متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 406

مقدمه

این مجموعه، روایتی است صمیمی از تأملات و تجربیاتم در مسیر سلوک معنوی، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. در این گفتگوها، که با زبانی ساده اما عمیق بیان شده‌اند، می‌کوشم اصولی را که در طی سالیان دراز آموخته‌ام، با شما در میان بگذارم. این خاطرات نه‌تنها شرح رویدادها و تجربیات شخصی من است، بلکه بازتابی از عمق معرفتی، تعهد معنوی، و تأملات عرفانی است که در مسیر تربیت دینی و اخلاقی شکل گرفته‌اند. هر بخش از این مجموعه، مانند دریچه‌ای است که شما را به لحظه‌های تأمل و تجربه‌ای معنوی دعوت می‌کند، با این امید که بتوانید با این روایت‌ها ارتباطی ژرف برقرار کنید.

بخش اول: تعادل در سلوک معنوی و پرهیز از افراط

سال‌ها پیش، در خلال گفت‌وگو با شاگردانم، به یاد می‌آورم که از زیاده‌روی در عبادات سخن گفتم. روزی یکی از شاگردان با افتخار گفت: «استاد، من در سه روز یک ختم قرآن کردم!» نگاهش کردم و با لبخندی گفتم: «کار بیهوده‌ای کردی! ختم قرآن را باید در شش ماه یا یک سال انجام داد، با تأمل و حضور قلب.» این سخن شاید برایش عجیب بود، اما از عمق وجودم می‌گفتم که عبادت، اگر با کیفیت و انس همراه نباشد، نه‌تنها سودی ندارد، بلکه ممکن است به خستگی و دل‌زدگی منجر شود.

به او گفتم: «قرآن کریم می‌فرماید: وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا (مزمل: ۴)، یعنی قرآن را با ترتیل بخوان، با تأمل و تدبر. ختم سریع قرآن، بدون فهم و انس با معانی آن، مانند این است که بخواهی در یک روز تمام یک کتاب عمیق را ببلعی. چنین کاری نه‌تنها سودی ندارد، بلکه روح را خسته می‌کند.» این توصیه را از تجربه‌ام در مسیر سلوک آموخته بودم؛ سال‌هایی که خودم نیز در دام زیاده‌روی گرفتار شده بودم و دریافتم که تعادل، کلید رسیدن به کمال معنوی است.

در همان جلسه، یکی دیگر از شاگردان گفت: «من چهل روز زیارت عاشورا خواندم.» با جدیت به او گفتم: «این کار دیوانگی است! سالی یک بار زیارت عاشورا را با حضور قلب بخوان، کافی است.» زیارت عاشورا، متنی است عمیق و عرفانی که باید با قلب و روح خوانده شود، نه با تکرار مکانیکی. یادم می‌آید که به او گفتم: «عبادت باید شیرین باشد، باید قلب تو را به خدا نزدیک کند، نه اینکه از سر اجبار و خستگی انجام شود.»

قرآن کریم نیز ما را به میانه‌روی دعوت می‌کند: وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا (بقره: ۱۴۳)، یعنی شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم. این آیه برایم همیشه یادآور این بوده که در مسیر سلوک، باید از افراط و تفریط دوری کرد.

بخش دوم: نقد عبادات غیرشرعی و اهمیت حضور قلب

در یکی دیگر از درس‌گفتارها، به یاد می‌آورم که با شاگردی سخن گفتم که در نمازش، در یک رکعت، صد بار می‌گفت: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (فاتحه: ۵)، یعنی «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.» با تعجب به او گفتم: «این چه نمازی است؟ این کار نه‌تنها با شریعت سازگار نیست، بلکه از حضور قلب و معرفت دور است.» به او توضیح دادم که این آیه، هسته توحید عبادی است و تکرارش باید با تأمل و اخلاص باشد، نه از سر عادت یا اجبار.

یادم می‌آید که به او گفتم: «اگر در مسجد جمکران، در حال انس و حضور قلب، چند بار این آیه را گفتی و احساس کردی که فشار بر تو زیاد است، رهایش کن و به رکوع برو. عبادت باید با نشاط باشد، نه با خستگی و اکراه.» این تجربه را خودم نیز در سال‌های جوانی‌ام داشتم؛ زمانی که فکر می‌کردم با تکرار زیاد ذکر، به خدا نزدیک‌تر می‌شوم. اما بعدها دریافتم که ذکر، وقتی با انس و حلاوت همراه باشد، قلب را جلا می‌دهد و روح را به سوی خدا پرواز می‌دهد.

قرآن کریم می‌فرماید: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (شرح: ۵)، یعنی با هر سختی، آسانی است. عبادت باید آسان و شیرین باشد، نه اینکه سالک را به زحمت و خستگی بکشاند.

بخش سوم: یادگیری تدریجی و تمثیل رانندگی

در یکی از جلسات، برای شاگردانم از رانندگی گفتم. به یاد می‌آورم که گفتم: «من شصت سال است راننده‌ام، آن هم در جاده چالوس! رانندگی را باید کم‌کم آموخت. اگر راننده مبتدی روزی دو ساعت رانندگی کند، حتماً تصادف می‌کند. اما اگر هر روز ده دقیقه، با دقت و تمرکز، تمرین کند، به‌تدریج مهارت می‌یابد.» این تمثیل را برای سلوک معنوی به کار بردم و گفتم: «سالک مبتدی هم باید کم‌کم پیش برود. زیاده‌روی در عبادات، مانند رانندگی طولانی برای مبتدی، به انحراف می‌انجامد.»

به شاگردانم گفتم: «مثل خطاطی است. اگر دو دقیقه خط بنویسی، خسته می‌شوی و ادامه‌اش بی‌فایده است. اما اگر هر روز چند دقیقه با تمرکز تمرین کنی، به‌تدریج استاد می‌شوی.» این درس را از سال‌های جوانی‌ام آموخته بودم، زمانی که در حوزه، اصول کافی و الفیه را با قرائت‌های مختلف حفظ می‌کردم. مربیانم به من آموختند که علم و ذکر باید در وجود آدمی جا بیفتد، نه اینکه به‌سرعت و بدون تأمل جمع شود.

قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت: ۶۹)، یعنی کسانی که در راه ما تلاش کنند، به راه‌هایمان هدایتشان می‌کنیم. این آیه به من آموخت که سلوک، مسیری تدریجی است که با صبر و تمرین به نتیجه می‌رسد.

بخش چهارم: نقد نظام آموزشی علم دینی

در یکی از درس‌گفتارها، از نظام آموزشی علم دینی سخن گفتم. یادم می‌آید که با حسرتی گفتم: «امروزه مربیان شایسته در حوزه‌ها کم شده‌اند. در کودکی، مربیانم به من آموختند که علم را باید در وجود خودت کشف کنی، نه اینکه فقط به کتاب‌ها تکیه کنی.» به یاد می‌آورم که یکی از مربیانم، وقتی هنوز اتوبوس‌های دوطبقه تازه به تهران آمده بودند، به من گفت: «برو طبقه بالای اتوبوس بنشین و تمام تابلوهای شهر را حفظ کن.» این کار برایم سخت بود، اما به من آموخت که علم، با مشاهده و تجربه در وجود آدمی جا می‌افتد.

به شاگردانم گفتم: «علم دینی، وقتی ارزش دارد که در وجودت ریشه کند. اگر فقط در کتاب‌ها دنبالش باشی، مانند این است که بخواهی منطق را بدون فهم زندگی مردم یاد بگیری.» یادم می‌آید که در جوانی، وقتی منطق می‌خواندم، مربی‌ام می‌گفت: «برو به بازار، ببین مردم چه می‌گویند، آن‌وقت منطق را می‌فهمی.» این درس برایم گران‌بها بود و به من آموخت که علم و ذکر، وقتی با انس همراه شوند، شیرین و ماندگار می‌شوند.

قرآن کریم می‌فرماید: سَيَرُونَ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُونَ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ (روم: ۴۲)، یعنی در زمین سیر کنید و ببینید عاقبت پیشینیان چگونه بود. این آیه به من آموخت که علم، با مشاهده و تجربه به‌دست می‌آید.

بخش پنجم: نقد انحرافات عرفانی و تأکید بر زندگی متعادل

در یکی از جلسات، از انحرافاتی که به نام عرفان در جامعه رواج یافته بود، سخن گفتم. با حسرتی گفتم: «این انزواطلبی و ترک زندگی که برخی به نام عرفان دنبال می‌کنند، نتیجه انحرافاتی است که بیگانگان در میان ما رواج داده‌اند.» به یاد می‌آورم که از دو عالم بزرگ یاد کردم که برایم الگوی مسلمانی بودند. یکی از آن‌ها، عارفی وارسته بود که قلبش مانند آینه، پاک و صاف بود. دیگری، هرچند اهل عرفان نبود، اما در صدق و صفا بی‌نظیر بود. به شاگردانم گفتم: «مسلمانی یعنی بی‌کینه بودن، پاکی قلب، و صدق و صفا. نامش را هرچه می‌خواهی بگذار، اما بدون این محتوا، همه‌اش پوچ است.»

به آن‌ها گفتم: «فقر، بدبختی و سستی، مسلمانی نیست. مسلمانی یعنی زندگی متعادل، ظاهر آراسته، و قلب پاک.» این درس را از سال‌های جوانی‌ام آموخته بودم، وقتی که دیدم برخی به نام عرفان، از دنیا و زندگی کناره می‌گیرند. اما عرفان حقیقی، انسان را به زندگی متعادل و حضور فعال در جامعه دعوت می‌کند. امام حسن علیه‌السلام فرمودند: «برای دنیا چنان باش که گویی همیشه زنده‌ای، و برای آخرت چنان باش که گویی فردا می‌میری.» این کلام برایم همیشه راهنما بود.

قرآن کریم می‌فرماید: وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا (قصص: ۷۷)، یعنی در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی و بهره‌ات را از دنیا فراموش نکن.

بخش ششم: انس و حس معنوی در سلوک

در یکی از درس‌گفتارها، از حس معنوی سخن گفتم و با تمثیلی ساده، تفاوت میان دیوار عادی و دیوار بوسه‌گاه را توضیح دادم. به شاگردانم گفتم: «دیوار کعبه، دیواری است که به‌دلیل حس معنوی، بوسه‌گاه می‌شود. اما دیوار عادی، فقط دیوار است.» این درس را از عالمان بزرگی آموخته بودم که وجودشان چنان پر از نور بود که حتی دیوار خانه‌شان برایم بوسه‌گاه بود. یادم می‌آید که روزی به یکی از شاگردان گفتم: «وقتی به خانه یکی از این بزرگان می‌روی، دیوارش را می‌بوسی، چون حس معنوی‌اش تو را جذب می‌کند.»

به آن‌ها گفتم: «طواف کعبه، وقتی با حس معنوی همراه باشد، با طواف بی‌روح تفاوت دارد. امیرمؤمنان علیه‌السلام در نهج‌البلاغه فرمودند که برخی مانند حیوانات دور کعبه می‌چرخند، بدون اینکه حسش را داشته باشند. اما طواف معصوم، پر از معرفت و انس است.» این درس برایم گران‌بها بود، چرا که به من آموخت که انس با خدا، قلب را زنده می‌کند و عبادت را شیرین می‌سازد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا (بقره: ۱۲۵)، یعنی خانه کعبه را محل بازگشت و امنیت برای مردم قرار دادیم. این آیه به من آموخت که حس معنوی، عبادت را به تجربه‌ای عمیق و آرام‌بخش تبدیل می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن تجربیات و تأملاتم در مسیر سلوک معنوی. از نقد زیاده‌روی در عبادات گرفته تا تأکید بر تعادل، انس، و حضور قلب، این روایت‌ها دعوتی است به تأمل در زندگی معنوی و علمی. آموخته‌ام که سلوک، مسیری است تدریجی که با صبر، تمرین، و اخلاص به ثمر می‌رسد. امیدوارم این خاطرات، شما را به لحظه‌های تأمل و تجربه‌ای ژرف دعوت کند و نوری باشد در مسیر شناخت خدا و خود.