متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 426

مقدمه

این مجموعه، بازتابی از تأملات و گفتگوهای من در درس‌گفتارهایی است که در طی سالیان با شاگردان و مخاطبانم به اشتراک گذاشته‌ام. این گفتارها، که گاه به‌صورت گذرا در جلسات تدریس بیان شده‌اند، اکنون به‌گونه‌ای منسجم و با زبانی صمیمی گردآوری شده‌اند تا شما را به دنیای معرفت، معنویت و تجربه‌های زیسته‌ام دعوت کنند. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی مسائل دینی، اجتماعی و فرهنگی که با نگاهی نقادانه و در عین حال امیدوارانه به آن‌ها نگریسته‌ام. آنچه پیش‌رو دارید، تلاشی است برای بازسازی گفتمانی که هم پاسخگوی نیازهای امروزین باشد و هم ریشه در عمق باورهای دینی و انسانی داشته باشد.

بخش اول: نقش زنان در آموزش و معرفت جهانی

سال‌ها پیش، هنگامی که دانشگاه مجازی‌ام را راه‌اندازی کردم، شاهد بودم که چگونه زنان از سراسر جهان، از هر کشوری که تصور کنید، به این فضا پیوستند و با شوق و تعهد، معرفت را دنبال کردند. شاگردان زنم، که گاه تعدادشان از مردان پیشی می‌گرفت، با تلاشی بی‌وقفه نشان دادند که توانایی‌هایشان در فراگیری و ترویج علم، کمتر از هیچ‌کس نیست. من همواره با گفتمان‌هایی که زنان را کوچک می‌شمارند یا آن‌ها را از مشارکت در عرصه‌های علمی و اجتماعی بازمی‌دارند، مخالف بوده‌ام. این زن‌ستیزی، ریشه در جهل و تنگ‌نظری دارد و با حقیقت دین سازگار نیست.

این دیدگاه من با کلام الهی هم‌سو است: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ (قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۷۱)؛ «مردان و زنان مؤمن، برخی دوستان برخی دیگرند». این آیه بر برابری و مشارکت زنان و مردان در مسیر خیر و معرفت تأکید دارد. من باور دارم که زنان نه‌تنها باید در آموزش مشارکت کنند، بلکه می‌توانند با تولید علم و رهبری فکری، به مرجعیت برسند.

بخش دوم: توانمندسازی زنان در برابر ستم

یادم می‌آید روزهایی را که در تهران، شاهد برخوردهای ناشایست با زنان بودم. اما آنچه مرا شگفت‌زده کرد، روحیه مقاوم زنان امروزی بود. دختران این سرزمین، در پاسخ به خشونت‌های اجتماعی، به یادگیری هنرهای رزمی روی آوردند. از کاراته تا تکواندو و ووشو، آن‌ها نشان دادند که می‌توانند از خود دفاع کنند. یک روز شنیدم که گروهی از دختران، چنان مهارت یافته‌اند که با یک حرکت، می‌توانند مهاجمی را زمین‌گیر کنند. این توانمندی، نه از ضعف، بلکه از عزم و اراده‌ای راسخ سرچشمه می‌گیرد.

این روحیه با آیه شریفه هم‌خوانی دارد: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۶۰)؛ «و برای آنان هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید». زنان امروز، با تکیه بر این اصل، خود را برای مواجهه با چالش‌های اجتماعی آماده کرده‌اند.

بخش سوم: نقد گفتمان‌های زن‌ستیز در علم دینی

بارها در جلساتم گفته‌ام که گفتمان‌هایی که زنان را ضعیف می‌پندارند، ریشه در جهل دارند. این تصور که زنان توانایی کمتری از مردان دارند، نه‌تنها با واقعیت سازگار نیست، بلکه با روح دین نیز در تضاد است. من خودم شاهد زنانی بوده‌ام که با شجاعت و مهارت، توانایی‌هایشان را به رخ کشیده‌اند. یک بار فیلمی از زنان رزمی‌کار دیدم که چنان قدرتی داشتند که هر بیننده‌ای را مبهوت می‌کردند. این زنان، نه‌تنها ضعیف نیستند، بلکه می‌توانند با اراده و تمرین، هر مانعی را از سر راه بردارند.

این دیدگاه با کلام الهی هم‌سو است: وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۲۸)؛ «و برای زنان همانند آنچه بر عهده آن‌هاست، به شایستگی حقی است». من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که زنان باید با تولید علم و اثبات توانایی‌هایشان، به جایگاه‌های والای علمی و اجتماعی دست یابند.

بخش چهارم: زنان و تولید علم

من سال‌ها پیش کتابی چهارجلدی درباره زنان نوشتم که در آن، از زنان دع /

وت کردم تا با تولید علم و اثبات توانایی‌هایشان، به مرجعیت فکری و علمی برسند. بارها به شاگردانم گفته‌ام که زنان می‌توانند مجتهد شوند، مرجع شوند و شاگردانی تربیت کنند که از آن‌ها تقلید کنند. این دعوت، نه از سر احساس، بلکه از باور عمیق من به توانمندی‌های زنان سرچشمه می‌گیرد. من به یکی از شاگردانم، که گاه با او شوخی می‌کنم، گفتم: «تو ثابت کن که می‌توانی مرجع شوی، نه اینکه منتظر تأیید دیگران باشی.»

این باور با آیه شریفه هم‌راستاست: قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ (قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۹)؛ «بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟». زنان باید با تولید علم، جایگاه خود را در جامعه تثبیت کنند.

بخش پنجم: تعهد و مسئولیت‌پذیری زنان

در تجربه‌هایم دیده‌ام که زنان در فعالیت‌های اجتماعی، از تعهد و مسئولیت‌پذیری بیشتری برخوردارند. آن‌ها با عشق و صفا، بدون زیرکی‌های منفی، کار می‌کنند. یک بار به طلبه‌هایم گفتم: «شما این‌همه درس می‌خوانید، اما گاهی به‌اندازه زنان شاگردم کار نمی‌کنید!» زنان با صداقت و وظیفه‌شناسی، نقش‌های کلیدی را به بهترین شکل ایفا می‌کنند. من همیشه به شاگردانم می‌گویم که اگر نمی‌توانید کاری کنید، لااقل حرکتی از خود نشان دهید!

این دیدگاه با کلام الهی هم‌سو است: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ (قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۱۳)؛ «گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست». زنان با تعهدشان، این پرهیزگاری را در عمل نشان می‌دهند.

بخش ششم: نقد فرهنگ محدودیت زنان

یکی از دردهای جامعه ما، فرهنگی است که زنان را محدود می‌کند و مانع مشارکت آن‌ها در پیشرفت اجتماعی می‌شود. من بارها از این فرهنگ عقیم‌سازی و تحقیر زنان انتقاد کرده‌ام. دیده‌ام که برخی زنان را از مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی بازمی‌دارند یا آن‌ها را به بهانه‌های مختلف، ناقص می‌شمارند. این محدودیت‌ها، مانند ماشینی با چرخ‌های پنچر، جامعه را از حرکت بازمی‌دارد.

این انتقاد با آیه شریفه هم‌خوانی دارد: وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْیَةَ إِمْلَاقٍ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۳۱)؛ «و فرزندان خود را از ترس تنگدستی نکشید». این آیه، هرگونه محدودیت غیرعادلانه علیه زنان را نفی می‌کند.

بخش هفتم: بازنگری در پوشش اسلامی

من همیشه به نوه‌هایم گفته‌ام که پوشش اسلامی باید متناسب با نیازهای زندگی امروزی باشد. چادر، که برخی آن را به‌عنوان تنها پوشش شرعی معرفی می‌کنند، گاه به دلیل محدودیت‌های عملی، به بدحجابی منجر می‌شود. یادم می‌آید به یکی از نزدیکانم گفتم: «اگر چادر مانع حرکتت می‌شود، پوششی انتخاب کن که هم عزتت را حفظ کند و هم راحتی‌ات را.» زنان امروز باید بتوانند رانندگی کنند، کار کنند و در جامعه فعال باشند، بدون اینکه پوشششان مانعشان شود.

این دیدگاه با آیه شریفه هم‌سو است: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ (قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۳۲)؛ «بگو چه کسی زینت‌های خدا را که برای بندگانش پدید آورده حرام کرده است؟». پوشش باید با عقل و نیازهای زمانه سازگار باشد.

بخش هشتم: استقلال زنان در زندگی روزمره

من همیشه به زنان خانواده‌ام گفته‌ام که باید مستقل باشند. یک بار به یکی از دخترانم گفتم: «چرا منتظر می‌مانی که کسی تو را به پزشک ببرد؟ خودت رانندگی کن، خودت کارهایت را انجام بده.» استقلال، بخشی از رشد معنوی و اجتماعی است. زنان نباید به دیگران وابسته باشند، بلکه باید خودکفایی را تمرین کنند.

این باور با آیه شریفه هم‌خوانی دارد: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ (قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه ۵۶)؛ «و جن و انس را جز برای پرستش نیافریدم». استقلال، راهی است برای تحقق این هدف والا.

بخش نهم: نقد عقب‌ماندگی صنعتی و فرهنگی

یادم می‌آید روزی در شمال، کنار ماشین‌های حمل شیر ایستاده بودم و دیدم که چگونه با بی‌توجهی، شیرها را در شرایط غیربهداشتی جابه‌جا می‌کنند. این صحنه، برایم نمادی از عقب‌ماندگی صنعتی و فرهنگی جامعه بود. ما کشوری هستیم که نه کاملاً طبیعی مانده‌ایم و نه صنعتی شده‌ایم. مانند روستایی‌ای هستیم که با پول نفت، ابزارهای مدرن خریده‌ایم، اما فرهنگ و تربیت لازم برای استفاده از آن‌ها را نداریم.

این انتقاد با آیه شریفه هم‌سو است: إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ (قرآن کریم، سوره رعد، آیه ۱۱)؛ «خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا زمانی که خودشان حال خود را تغییر دهند».

بخش دهم: تدریج و نسبیت در علوم

من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که دو اصل اساسی در علوم وجود دارد: تدریج و نسبیت. هیچ‌چیز را نمی‌توان مطلقاً خوب یا بد دانست. مثلاً آب سرد برای فرد سالم نشاط‌آور است، اما برای فرد بیمار مضر. قضاوت‌های ما باید با توجه به شرایط و نیازها باشد. این اصل، در همه علوم و زندگی جاری است.

این دیدگاه با آیه شریفه هم‌خوانی دارد: وَفِی ذَٰلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِیمٌ (قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۹۴)؛ «و در آن برای شما آزمایشی بزرگ از پروردگارتان است».

بخش یازدهم: نقش اراده در سلامت

من خودم تجربه کرده‌ام که اراده می‌تواند بدن و روان را در برابر چالش‌ها مقاوم کند. یک بار در حوضچه آب گرم نشستم که هیچ‌کس جرئت نزدیک شدن به آن را نداشت. با تمرین و اراده، بدنم را به آن عادت دادم. این اراده، کلید سلامت جسمی و روانی است.

این باور با آیه شریفه هم‌سو است: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۵۵)؛ «و شما را با چیزی از ترس و گرسنگی می‌آزماییم».

بخش دوازدهم: نقد روش‌های غیرعلمی در روان‌شناسی

یادم می‌آید دختری را آوردندosemite: به من گفتند که جن‌زده شده است. من با او صحبت کردم و توضیح دادم که این مسائل نیاز به روش‌های علمی و قانونی دارد، نه باورهای خرافی. اما متأسفانه برخی روش‌های غیرعلمی هنوز در جامعه رواج دارد.

این انتقاد با آیه شریفه هم‌خوانی دارد: وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۳۶)؛ «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن».

بخش سیزدهم: ترویج فرهنگ نخبه‌گرایی

من همیشه از برنامه‌هایی که افراد ضعیف را برجسته می‌کنند، انتقاد کرده‌ام. به‌جای این کار، باید نوابغ و افراد موفق را معرفی کنیم تا الگویی برای پیشرفت جامعه باشند. یک بار در مصاحبه‌ای گفتم که این برنامه‌های ضعف‌محور، هیچ کمکی به جامعه نمی‌کنند.

این دیدگاه با آیه شریفه هم‌سو است: قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ (قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۹)؛ «بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟».

جمع‌بندی

این گفتگوها، تأملاتی عمیق در مسائل دینی، اجتماعی و فرهنگی است که با زبانی صریح و نقادانه بیان شده‌اند. از نقش زنان در آموزش و تولید علم تا نقد عقب‌ماندگی‌های صنعتی و فرهنگی، هدفم بازسازی گفتمانی بوده که پاسخگوی نیازهای معاصر باشد. این مجموعه، دعوتی است به تأمل در مسیرهایی که می‌توانند جامعه را به سوی پیشرفت و عدالت هدایت کنند.