متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 409)

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازنویسی خاطرات و تأملات من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، لحظه‌هایی از زندگی و اندیشه‌ام را به تصویر می‌کشند که در آن‌ها، با زبانی صمیمی و از دریچه تجربه‌های شخصی، به مسائل علمی، عرفانی و معرفتی پرداخته‌ام. هر بخش، دریچه‌ای است به جهانی که در آن، دانش، معنویت و تعهد به حقیقت درهم‌تنیده‌اند.

بخش اول: ضرورت علوم پایه در آموزش دینی

یادم می‌آید در سال‌های جوانی، وقتی هنوز در ابتدای مسیر طلبگی بودم، روزی یکی از استادان به من گفت: «تو که درس‌هایت خوب است، بیا درس خارج بخوان، حتی پول هم می‌دهند!» خنده‌ام گرفت. گفتم: «آخه درس خارج؟ من هنوز سیوطی را کامل نخوانده‌ام!» او با جدیت گفت: «چه اشکالی دارد؟ من هم سیوطی می‌خوانم، هم درس خارج می‌روم. یکی از پایین، یکی از بالا!» خجالت کشیدم. گفتم: «نه، من نمی‌توانم. باید اول پایه‌هایم را محکم کنم.» این نگاه، که هنوز هم در برخی محافل علمی دیده می‌شود، مرا به تأمل واداشت. چرا برخی فکر می‌کنند می‌شود یک‌شبه ره صدساله رفت؟

همیشه باور داشتم که علم دینی، مانند بنایی است که باید از پایه ساخته شود. طلبه‌ای که تازه قدم در این مسیر گذاشته، باید اول خواندن و نوشتن را خوب بیاموزد، مثل کودکی که خط‌کش به دست می‌گیرد و مشق می‌نویسد. اگر از همان ابتدا او را به مباحث پیچیده الهیاتی ببریم، مانند این است که کودکی را بدون آموزش الفبا، به خواندن اشعار حافظ وادار کنیم. این را از قدما آموخته‌ام، از ارسطو که می‌گفت: «از طبیعیات و ریاضیات شروع کنید تا به الهیات برسید.» اما افلاطون روش دیگری داشت؛ او شاگرد را از همان ابتدا به سوی خدا می‌برد، بدون آنکه پایه‌های علمی‌اش را استوار کرده باشد. من همیشه روش ارسطو را ترجیح داده‌ام. بگذارید طلبه اول سنگ را بشناسد، طبیعت را بفهمد، سپس کم‌کم به سوی معرفت الهی صعود کند.

این نکته را در قرآن کریم نیز می‌بینیم:
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ (علق: ۱).
«بخوان به نام پروردگارت که آفرید.» خواندن، پایه معرفت است. بدون سواد و دانش پایه، چگونه می‌توان به عمق دین رسید؟ متأسفانه گاهی در حوزه‌های علمی، طلاب را مستقیم به درس‌های عالی می‌فرستند، بدون آنکه مبادی علوم را خوب آموخته باشند. نتیجه‌اش می‌شود دانشی سطحی و ناپایدار، مانند خانه‌ای که روی شن بنا شده باشد.

بخش دوم: اسمای الهی و دقت در متون دینی

روزی کتاب کوچک و نازکی از علامه کفعمی، از عالمان قرن نهم هجری، به دستم رسید. آن را ورق زدم و سه روایت درباره اسمای الهی یافتم. با دقت آن‌ها را خواندم و حتی با مداد شماره‌گذاری کردم. اولی ۹۹ اسم داشت، دومی ۹۸ اسم و سومی ۱۰۰ اسم. نکته جالب این بود که در هیچ‌یک از این روایات، نام «عارف» در میان اسمای الهی نبود. اسمایی مانند الله، رحمان، رحیم، صمد، اول، آخر، سمیع، بصیر و قاهر بودند، اما عارف نه. این برایم عجیب بود. چرا باید نامی که برخی به‌اشتباه به خدا نسبت می‌دهند، در این روایات معتبر غایب باشد؟

این تجربه مرا به یاد این آیه انداخت:
وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا (اعراف: ۱۸۰).
«و برای خداست نام‌های نیکو، پس او را با آن‌ها بخوانید.» این آیه به ما می‌آموزد که در شناخت خدا، باید به متون معتبر تکیه کنیم و از افزودن یا کاستن به اسمای الهی پرهیز کنیم. دقت در متون دینی، وظیفه‌ای است که هیچ‌گاه نباید از آن غفلت کرد.

بخش سوم: نقد اشکالات زیارت عاشورا و فرهنگ شیعی

یادم می‌آید روزی عالم وارسته‌ای نزدم آمد. عمامه‌اش را زمین گذاشت و گفت: «من زیارت عاشورا را قبول ندارم. پر از اشکال است!» متعجب شدم. او ادامه داد که بخش‌هایی از زیارت، مانند لعن‌های مکرر یا دعای امام حسین علیه‌السلام برای دشمنان، به نظرش غیرمنطقی می‌آید. چندین جلسه با او بحث کردم. گفتم: «این اشکالات را باید با دقت بررسی کرد، اما نباید به‌سادگی متون دینی را رد کنیم.» به او یادآوری کردم که شیعه، همیشه مظلوم بوده و دشمنانش با تحریف و نسبت‌های ناروا، سعی در تخریب چهره ائمه علیهم‌السلام داشته‌اند. گفتم: «اگر این حرف‌ها را بپذیریم، کدام سخن ائمه را باید باور کنیم؟»

این گفت‌وگو مرا به تأمل واداشت. شیعه در تاریخ، همواره وزانت و مهربانی داشته، اما دشمنانش با قدرت و زور، تصویر نادرستی از او ساخته‌اند. قرآن کریم می‌فرماید:
وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ (فتح: ۲۹).
«و کسانی که با او هستند، بر کافران سخت‌گیر و با یکدیگر مهربان‌اند.» این آیه به روشنی نشان می‌دهد که مؤمنان، در عین قوت، باید مهربان باشند. تحریفات تاریخی درباره ائمه، بخشی از تلاش دشمنان برای تخریب این وزانت بوده است.

بخش چهارم: شب قم و تحول معنوی

قم، شهری است که همیشه برایم حال‌وهوایی خاص داشته است. شب‌های قم، گویی از جنت و رضوان زیباترند. وقتی در تاریکی شب به کوچه‌هایش نگاه می‌کنی، انگار جهانی دیگر پیش چشمت گشوده می‌شود. این را از تجربه‌ام می‌گویم: حتی اگر کسی از آن سوی دنیا به قم بیاید و فقط شبی را در این شهر بخوابد، نفسش تغییر می‌کند. شب قم، روح آدمی را جلا می‌دهد، گویی در آن تاریکی، نوری پنهان است که دل را به سوی خدا می‌برد.

این حس را در قرآن کریم نیز می‌یابیم:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا (مریم: ۹۶).
«کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، خداوند رحمان برایشان محبت قرار می‌دهد.» شب قم، با قداستش، این محبت الهی را به قلب انسان می‌ریزد.

بخش پنجم: انس معنوی و رابطه با عالم غیب

روزی یکی از عالمان دینی از روایتی گفت که پیاز خوردن در شب جمعه مکروه است، چون ملائکه را دور می‌کند. او با خنده گفت: «ملائکه نیایند، ما منتشان را نمی‌کشیم! اگر به انس معنوی برسی، آن‌ها خودشان به سراغت می‌آیند.» این سخن، عمق عرفانی داشت. وقتی انسان با خدا انس می‌گیرد، نیازی به التماس ندارد؛ ملائکه خود به او روی می‌آورند. قرآن کریم می‌فرماید:
إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ (فصلت: ۳۰).
«کسانی که گفتند پروردگار ما خداست و سپس استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آن‌ها نازل می‌شوند.» این انس، کلید ارتباط با عالم غیب است.

بخش ششم: خواب و معرفت نفس

همیشه به شاگردانم گفته‌ام که اگر می‌خواهید خودتان را بشناسید، به خواب‌هایتان نگاه کنید. در بیداری، ممکن است آدمی با خودش ریا کند، اما در خواب، حقیقت نفسش آشکار می‌شود. اگر در خواب می‌بینی که دزدی می‌کنی، اما در بیداری دائم نماز می‌خوانی، باید به خودت شک کنی. خواب، آیینه نفس است. وقتی به مقام ذكر حقیقی برسی، موجودات در خواب و بیداری با تو سخن می‌گویند. صدای ذکر از جایی دیگر بلند می‌شود، گویی عالم با تو هم‌نوا شده است. این‌ها همه ممکن است، اما به شرطی که خودت را در ذكر نبینی و به اتحاد ذاکر و مذکور برسی.

بخش هفتم: ریا در ترک دنیا

یاد داستان بهلول و خلیفه افتادم. وقتی بهلول روی تخت خلیفه نشست و کتک خورد، گریه کرد و گفت: «برای تو گریه می‌کنم. من یک دقیقه روی این تخت نشستم و این‌قدر کتک خوردم، تو که سال‌هاست روی آن نشسته‌ای، چه می‌کشی!» ترک دنیا هم اگر با ریا و طلب جاه باشد، مصیبت است. سالک عاقل، دنیا را با آگاهی ترک می‌کند، نه برای خودنمایی. اولیاء الهی، مانند امیرالمؤمنین علیه‌السلام، دنیا را آباد می‌کردند، اما برای خدا، نه برای خود. قرآن کریم می‌فرماید:
وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ (انعام: ۳۲).
«زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست.» عقلانیت در ترک دنیا، کلید رهایی است.

بخش هشتم: مقام فقر و رهایی از تعلقات

روایتی هست که می‌گوید بهترین دعا این است: «خدایا، عاقبت کارم را خیر کن.» این دعا یعنی در لحظه مرگ، با خدا دعوا نکنیم. وقتی عزرائیل می‌آید و می‌گوید همه‌چیز را بگذار زمین، انسانی که به دنیا چسبیده، نمی‌تواند به‌راحتی تسلیم شود. اما کسی که به مقام فقر رسیده، مثل مستأجری است که هر وقت صاحب‌خانه گفت خانه را خالی کن، می‌گوید: «چشم.» اولیاء الهی، مانند امیرالمؤمنین علیه‌السلام، ثروت داشتند، اما آن را در راه خدا می‌بخشیدند. قرآن کریم می‌فرماید:
رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً (بقره: ۲۰۱).
«پروردگارا، در دنیا و آخرت به ما نیکی عطا کن.» مقام فقر، انسان را از تعلقات رها می‌کند و به عاقبت‌به‌خیری می‌رساند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تأملاتی است از سال‌های طلبگی و تدریس من، که در آن‌ها کوشیده‌ام علم، عرفان و معنویت را درهم بیامیزم. از ضرورت آموزش ساختارمند دینی تا دقت در متون روایی، از نقد تحریفات تاریخی تا عظمت شب‌های قم، و از خودشناسی در خواب تا رهایی از تعلقات دنیوی، هر بخش، گوشه‌ای از تجربه‌هایم را به تصویر می‌کشد. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در حقیقت و تعهد به مسیری که به سوی خدا می‌رود.