متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 429)

مقدمه

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازتاب تأملات و خاطرات من است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی از تجربیات زیسته، تأملات علمی و معنوی، و دغدغه‌هایم برای اصلاح جامعه و احیای ارزش‌های دینی است. هر بخش، به‌گونه‌ای مستقل و در عین حال پیوسته، تلاش دارد تا شما را به دنیای اندیشه‌ها و احساساتم دعوت کند، گویی در لحظه‌ای از زندگی‌ام کنارم نشسته‌اید و این حکایت‌ها را از زبان خودم می‌شنوید.

بخش اول: فرازمانی بودن اولیای الهی

در یکی از جلسات درس، سخن از اولیای الهی به میان آمد. همیشه باور داشتم که برخی انسان‌ها، مانند ابوذر، سلمان، یا ابن‌سینا، چنان عظمتی دارند که زمان نمی‌تواند آن‌ها را محدود کند. اگر این بزرگان امروز در میان ما بودند، با همان نگاه نافذشان، رشد علمی و معنوی جامعه را می‌سنجیدند. این باور از عمق وجودم برمی‌آید، از روزهایی که در محضر استادانم، از عظمت این شخصیت‌ها شنیدم و دریافتم که جامعه ما نیاز به چنین الگوهایی دارد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ (سوره زخرف، آیه ۳۲)؛ «و برخی از آن‌ها را بر برخی دیگر به درجاتی برتری دادیم.» این آیه مرا به این فکر واداشت که وجود شخصیت‌های برجسته، نه‌تنها برای هدایت معنوی، بلکه برای ارزیابی علمی و اجتماعی جامعه ضروری است.

بخش دوم: نقد اولویت تعهد بر تخصص

سال‌ها پیش، وقتی انقلاب به پیروزی رسید، همه پر از شور و ایمان بودیم. اما یک اشتباه بزرگ کردیم: گفتیم تعهد کافی است و تخصص را کنار گذاشتیم. یادم می‌آید که در آن روزها، برخی با شعار تعهد، مسئولیت‌های بزرگ را به دست گرفتند، اما چون تخصص نداشتند، کارها به سرانجام نرسید. من همیشه می‌گویم، حتی برای خواندن نماز هم باید بلد باشی چگونه بخوانی. اگر عادل باشی اما علم نداشته باشی، به چه کار می‌آید؟

قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ (سوره زمر، آیه ۹)؛ «بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟» این آیه به من آموخت که علم، پایه هر اقدام مؤثری است.

بخش سوم: علم دینی و مدیریت اقتصادی

روزی در درس، از روایتی سخن گفتم که می‌فرماید: «الکمال کل الکمال التفقه فی الدین و تقدیر المعیشة»؛ کمال حقیقی در فهم دین و مدیریت معیشت است. ما کشوری سرشار از سرمایه هستیم، اما اقتصاد را بلد نیستیم. پول‌ها را یا انبار می‌کنیم یا به هدر می‌دهیم. این درد را سال‌هاست که حس می‌کنم، از وقتی که دیدم چگونه منابع عظیم کشور بدون مدیریت علمی هدر می‌روند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (سوره انفال، آیه ۶۰)؛ «و برای آنان هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید.» این آیه مرا به این باور رساند که مدیریت منابع، نیازمند دانش و برنامه‌ریزی است.

بخش چهارم: تخصص در قضاوت و خدمات اجتماعی

یادم می‌آید در قم، پزشکی یهودی بود که علما به او مراجعه می‌کردند، چون حاذق بود. برخی پنهانی می‌رفتند، برخی علنی. این برایم درس بزرگی بود: تخصص مقدم است. اگر کسی کارش را بلد باشد، اعتقاداتش در درجه دوم قرار می‌گیرد. این را از علمای پیشین آموختم که به مهارت احترام می‌گذاشتند.

قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ (سوره حجرات، آیه ۱۳)؛ «گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست.» اما من دریافتم که تخصص، راهی برای خدمت به خلق است.

بخش پنجم: دانش در فقه و نیازهای معاصر

سال‌هاست که بر این باورم فقه بدون آگاهی از جامعه‌شناسی و روان‌شناسی نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای امروز باشد. فتوایی که با درک عمیق از جامعه صادر نشود، چگونه می‌تواند راهگشا باشد؟ این را در درس‌هایم بارها گفته‌ام، وقتی که می‌دیدم فتاوای برخی، از واقعیت‌های اجتماعی دور است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (سوره اسراء، آیه ۳۶)؛ «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن.» این آیه مرا به اهمیت دانش در فقه رهنمون کرد.

بخش ششم: ضرورت بانک اطلاعاتی جامع

روزی در درس، از بانک مرکزی گفتم که باید بانک اطلاعاتی جامعی داشته باشد. کشوری که نداند دارایی‌هایش چیست، چگونه می‌تواند پیشرفت کند؟ باید بدانیم چه داریم، چه قدر ارزش دارد، و چگونه می‌توان آن را مدیریت کرد. این دغدغه‌ام از سال‌ها پیش بود، وقتی که می‌دیدم منابع کشور بدون حساب و کتاب هدر می‌روند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ (سوره نجم، آیه ۳۹)؛ «و برای انسان جز آنچه کوشیده است نیست.» این آیه به من آموخت که مدیریت منابع، نیازمند تلاش علمی است.

بخش هفتم: نقد سوءمدیریت منابع دینی

همیشه از سوءمدیریت منابع دینی دلم می‌سوخت. یادم می‌آید که می‌دیدم چگونه اموال اماکن مقدس بدون حسابرسی دقیق خرج می‌شود. این منابع باید برای فقرا، بیماران و دانشجویان هزینه شود، نه اینکه به هدر رود. این درد را از سال‌های جوانی‌ام حس می‌کردم.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ (سوره نساء، آیه ۵)؛ «و اموالتان را به سفیهان ندهید.» این آیه مرا به اهمیت مدیریت مسئولانه هدایت کرد.

بخش هشتم: سوءاستفاده از منابع دینی

کودکی‌ام را به یاد می‌آورم، وقتی که می‌دیدم چگونه برخی از منابع دینی سوءاستفاده می‌کنند. خاطره‌ای دارم از پسری که از صندوق پدرش پول برمی‌داشت و خرج می‌کرد. این کار نه‌تنها او را به تباهی کشاند، بلکه به جامعه هم آسیب زد. این تجربه مرا به فکر واداشت که منابع دینی باید مقدس بمانند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَشْتَرُوا بِآیَاتِی ثَمَنًا قَلِیلًا (سوره بقره، آیه ۴۱)؛ «و آیات مرا به بهای اندک نفروشید.» این آیه مرا به حفظ تقدس منابع دینی رهنمون کرد.

بخش نهم: ارزش قرائت قرآن در کودکی

یاد کودکی‌ام می‌افتم، وقتی که با عشق قرآن می‌خواندم. در هفت، هشت سالگی، تجویدم چنان بود که همه را مبهوت می‌کرد. اما برخی سخت‌گیری‌ها، مثل اینکه باید بالغ باشی تا قرائتت قبول شود، دلم را می‌شکست. بعدها فهمیدم این‌ها ساخته ذهن برخی بود، نه حکم دین. قرآن برای همه است، حتی کودکان.

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ (سوره قمر، آیه ۱۷)؛ «و ما قرآن را برای یادآوری آسان کردیم.» این آیه به من آموخت که دین باید آسان و در دسترس باشد.

بخش دهم: طلبگی در برابر آخوندی

همیشه بین طلبگی و آخوندی تفاوت قائل بودم. طلبگی یعنی وارث انبیا بودن، یعنی علم و عمل. اما آخوندی، گاهی به سیستمی ناکارآمد تبدیل شده که از علم و عمل دور است. من به طلبگی اعتقاد دارم، به آن عالمی که با دانش و عمل، راه انبیا را ادامه می‌دهد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا (سوره فصلت، آیه ۳۳)؛ «و کیست خوش‌گفتارتر از کسی که به سوی خدا دعوت کند و کار شایسته انجام دهد؟» این آیه مرا به احیای طلبگی اصیل دعوت کرد.

بخش یازدهم: سیستم‌سازی در دفاع حقوقی

خاطره‌ای دارم از وقتی که به فردی کمک کردم تا در دادگاه از خود دفاع کند. به او گفتم: «سیستم قاضی را بشناس و طبق آن عمل کن.» با چند نفر مشورت کردم و استدلال‌هایی طراحی کردیم که با ذهنیت قاضی سازگار بود. این تجربه به من آموخت که موفقیت در دفاع حقوقی، نیازمند سیستم‌سازی علمی است.

قرآن کریم می‌فرماید: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (سوره انفال، آیه ۶۰)؛ «و برای آنان هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید.» این آیه مرا به اهمیت روش‌های علمی هدایت کرد.

بخش دوازدهم: تخصص در دنیای مدرن

جهان امروز پیچیده است. بدون تخصص و سیستم‌سازی، نمی‌توان جامعه را اداره کرد. این را سال‌ها پیش، وقتی که می‌دیدم چگونه تصمیمات بدون پشتوانه علمی به ناکامی می‌انجامند، فهمیدم. مسئولیت‌ها باید به اهلش سپرده شود، وگرنه همه چیز به هم می‌ریزد.

قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا (سوره نساء، آیه ۵۸)؛ «خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به اهلش بسپارید.» این آیه مرا به اهمیت تخصص در مدیریت رهنمون کرد.

بخش سیزدهم: تأثیرات فیزیولوژیک اعمال انسانی

روزی در درس، از تأثیر تنفس انسان سخن گفتم. نفس ما، با سرعتی باورنکردنی، حتی اقیانوس اطلس را تکان می‌دهد. این را در مطالعاتم درباره فیزیولوژی بدن کشف کردم. اعمال ما، حتی کوچک، اثری بزرگ بر جهان دارند.

قرآن کریم می‌فرماید: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ (سوره روم، آیه ۴۱)؛ «فساد در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده پدیدار شد.» این آیه مرا به تأثیر اعمال انسانی آگاه کرد.

بخش چهاردهم: خوددرمانی در روان‌شناسی

سال‌هاست که به خوددرمانی باور دارم. بسیاری از بیماری‌ها، شاید تا هفتاد درصد، با آگاهی و خوددرمانی قابل مدیریت‌اند. این را در درس‌های روان‌شناسی‌ام بارها گفته‌ام، وقتی که می‌دیدم چگونه مردم با ناآگاهی، خود را به رنج می‌اندازند.

قرآن کریم می‌فرماید: وَفِی أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (سوره ذاریات، آیه ۲۱)؛ «و در وجود خودتان نشانه‌هایی است، آیا نمی‌بینید؟» این آیه مرا به اهمیت خودآگاهی هدایت کرد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب سال‌ها تأمل، تجربه و دغدغه‌ام برای اصلاح جامعه و احیای ارزش‌های دینی است. از ضرورت تخصص و سیستم‌سازی تا نقد سوءمدیریت و تأکید بر خوددرمانی، همه در راستای ساختن جامعه‌ای بهتر است. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در این مسائل دعوت کند و راهی برای آینده‌ای روشن‌تر نشان دهد.