متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۴۳۲

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این گفتگوهای صمیمی، لحظه‌هایی از تأملاتم را با شما به اشتراک می‌گذارم که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، روایت‌هایی هستند از عمق وجودم، از تجربه‌هایی که با معرفت، معنویت و تعهد به حقیقت الهی شکل گرفته‌اند. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در زندگی، دین، علم و جامعه، با زبانی که هم صمیمی است و هم در پی روشنگری. همراه من باشید تا با هم در این مسیر تأمل و بصیرت گام برداریم.

بخش اول: از زندگی بدوی تا نظام‌مندی انقلاب

روزگاری، زندگی بدوی بود؛ خانه‌ای ساده، شاید دری شکسته، چند مرغ و گوسفند، و گاوی که انسان در کنارش زیست می‌کرد. فاصله میان انسان و دامش گاه به نیم متر می‌رسید. این بود زندگی بدوی. اما انقلاب آمد و نظام‌مندی را به ارمغان آورد. من دیده‌ام که چگونه این تحول، ما را از سادگی ابتدایی به سوی ساختاری منظم هدایت کرد. این نظام‌مندی، پاسخ به نیاز فطری انسان برای نظم و پیشرفت است، چنان‌که وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۳۰) می‌فرماید: «و هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمین جانشینی قرار می‌دهم». این خلافت الهی، ما را به سوی ساختاری پیش می‌برد که با فطرت انسانی هم‌خوان است.

بخش دوم: تنفس انسان و تأثیرات عظیم آن

آیا تا به حال به نیروی تنفستان اندیشیده‌اید؟ من در تأملاتم دریافته‌ام که سرعت تنفس انسان، بیش از ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت است، نیرویی چنان عظیم که حتی امواج اقیانوس اطلس را به حرکت درمی‌آورد. این نه خیال است، بلکه حقیقتی است که علم روان‌شناسی و فیزیولوژی به آن اشاره دارد. اگر این تنفس نباشد، قلب منجمد می‌شود. ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ (قرآن کریم، سوره روم، آیه ۴۱) می‌فرماید: «فساد در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده پدیدار شد». تنفس ما، بخشی از این تأثیر عظیم است که محیط زیست را شکل می‌دهد.

بخش سوم: سنجش ارزش‌های معنوی

در جامعه ما، ارزش‌گذاری اعمال معنوی مانند صلوات یا نماز، گاه گم شده است. من می‌پرسم: یک صلوات چه ارزشی دارد؟ آیا می‌توان آن را با خانه‌ای سیصد متری معاوضه کرد؟ روزی شنیدم که شخصی در مشهد خانه‌ای را در ازای یک صلوات واگذار کرد. این داستان، مرا به فکر فرو برد. صلوات، چون باقی است، ارزشی فراتر از مادیات فانی دارد. مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ (قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۹۶) می‌فرماید: «آنچه نزد شماست تمام می‌شود و آنچه نزد خداست باقی است». ما نیازمند معیاری دقیق برای سنجش این ارزش‌ها هستیم، وگرنه چگونه می‌توان ارزش یک سال نماز و روزه را با چند صد تومان سنجید؟ وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ (قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۶۷) هشدار می‌دهد: «و خدا را آن‌گونه که شایسته است نشناختند».

بخش چهارم: انبساط در دین و فطرت انسانی

دین ما، دینی انبساطی است، نه انقباضی. من باور دارم که هر رویکردی که با فطرت انسانی در تضاد باشد، راه به خطا می‌برد. إِنَّا لَهُ مُوسِعُونَ (قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه ۴۷) می‌فرماید: «ما گسترش‌دهنده‌ایم». این انبساط، در ارزش‌گذاری اعمال معنوی نیز باید جاری باشد. وقتی خانه‌ای در ازای یک صلوات واگذار می‌شود، این نه ساده‌لوحی، بلکه درک عمیق از ارزش‌های باقی است. ما باید این انبساط را در تمام شئون زندگی‌مان جاری کنیم.

بخش پنجم: علم و فناوری در راستای معارف الهی

به یاد دارم که در درس‌گفتاری، به سخن امام صادق (ع) اشاره کردم که فرمود: «هر چه از اهل بیت نیست، زخرف است». این سخن، مرا به تأمل واداشت که علم و فناوری باید در خدمت معارف الهی باشد. وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ (قرآن کریم، سوره حجر، آیه ۸۵) می‌فرماید: «و آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن‌هاست جز به‌حق نیافریدیم». اگر علم و فناوری از این حقیقت الهی جدا شود، جز زینت بی‌ارزش نیست.

بخش ششم: معرفت، تمایز مؤمنان

من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که معرفت، چیزی است که ما را از دیگران متمایز می‌کند. علم کافران، هرچند پیشرفته، فاقد آن عمق الهی است که معرفت انبیا و اولیا به ما می‌بخشد. عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا (قرآن کریم، سوره جن، آیه ۲۶) می‌فرماید: «او دانای غیب است و غیبش را بر کسی آشکار نمی‌کند». این معرفت است که به ما قدرت واقعی می‌دهد، قدرتی که از ایمان و ارتباط با حقیقت الهی سرچشمه می‌گیرد.

بخش هفتم: قدرت و توانمندی انبیا

در یکی از درس‌گفتارهایم، به شاگردانم گفتم که انبیا همیشه پیروز بودند، اما ضعف پیروانشان پس از آن‌ها از انحراف از معرفت الهی سرچشمه می‌گیرد. لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ (قرآن کریم، سوره حدید، آیه ۲۵) می‌فرماید: «ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم». این دلایل روشن، همان معرفت و علمی است که باید در ما نیز جاری شود تا به قدرت واقعی دست یابیم.

بخش هشتم: مدیریت منابع و شفافیت

من بارها از سوءمدیریت منابع در کشورمان گله کرده‌ام. بدون بانک اطلاعاتی جامع و مدیریت علمی، منابع ما به هدر می‌رود. وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمْ (قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۵) می‌فرماید: «و اموالتان را به سفیهان ندهید». این سخن، هشداری است به ما که منابعمان را با علم و شفافیت مدیریت کنیم تا از سوءاستفاده جلوگیری شود.

بخش نهم: توانمندی‌های خارق‌العاده انسانی

من تجربه‌هایی دارم که شاید برایتان عجیب باشد. در زمستان، در شمشک، لخت شدم و نیم ساعت در آب سرد و برف غلت زدم. یا گفتم اگر فريزر بزرگی بسازند، می‌توانم در آن بخوابم، با دوربین‌هایی که شاهد باشند. این‌ها نه از سر خودستایی، بلکه از ایمان به توانمندی‌های الهی انسان است. وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا (قرآن کریم، سوره جاثیه، آیه ۱۳) می‌فرماید: «و آنچه در آسمان‌ها و زمین است همه را برای شما مسخر کرد». این توانمندی‌ها، از معرفت الهی سرچشمه می‌گیرد.

بخش دهم: نقد رویکردهای تنگ‌نظرانه در علم دینی

علم دینی نباید تنگ‌نظرانه باشد. من دیده‌ام که برخی رویکردها، مانع از پذیرش نخبگان و توانمندی‌ها می‌شوند. این تنگ‌نظری، جامعه را تضعیف می‌کند. يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۸۵) می‌فرماید: «خدا برای شما آسانی می‌خواهد و سختی برایتان نمی‌خواهد». علم دینی باید پذیرای نخبگان و انبساطی باشد.

بخش یازدهم: دیالوگ جهانی با علم دینی

من بارها پیشنهاد کرده‌ام که باید سایتی برای دیالوگ با جهان ایجاد کنیم. علم دینی ما باید در عرصه جهانی به چالش کشیده شود و پاسخگوی نیازهای مدرن باشد. وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۷۰) می‌فرماید: «و ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم». این کرامت، ما را به حضور فعال در جهان دعوت می‌کند.

بخش دوازدهم: نقد کشاورزی سنتی

کشاورزی سنتی ما، با هدررفت آب و خاک، زمین را به یبوست کشانده است. من می‌گویم این روش‌ها حرام است، چون اسراف است. وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا (قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۵۶) می‌فرماید: «و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید». ما باید به روش‌های علمی روی آوریم تا منابعمان را حفظ کنیم.

بخش سیزدهم: توانمندی‌های ملی و انرژی هسته‌ای

کشور ما توانمندی‌های عظیمی دارد، از جمله در انرژی هسته‌ای. من می‌گویم این قدرت، نشانه‌ای از توان ملی ماست. وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۶۰) می‌فرماید: «و برای آنان هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید». این توانمندی‌ها باید با مدیریت صحیح به کار گرفته شود.

بخش چهاردهم: ورزش، کلید سلامت و توانمندی

من بیش از شصت سال است که ورزش می‌کنم. کتابخانه‌ام پر از ابزارهای ورزشی است: از دمبل و تردمیل تا تن‌تاب. اگر ورزش نکنم، نمی‌توانم بخوابم. روزی یک ساعت ورزش، مرا برای بیست ساعت فعالیت آماده می‌کند. حتی گاه تا دو ماه بدون خواب مانده‌ام، اما ورزش، جسم و روحم را زنده نگه داشته است. وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۹۵) می‌فرماید: «و خود را با دست خود به هلاکت نیفکنید». ورزش، راهی است برای حفظ سلامت و افزایش بهره‌وری.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب تأملات من در زندگی، دین، علم و جامعه است. از نقد زندگی بدوی تا تأکید بر توانمندی‌های ملی و فردی، همه در پی بازسازی گفتمانی هستند که با نیازهای امروز سازگار باشد. من امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در حقیقت، معرفت و مسئولیت‌هایمان دعوت کند. این مسیر، مسیری است که با ایمان، علم و انبساط فکری می‌توان پیمود.