متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 397

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، شرحی است از خاطراتی که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند. این روایت‌ها، بازتاب تجربه‌های زیسته‌ام هستند که با عمق معرفتی، معنوی و فقهی گره خورده‌اند. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی تأمل در حقیقت دین، طهارت نفس و مواجهه با سختی‌های زندگی، که امیدوارم برای شما خواننده گرامی، الهام‌بخش و راهگشا باشد.

بخش اول: طهارت، پایه عبادت

سال‌ها پیش، در یکی از درس‌گفتارهایم، از اهمیت طهارت در عبادت سخن گفتم. یادم می‌آید که با تمثیلی از مکاشفه‌ای منسوب به شیخ بهایی، به شاگردانم نشان دادم که چگونه طهارت، روح عبادت است. در آن مکاشفه، جوانی پاک و نازنین وارد قبر شد، اما سگی پلید به دنبالش آمد و او را پاره‌پاره کرد. پرسیدم: این چه معرکه‌ای است؟ پاسخ آمد که آن جوان، اعمال نیک بود و سگ، اعمال بد. اگر طهارت نباشد، گناهان بر اعمال نیک چیره می‌شوند و عبادت را بی‌اثر می‌کنند.

نماز، آنگاه که با طهارت ظاهری و باطنی اقامه شود، انسان را از فحشا و منکر بازمی‌دارد. این حقیقت در کلام الهی نیز روشن است: إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ (قرآن کریم، عنکبوت: ۴۵؛ همانا نماز از فحشا و منکر بازمی‌دارد). اما نمازی که با دلی آلوده به ظلم، غیبت یا کینه خوانده شود، چگونه می‌تواند چنین اثری داشته باشد؟ گویی معصیت، خودِ نماز را از میدان به در می‌کند.

طهارت، چه ظاهری و چه باطنی، پایه‌ای است که عبادت بر آن استوار می‌شود. طهارت ظاهری با وضو و غسل به دست می‌آید، اما طهارت باطنی، انصاف، عفت و صفای دل می‌طلبد. اگر دلی ظالم باشد، اگر کینه و حسد در آن لانه کرده باشد، آن دل چگونه می‌تواند با خدا سخن بگوید؟ یادم می‌آید که در یکی از جلسات، گفتم: «طهارت، علّت افضل است و اطاعت، میوه آن. هر یک ارزش خود را دارند، اما بدون طهارت، اطاعت بی‌ریشه است.»

این نکته را بارها در درس‌گفتارهایم تأکید کرده‌ام که استمرار در محافظت از نماز، با رعایت طهارت، اثرش را صدچندان می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ (هود: ۱۱۴؛ و نماز را در دو سوی روز و در بخشی از شب برپا دار). اما این نماز، تنها با دلی پاک و عاری از گناه است که به قبولی می‌رسد.

بخش دوم: نقد ظاهرگرایی در دین

یکی از دردهای بزرگ جوامع دینی، افتادن به دام ظاهرگرایی است. بارها در درس‌گفتارهایم از این سخن گفته‌ام که تأکید بیش از حد بر ظاهر عبادات، بدون توجه به باطن، راه را بر حقیقت دین می‌بندد. قرآن کریم هشدار می‌دهد: وَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (ماعون: ۴-۵؛ وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل‌اند). نمازی که با ظلم، غیبت یا ستم همراه باشد، چه سودی دارد؟ گویی این نماز، خود قربانی گناه می‌شود.

یادم می‌آید در یکی از جلسات، از جریان‌هایی در جوامع دیگر سخن گفتم که دین را به ظاهری بی‌محتوا بدل کرده‌اند. گفتم که برخی در جوامع یهودی و مسیحی، به لائیسیته روی آورده‌اند و دین را به شعاری توخالی تبدیل کرده‌اند: «یهودی باش، هر کاری می‌خواهی بکن.» این خطر در میان ما مسلمانان نیز کمین کرده است. اگر طهارت باطنی از دین رخت بربندد، آنچه می‌ماند پوسته‌ای است که هیچ اثری ندارد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ (بقره: ۴۲؛ و حق را با باطل نیامیزید).

در یکی از خاطراتم، از مجمعی پیش از انقلاب گفتم که برخی از تحصیل‌کردگان، شب تا صبح بحث می‌کردند و می‌گفتند: «تا نفسمان پاک نشود، عبادت بی‌فایده است.» من به آن‌ها گفتم: «نماز را بخوانید و کم‌کم نفس خود را پاک کنید.» اما آن‌ها اصرار داشتند که اول باید دل پاک شود، بعد عبادت کرد. نتیجه چه شد؟ صبح که بیدار شدند، نمازشان قضا شده بود و شرمنده شدند. گفتم: «عیبی ندارد، بگذارید وقتی دین درست شد، نماز بخوانید!» این طنز تلخ، هشداری بود که تأخیر در عبادت، به غفلت می‌انجامد. باید هم‌زمان دل را پاک کرد و عبادت را به جا آورد.

بخش سوم: انصاف و مهربانی، جوهره طهارت

طهارت باطنی، چیزی فراتر از وضو و غسل است. انصاف، عفت، صفا و سلامت نفس، جوهره طهارت‌اند. در درس‌گفتارهایم بارها گفته‌ام که دلی که ظالم است، کینه‌ورز است یا دنیا‌پرست است، نمی‌تواند با خدا هم‌سخن شود. روایتی است که می‌فرماید: «لا دِينَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ» (اصول کافی، ج۱، ص۱۱؛ کسی که عقل ندارد، دین ندارد). دین بدون انصاف و عفت، ارزش خود را از دست می‌دهد.

یادم می‌آید از داستان بهلول نقل کردم که وقتی از او درباره شرایط سفره پرسیدند، گفت: «رو به قبله بنشین.» اما وقتی اصرار کردند، گفتم: «این خودخواهی است! اگر همه بخواهند رو به قبله بنشینند، پس دیگران چه کنند؟» این انصاف است که به عبادت ارزش می‌دهد. اگر کسی در صف نماز، دیگری را هل دهد تا جای بهتری بگیرد، این عبادت چه سودی دارد؟ مهربانی با مخلوقات و صفا در دل، طهارت باطنی را می‌سازد. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (مائده: ۲۷؛ خدا فقط از پرهیزگاران می‌پذیرد).

اگر دلی پاک نباشد، حتی پس از مرگ، نجاست باطنی‌اش قبر و کفن را آلوده می‌کند. قرآن کریم هشدار می‌دهد: وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ (سجده: ۱۲؛ و اگر ببینی هنگامی که گناهکاران سرهایشان را پایین انداخته‌اند). این نجاست باطنی است که عبادات را بی‌اثر می‌کند.

بخش چهارم: صبر و توکل در سختی‌ها

یکی از عمیق‌ترین تجربه‌های زندگی‌ام، روزهایی بود که در سلول زندان گذراندم. یادم می‌آید وقتی عمامه‌ام را گرفتند، به آن‌ها گفتم: «تو که عمامه را برداری، تکه پارچه‌ای برمی‌داری، اما این برای من تاج ملائکه است.» این سخن از ایمانی برمی‌خاست که نعمت‌های الهی را می‌دیدم. قرآن کریم می‌فرماید: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ (ابراهیم: ۷؛ اگر شکر کنید، بر شما افزون کنم). شکر نعمت‌ها، صبر را آسان می‌کند.

در آن روزها، در اتاقی بودم که در و دیوارش پیدا نبود. هوا کم و زیاد می‌شد، گویی می‌خواستند مرا به خفگی بکشانند. اما من با خودم گفتم: «خفه نمی‌شویم، غصه‌اش را نخور.» عبایم را پهن کردم، الله اکبر گفتم و به سجده رفتم. در آن سجده، عشقی به موسی بن جعفر علیه‌السلام در دلم شعله کشید که هنوز گرمایش را حس می‌کنم. قرآن کریم می‌فرماید: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ (بقره: ۴۵؛ و از صبر و نماز یاری جویید). آن دو رکعت نماز، مرا از ترس و اضطراب رها کرد.

در همان سلول، به آینده فکر می‌کردم. به خودم گفتم: «این دیوارها روزی خرابه می‌شود، بیابان می‌شود.» این تفکر، دلبستگی به دنیا را از دلم شست. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (آل‌عمران: ۱۸۵؛ و زندگی دنیا جز متاع فریب نیست). این زهد بود که مرا در آن لحظات سخت، آرام نگه داشت.

بخش پنجم: نرمش در برابر نفاق

در آن روزگار، با کفر و نفاق دست‌به‌گریبان بودیم. اما تجربه‌ام به من آموخت که در برابر نفاق، نرمش از سفتی کارسازتر است. قرآن کریم می‌فرماید: فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ (آل‌عمران: ۱۵۹؛ به سبب رحمت خدا با آن‌ها نرم‌خو شدی). یادم می‌آید وقتی در زندان، مرا پیش سگی بردند تا بترسانم، با طنز گفتم: «این فامیل من است، آمده‌ام ملاقاتش!» این نرمش بود که ترس را از دلم زدود.

در آن سلول بی‌در و دیوار، به جای هراس، به آینده فکر کردم. گفتم: «اینجا روزی بیابان می‌شود، حیوانات می‌آیند.» این نگاه، مرا از بند دنیا آزاد کرد. صبر و توکل، دو بال پرواز در سختی‌ها هستند. قرآن کریم می‌فرماید: وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ (نحل: ۱۲۷؛ و صبر کن و صبرت جز به یاری خدا نیست).

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، دعوتی هستند به تأمل در حقیقت دین و طهارت نفس. از اهمیت طهارت باطنی در عبادات تا نقش صبر و توکل در سختی‌ها، هر تجربه، درس‌هایی عمیق از معرفت و معنویت به من آموخته است. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به سوی صفا و اخلاص در سلوک معنوی هدایت کند.