متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 418

مقدمه

این خاطرات، روایت‌هایی صمیمی از لحظه‌های زندگی من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه در ادامه می‌خوانید، شرح تفصیلی این تجربه‌هاست که با تأمل در زندگی طلاب، خانواده و جامعه شکل گرفته‌اند. این گفتگوها نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی من، بلکه آیینه‌ای از دغدغه‌های معرفتی، معنوی و اجتماعی است که در مسیر طلبگی و زندگی خانوادگی‌ام با آن‌ها روبه‌رو بوده‌ام. با زبانی ساده اما عمیق، می‌کوشم شما را به دنیای این خاطرات ببرم، جایی که تلاش، محبت و تعهد به ارزش‌های دینی و انسانی درهم‌تنیده‌اند.

بخش اول: ضرورت کار و تلاش در زندگی طلاب

از همان کودکی به فرزندانم آموختم که کار، بخشی از هویت انسانی است. پسرانم، محسن و مهدی، از دو یا سه سالگی کار کردن را آموختند. محسن حالا چنان مهارت یافته که گویی ماه‌هاست کار می‌کند. به نظرم، فرقی میان زن و مرد نیست؛ همه باید کار کنند. مردی که در زندگی دست روی دست بگذارد، به معنای واقعی کلمه، نامرد است. این سخن شاید تند به نظر آید، اما از عمق وجودم برمی‌آید. بی‌عملی، به‌ویژه برای یک طلبه، ننگی است که با هیچ توجیهی پاک نمی‌شود. طلبه باید الگویی باشد که با دستانش، هم نان حلال به خانه بیاورد و هم قلب خانواده‌اش را گرم نگه دارد.

یادم می‌آید یکی از عالمان دینی را که در خانه آشپزی می‌کرد. باور کنید وقتی او را در حال پختن غذا می‌دیدم، گویی حج اکبر انجام می‌داد! این کارها نه‌تنها از ارزش انسان کم نمی‌کند، بلکه به او معرفت و کمال می‌بخشد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ (نجم: ۳۹)؛ یعنی «برای انسان جز آنچه تلاش کرده، نیست.» این آیه به ما می‌آموزد که پاداش و کمال، در گرو کوشش است. یا در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) آمده است: «إن الله یحب إذا عمل أحدکم عملاً أن یتقنه»؛ یعنی «خداوند دوست دارد وقتی یکی از شما کاری انجام می‌دهد، آن را به بهترین شکل انجام دهد.» این سخن، ارزش دقت و تلاش در هر کار، حتی ساده‌ترین آن‌ها را نشان می‌دهد.

بخش دوم: نقد کلیشه‌های جنسیتی و مسئولیت خانوادگی

بارها دیده‌ام که برخی مردان، به‌ویژه طلاب، گمان می‌کنند کارهای خانگی برایشان ننگ است. این تصور، ریشه در فرهنگی اشتباه دارد. مگر کمک در خانه، از مردانگی کم می‌کند؟ من خودم بارها در کارهای خانه مشارکت کرده‌ام و دیده‌ام که این کار، نه‌تنها از وقارم نکاسته، بلکه به من و خانواده‌ام نزدیکی و محبت بیشتری بخشیده است. قرآن کریم می‌فرماید:
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ (مائده: ۲)؛ یعنی «در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید.» این همکاری، در خانه و خانواده، بیش از هر جای دیگر معنا می‌یابد.

یادم می‌آید روزی یکی از دوستانم گفت: «اگر مرد جارو به دست بگیرد، به او بی‌احترامی می‌شود.» خندیدم و گفتم: «این چه حرفی است؟ مگر مردی که برای خانواده‌اش زحمت می‌کشد، کم‌ارزش می‌شود؟» به نظرم، مردی که در خانه کار نمی‌کند، نه‌تنها به خانواده‌اش، بلکه به خودش ظلم می‌کند. این ظلم، گاه به شکل فشار بر همسر و فرزندان ظاهر می‌شود، و این برای یک طلبه، به‌مراتب ناپسندتر است.

بخش سوم: نقد خشونت و بی‌عدالتی در جامعه

یکی از دردناک‌ترین چیزهایی که دیده‌ام، ظلم برخی مردان به زنان و فرزندانشان است. شنیده‌ام از کسانی که به نام دین، دست به خشونت می‌زنند. این رفتار، به‌ویژه از یک طلبه، نه‌تنها گناه، بلکه ننگی است که با هیچ عذری پاک نمی‌شود. قرآن کریم می‌فرماید:
وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ (نساء: ۱۹)؛ یعنی «با زنان به نیکی معاشرت کنید.» این آیه، وظیفه ما را در برابر خانواده‌مان روشن می‌کند.

روزی شنیدم مردی در شهری به جرم آزار زنان مجازات شد. گفتند او دیوانه است، اما خودش اقرار کرد که اگر آزاد شود، باز هم همان کار را می‌کند. این نشان می‌دهد که مشکل او، نه دیوانگی، بلکه انحراف در تفکر و رفتار است. طلبه‌ای که به خانواده‌اش ظلم کند، نه‌تنها از مسیر کمال دور می‌شود، بلکه به علم دینی نیز آسیب می‌زند. من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که طلبه باید الگوی اخلاق باشد، نه عامل ننگ.

بخش چهارم: طلاب، ایتام آل النبی

من طلاب را به ایتام آل النبی تشبیه کرده‌ام. آن‌ها گاه چنان در تنگنا هستند که انگار بی‌کس و بی‌پناه‌اند. جامعه و حتی دوستانشان به آن‌ها ظلم کرده‌اند؛ نه با کلام، بلکه با بی‌توجهی و ندادن حقشان. طلبه‌ای که کفش‌هایش را نمی‌تواند واکس بزند، چگونه می‌تواند با عزت نفس به تبلیغ دین بپردازد؟ قرآن کریم می‌فرماید:
وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ (ضحی: ۱۰)؛ یعنی «و سائل را از خود نران.» این آیه، وظیفه جامعه را در برابر نیازمندان، از جمله طلاب، یادآور می‌شود.

بارها دیده‌ام که امکانات به‌جای آنکه عادلانه توزیع شود، در دست عده‌ای خاص انباشته شده است. این بی‌عدالتی، طلاب را به حاشیه می‌راند و روحشان را زخمی می‌کند. پیشنهادم این است که مراکز درمانی و روانی برای طلاب ایجاد شود تا زخم‌هایشان التیام یابد. این نه‌تنها به نفع خودشان، بلکه به سود جامعه‌ای است که به طلاب سالم و باانگیزه نیاز دارد.

بخش پنجم: مسئولیت‌پذیری و عذرخواهی در خانواده

زندگی من پر از مشغله بوده است. گاهی آن‌قدر درگیر درس و کار بودم که از فرزندانم غافل شدم. در این مواقع، پیش آمده که پیش آن‌ها زانو بزنم، عذرخواهی کنم و حتی گریه کنم. می‌گویم: «ببخشید، حلالم کنید.» این تواضع، نه‌تنها از من کم نمی‌کند، بلکه به فرزندانم می‌آموزد که انسان، هرچقدر هم بزرگ باشد، باید در برابر خطاهایش فروتن باشد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا (آل‌عمران: ۱۳۵)؛ یعنی «و کسانی که وقتی مرتکب گناه یا ظلمی به خود شدند، خدا را یاد کرده و طلب آمرزش می‌کنند.»

همیشه به فرزندانم گفته‌ام که در کارهای خانه کمک کنند. ظهر که خسته از درس برمی‌گردم، می‌گویم: «ناهار را آماده نکنید، با هم املت می‌خوریم.» این همکاری، نه‌تنها بار خانه را سبک می‌کند، بلکه دل‌هایمان را به هم نزدیک‌تر می‌سازد.

بخش ششم: محبت و زبان نیکو در خانواده

در قم، گاه احساس غربت می‌کنم. به مهدی، پسرم، می‌گویم: «بابا، از جلوی چشمم دور نرو، می‌ترسم برایت اتفاقی بیفتد.» این نگرانی، از عشق و مسئولیت من به فرزندانم می‌آید. قرآن کریم می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا (تحریم: ۶)؛ یعنی «ای مؤمنان، خود و خانواده‌تان را از آتش حفظ کنید.» این آیه، وظیفه‌ام را در قبال فرزندانم یادآوری می‌کند.

باور دارم که حتی زنی با مشکلات، اگر با طلبه همراهی کند، می‌تواند او را به کمال برساند. زنی که عافیت‌طلبی را تقویت کند، گاه مانع رشد معنوی می‌شود. اما زنی که با صبر و همراهی، طلبه را به خیر و برکت سوق دهد، نعمتی است الهی. روزی یکی از دوستانم گفت که همسرش به او می‌گوید: «تو سر سفره من می‌نشینی.» گفتم: «این چه حرفی است؟ ما همه مهمان یک سفره‌ایم.» این سخن، به من آموخت که در خانواده، نباید حس مالکیت و برتری داشت. همه ما زیر سایه لطف الهی روزی می‌خوریم.

همیشه به طلاب گفته‌ام که با زبان نیکو با خانواده‌شان سخن بگویند. اگر قصاب گوشت به خانه می‌برد و زرگر طلا، طلبه چه دارد جز کلام محبت‌آمیز؟ می‌گویم: «عزیزم، جانم، قربانت بروم.» این کلمات، گاه از هزاران هدیه مادی ارزشمندترند. قرآن کریم می‌فرماید:
وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا (بقره: ۸۳)؛ یعنی «با مردم به نیکی سخن بگویید.» این سخن، در خانه بیش از هر جای دیگر معنا دارد.

بخش هفتم: چالش‌های ازدواج طلاب

یکی از دردهایم، مشکل ازدواج طلاب است. بسیاری از عالمان دینی، حاضر نیستند دخترانشان را به طلاب بدهند. می‌گویند: «طلبه وضعش خراب است.» این حرف، قلبم را می‌فشارد. مگر طلبه چه کم دارد؟ او که برای حفظ دین خدا زحمت می‌کشد، چرا باید این‌گونه تحقیر شود؟ قرآن کریم می‌فرماید:
وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنْكُمْ (نور: ۳۲)؛ یعنی «بی‌همسران خود را به ازدواج درآورید.» این آیه، وظیفه جامعه را در تسهیل ازدواج نیازمندان یادآوری می‌کند.

روزی یکی از شاگردانم گفت: «حاج آقا، مردم عادی این‌گونه زندگی نمی‌کنند.» گفتم: «درست است، اما طلبه باید الگو باشد. اگر او بداخلاقی کند یا ظلم کند، چگونه می‌خواهد دیگران را هدایت کند؟» طلبه‌ای که در خانه‌اش محبت و عدالت را برقرار نکند، چگونه می‌تواند در جامعه اثرگذار باشد؟

بخش هشتم: محبت به فرزندان با امکانات محدود

شبی فرزندانم گفتند: «بابا، فلافل بخریم.» گفتم: «فلافل؟ این که چیزی نیست!» اما دیدم ملاحظه جیبم را می‌کنند. دلم گرفت. گفتم: «بابا، هرچه دوست دارید بخرید. وضعمان خوب است.» رفتیم جایی خلوت در قم، نشستیم و خوردیم و خندیدیم. همبرگر، جگر، نوشابه… همه را گرفتیم. حساب که کردیم، فقط پنج تومان شد! باورم نمی‌شد با این مبلغ، این‌قدر شادی به خانه‌ام ببرم. به بچه‌ها گفتم: «بخورید، هرچه می‌خواهید بخورید.» دیدم سیر شدند، نه از غذا، از محبت.

آن شب، انگار یک میلیون خرج کرده بودم. فرزندانم گفتند: «بابا، ما را حلال کن.» خندیدم و گفتم: «من آدم بدی نیستم که!» این لحظه‌ها، به من آموخت که محبت، از هر ثروتی گران‌بهاتر است. قرآن کریم می‌فرماید:
وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا (إسراء: ۲۳)؛ یعنی «به والدین و فرزندان نیکی کنید.» این نیکی، گاه در یک فلافل ساده خلاصه می‌شود.

بخش نهم: پرهیز از عافیت‌طلبی و بداخلاقی

بارها به شاگردانم گفته‌ام که بداخلاقی و ظلم، راه را به سوی کمال می‌بندد. طلبه‌ای که در خانه بداخلاق است، چگونه می‌تواند به معراج معنوی برسد؟ روزی مردی را دیدم که به همسرش گفت: «تو سر سفره من می‌نشینی.» از این سخن چنان دلم گرفت که نتوانستم غذایش را بخورم. گفتم: «ما همه مهمان سفره خداییم.» این کلام، به من آموخت که در خانواده، نباید منت گذاشت. قرآن کریم می‌فرماید:
لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ (آل‌عمران: ۹۲)؛ یعنی «هرگز به نیکی نمی‌رسید مگر اینکه از آنچه دوست دارید انفاق کنید.» این انفاق، گاه محبت خالصانه است.

طلبه باید حرفه‌ای عمل کند. نمی‌شود با بداخلاقی و عافیت‌طلبی، انتظار هدایت و کمال داشت. من از چهارسالگی در قمارخانه‌ها قاپ بودم، اما یاد گرفتم که زندگی، بازی ساده‌ای نیست. باید با دقت و محبت، راه را پیمود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی از زندگی من در کسوت طلبگی و پدری است. از ضرورت کار و تلاش گرفته تا محبت و زبان نیکو در خانواده، هر لحظه این خاطرات، درسی است برای زیستن به شیوه‌ای که هم خدا را خشنود کند و هم دل انسان‌ها را گرم سازد. طلاب، به‌عنوان ایتام آل النبی، نیازمند حمایت‌اند تا بتوانند رسالت خود را به‌درستی انجام دهند. مشکلات اقتصادی و اجتماعی، نباید مانع کمال آن‌ها شود. در این مسیر، محبت، تواضع و عدالت، کلیدهایی هستند که درهای سعادت را می‌گشایند. امیدوارم این خاطرات، نه‌تنها شما را به تأمل در زندگی طلاب دعوت کند، بلکه الهام‌بخش زیستنی سرشار از تلاش، محبت و معنویت باشد.