب می‌دهد. این خاطرات، نه‌تنها تأملاتی در معرفت و معنویت‌اند، بلکه دعوتی‌اند به سوی تسلیم به قضای الهی و تلاش برای خدمت خالصانه به خلق. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در مسیر حق و هدایت دعوت کند.