متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 435

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، سال‌هایی از عمرم را در مسیر کسب معرفت و خدمت به دین و جامعه سپری کرده‌ام. این گفتگوها، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، شرحی است از تأملات و تجربیاتم در مسیر علم، معنویت و اصلاح فرهنگ دینی. هر خاطره، لحظه‌ای از زیستن در راه حقیقت است که با شما به اشتراک می‌گذارم تا شاید نوری بر مسیرمان بتاباند. در این مجموعه، تلاش کرده‌ام با زبانی صمیمی اما متین، شما را به دنیای تأملاتم دعوت کنم؛ دنیایی که در آن علم، اخلاق و معنویت در هم تنیده‌اند.

بخش اول: نقد آیین‌های غیرعلمی و ضرورت دانش روز

سال‌ها پیش، در روز عاشورا، در کربلا بودم. صحنه‌ای که پیش چشمانم بود، هنوز در ذهنم زنده است: خون، فریاد و آیین‌هایی مثل قمه‌زنی که نه‌تنها با دانش روز سازگار نبود، بلکه گویی چهره‌ای خشن از دین را به نمایش می‌گذاشت. آن روز، در میان هیاهوی عزاداری، با خودم فکر کردم که چرا دین ما، که باید مظهر عقل و معرفت باشد، در چنین آیین‌هایی خلاصه شده است؟ این پرسش، جرقه‌ای بود برای تأمل عمیق‌تر در علم دینی.

به یاد دارم که همان روزها، در گفت‌وگویی با یکی از طلاب، گفتم: «ما باید دانش روز را به خدمت دین بیاوریم. آیین‌هایی که ریشه در جهل دارند، باید کنار گذاشته شوند.» این باور، از عمق وجودم برمی‌خاست. دین ما، دین عقل و حکمت است. قرآن کریم می‌فرماید: وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا (اسراء: ۸۱)؛ یعنی «بگو حق آمد و باطل نابود شد، همانا باطل نابودشدنی است.» این آیه، راهنمای من بود که علم و حقیقت باید جایگزین آیین‌های بی‌پایه شوند.

بخش دوم: بازسازی علوم دینی

سال‌ها در حوزه علمیه تدریس کرده‌ام و همیشه این دغدغه را داشتم که علوم دینی ما نیاز به بازنگری دارند. روزی در جمع طلاب گفتم: «علوم ما سه دسته‌اند: بخشی باطل است و باید بایگانی شود، بخشی قابل اصلاح است و باید ترمیمش کنیم، و بخشی باید از نو وارد نظام آموزشی شود.» این تقسیم‌بندی، نتیجه سال‌ها تأمل در کاستی‌های نظام آموزشی حوزه بود. ما نمی‌توانیم با متون هزارساله، به نیازهای امروز پاسخ دهیم. علم دینی باید پویا باشد، همان‌طور که دین ما پویاست.

بخش سوم: اصالت در یادگیری علوم دینی

یادم می‌آید وقتی جوانی شانزده‌ساله بودم و لمعه می‌خواندم، دوستی ترک‌زبان داشتم. او می‌گفت: «لمعه را به ترکی برایم بخوان تا من زبان ترکی را بهتر یاد بگیرم.» من هم با شوخی و جدیت، مباحثه را به ترکی پیش می‌بردم و او از من ترکی می‌آموخت. این تجربه به من آموخت که علوم دینی را باید به زبان اصلی‌شان آموخت. عربی، زبان قرآن و متون دینی ماست. اگر بخواهیم فقه و اصول را به فارسی بخوانیم، عمق معنا را از دست می‌دهیم. این باور، سال‌ها همراهم بود و هنوز هم به طلاب می‌گویم: «عربی را به‌خوبی بیاموزید، وگرنه فهم دین‌تان ناقص می‌ماند.»

بخش چهارم: به‌روزرسانی نظام آموزشی حوزه

روزگاری در حوزه، متونی مثل سیوطی و مطول محور آموزش بودند. اما امروز، در جهانی که با سرعت نور پیش می‌رود، این متون به‌تنهایی کافی نیستند. به طلاب می‌گفتم: «ما باید علوم را به‌روز کنیم. طلبه امروز نمی‌تواند با متون کهن، پاسخگوی نیازهای جامعه باشد.» این سخن، نه از سر انکار سنت، بلکه از سر دغدغه برای پویایی علم دینی بود. ما باید علوم معاصر را وارد حوزه کنیم، وگرنه از قافله دانش عقب می‌مانیم.

بخش پنجم: موضوع‌شناسی در فقه

یکی از بزرگ‌ترین کاستی‌های فقه ما، نبود موضوع‌شناسی است. روزی در بحثی فقهی، به طلاب گفتم: «فقيه باید بداند موضوع چیست تا بتواند حکم صادر کند. بدون موضوع‌شناسی، فقه ما ناقص است.» مثلاً در مسئله سفر و نماز، برخی در تهران نماز را شکسته می‌خوانند و برخی کامل. چرا؟ چون موضوع‌شناسی نداریم. قرآن کریم می‌فرماید: إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ (نساء: ۱۰۱)؛ یعنی «هنگامی که در زمین سفر می‌کنید، بر شما گناهی نیست که نماز را کوتاه کنید.» اما اگر ندانیم «سفر» در دنیای امروز چیست، چگونه می‌توانیم حکم درست صادر کنیم؟ موضوع‌شناسی، کلید فقه پویاست.

بخش ششم: تخصص در علم دینی

در گذشته، برخی عالمان به ساده‌لوحی شهره بودند، اما امروز، پیچیدگی مسائل، تخصص می‌طلبد. روزی به طلاب گفتم: «فقيه باید موضوع‌شناس و مَلاک‌شناس باشد. دیگر نمی‌توان با ساده‌انگاری، پاسخگوی مسائل پیچیده جامعه بود.» علم دینی باید با تخصص همراه شود تا بتواند راهگشای مشکلات امروز باشد. این باور، از تجربه سال‌ها مطالعه و تدریس در حوزه برمی‌آید.

بخش هفتم: حفظ دین با علم و معنویت

یکی از عالمان دینی که تأثیری عمیق بر من گذاشت، روزی گفت: «اگر دین ضربه‌ای از ضعف علمی بخورد، به‌سادگی نمی‌توان آن را جبران کرد.» این سخن، همیشه در گوشم زنگ می‌زند. دین ما، اگر با علم و معنویت تقویت نشود، آسیب‌پذیر خواهد بود. من همیشه به طلاب می‌گویم: «علم و معنویت، دو بال دین هستند. بدون آن‌ها، نمی‌توان پرواز کرد.» این باور، مرا به تلاش برای تقویت علم دینی واداشته است.

بخش هشتم: مهربانی در رفتار دینی

یکی از دردهایم، دیدن خشونت به نام دین است. روزی در جمع طلاب گفتم: «ما باید مهربان باشیم، نرم باشیم، خوش‌اخلاق باشیم.» دین ما، دین محبت است. قرآن کریم می‌فرماید: ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (نحل: ۱۲۵)؛ یعنی «به راه پروردگارت با حکمت و پند نیکو دعوت کن.» این آیه، مرا به یاد این می‌اندازد که ما باید با مهربانی، دین را به جهان نشان دهیم، نه با خشونت.

بخش نهم: اصلاح تصویر عالمان شیعه

همیشه آرزو داشتم که عالمان شیعه را در جهان به‌عنوان افرادی مهربان، بااخلاق و متمدن بشناسند. روزی به طلاب گفتم: «ما باید نشان دهیم که عالمان شیعه، دنباله‌رو راه امیرالمؤمنین و امام حسین علیهماالسلام هستند.» این آرزو، از عمق قلبم برمی‌خیزد. ما باید با رفتارمان، چهره‌ای زیبا از دین به جهان نشان دهیم.

بخش دهم: پرهیز از رفتارهای احساسی

یادم می‌آید در حوزه، گاهی طلاب از شدت بحث، کتاب پرتاب می‌کردند. با خنده به آن‌ها می‌گفتم: «کتاب را پرت نکنید، حرف‌تان را با منطق بزنید!» علم دینی، جای احساسات خام نیست. ما باید با استدلال و گفت‌وگو پیش برویم، نه با خشم و تندی. این درس، از تجربه‌هایم در حوزه بود که همیشه به طلاب یادآوری می‌کردم.

بخش یازدهم: گفت‌وگو به‌جای خشونت

جهان امروز، گاه شبیه جنگلی شده که در آن، خشونت حرف اول را می‌زند. روزی در کلاسی گفتم: «خشونت، کار حیوانات است. ما انسانیم و باید با گفت‌وگو مشکلات را حل کنیم.» قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (فرقان: ۵۶)؛ یعنی «ما تو را جز بشارت‌دهنده و هشداردهنده نفرستادیم.» این آیه، به من آموخت که راه دین، راه گفت‌وگو و محبت است، نه جنگ و درگیری.

بخش دوازدهم: هدفمندی در آموزش

به‌عنوان یک معلم، همیشه باور داشتم که بزرگ‌ترین پاداش، دیدن موفقیت شاگردان است. روزی به طلاب گفتم: «معلم بی‌هدف، مثل کشتی بدون سکان است. هدف ما، تربیت انسان‌های متشخص و دانشمند است.» این باور، از تجربه سال‌ها تدریس برمی‌آید. وقتی شاگردی را می‌بینم که دانشمند یا شخصیتی برجسته شده، قلبم از شادی لبریز می‌شود.

بخش سیزدهم: اجر معنوی معلم

هیچ پاداشی برای معلم، شیرین‌تر از موفقیت شاگردش نیست. قرآن کریم می‌فرماید: مَا عَلَيْكُمْ مِنْ أَجْرِهِمْ مِنْ شَيْءٍ (یوسف: ۱۰۴)؛ یعنی «از پاداش آن‌ها چیزی بر شما نیست.» من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «اگر شما انسان‌هایی نیکو شوید، این بزرگ‌ترین اجر من است.» این باور، قلبم را گرم می‌کرد و به من انگیزه می‌داد.

بخش چهاردهم: آداب زیارت

زیارت اماکن مقدس، برایم همیشه لحظه‌ای از اتصال به معنویت بود. اما گاهی صحنه‌هایی در حرم می‌دیدم که قلبم را به درد می‌آورد: مردمی که با بی‌ادبی، یکدیگر را هل می‌دادند تا به ضریح برسند. به طلاب می‌گفتم: «زیارت، آداب دارد: وضو بگیرید، استغفار کنید و مؤدبانه رفتار کنید.» زیارت، باید لحظه‌ای از تواضع باشد، نه تظاهر و خشونت. به یاد دارم که می‌گفتم: «حتی اگر زبانی برای دعا ندارید، با دل‌تان با امام سخن بگویید. او همه‌چیز را می‌داند.»

بخش پانزدهم: پرهیز از خشونت در اماکن مقدس

در یکی از سفرهایم به حرم امام رضا علیه‌السلام، دیدم که برخی زائران، مثل گرگ و شیر، بر سر هم می‌افتند تا به ضریح نزدیک شوند. با خودم گفتم: «این چه زیارتی است؟» به طلاب می‌گفتم: «حرم، جای ادب است، نه بی‌تربیتی.» باید با وقار و احترام رفتار کنیم تا حرمت این مکان‌های مقدس حفظ شود. این باور، از تجربه‌هایم در زیارت برمی‌آید.

بخش شانزدهم: ارزش رفاقت

رفاقت، برایم همیشه ارزشی والا بوده است. روزی به طلاب گفتم: «رفاقت کهنه‌اش خوب است، مثل شراب کهنه که عطرش بیشتر می‌شود.» رفاقت، یعنی همراهی در شادی و غم، یعنی استمرار در دوستی. باور دارم که رفاقت، یکی از زیباترین جلوه‌های دین ماست. خدا را «رفیق» می‌خوانیم، چون او همیشه همراه ماست.

بخش هفدهم: نقش پیامبرانه در جامعه

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «هر یک از شما می‌توانید پیامبری کوچک باشید: امید بدهید، هشدار دهید و رفیق مردم باشید.» قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (فرقان: ۵۶)؛ یعنی «ما تو را جز بشارت‌دهنده و هشداردهنده نفرستادیم.» این آیه، مرا به این باور رساند که هر یک از ما می‌توانیم با مهربانی و حکمت، جامعه را به سوی خیر هدایت کنیم.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب سال‌ها تأمل من در مسیر علم، معنویت و اصلاح فرهنگ دینی است. از نقد آیین‌های غیرعلمی تا تأکید بر موضوع‌شناسی در فقه، از ترویج مهربانی تا ارزش رفاقت، همه این‌ها بخشی از دغدغه‌هایم برای ساختن جهانی بهتر بوده‌اند. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در دین، علم و اخلاق دعوت کند و نوری بر مسیرتان باشد.