متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 459

مقدمه

این مجموعه، شرحی است صمیمی از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. من، محمدرضا نکونام، در این گفتگوها تلاش کرده‌ام تأملاتم را درباره علم دینی، خودسازی، و نقش عالمان در جامعه با شما به اشتراک بگذارم. این خاطرات، بازتابی از تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر تعالی معنوی و علمی است که با زبانی ساده اما عمیق، شما را به لحظه‌های تأمل و اندیشه دعوت می‌کند. هر بخش از این مجموعه، دریچه‌ای است به سوی درک بهتر مسئولیت‌های عالمان دینی و چالش‌های پیش روی علم دینی در جهان معاصر.

بخش اول: قانون اساسی برای روحانیت شیعه

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس، فکری ذهنم را مشغول کرده بود. به خودم گفتم: چرا برای روحانیت شیعه در سطح جهانی، قانون اساسی مدونی نداشته باشیم؟ قانونی که نه فقط برای یک کشور، بلکه برای همه شیعیان جهان باشد. این قانون، از قانون اساسی یک کشور هفتاد میلیونی هم مهم‌تر است، چون می‌تواند برای دویست کشور راهنما باشد. این ایده، مانند جرقه‌ای در ذهنم بود، اما وقتی آن را با دیگران در میان گذاشتم، استقبالی ندیدم. انگار کسی آماده شنیدنش نبود. این تجربه، مرا به فکر فرو برد که چرا گاهی ایده‌های بزرگ، در میان جمع پذیرفته نمی‌شوند.

این تأمل، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم انداخت:

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ ۙ أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ

(قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۵۹).
ترجمه: «کسانی که نشانه‌ها و هدایتی را که نازل کرده‌ایم، پس از آنکه آن را برای مردم در کتاب بیان نمودیم، کتمان می‌کنند، خدا و نفرین‌کنندگان، آنان را نفرین می‌کنند.» این آیه به من آموخت که وظیفه عالم، بیان حقیقت است، حتی اگر پذیرفته نشود.

بخش دوم: بی‌نیازی از مادیات و نقد پول حرام

روزی در جمعی، سخن از امکانات مادی به میان آمد. گفتم: «ما یک پنجم زمین را در اختیار داریم، اما این مالکیت به تنهایی کافی نیست. آنچه ما را به هدف می‌رساند، عشق و اخلاص است، نه پول و ثروت.» باورم این است که پول، اگر حرام باشد، حتی انسان‌های صالح را هم نجس می‌کند. یک‌بار با طنز گفتم: «اگر چهار پیامبر را یک ماه در معرض پول حرام قرار دهید، ببینید چه می‌شود! حتی معصوم هم اثر می‌پذیرد.» این سخن، خنده‌ای بر لب‌ها آورد، اما حقیقت تلخی در آن نهفته بود. پول حرام، مانند آبی نجس است که پاک‌ترین وجودها را آلوده می‌کند.

این سخن مرا به یاد حدیثی از پیامبر اکرم (ص) انداخت: «إذا أراد الله بعبد خیراً، جعل ماله طیباً وقلبه طیباً» (ترجمه: هنگامی که خدا برای بنده‌ای خیر بخواهد، مالش را پاک و قلبش را پاکیزه می‌سازد). این حدیث، مرا به تأمل واداشت که سلامت مالی، شرط سلامت معنوی است.

بخش سوم: همدلی و همکاری، کیمیای موفقیت

همیشه به شاگردانم گفته‌ام: «همدلی و همکاری، از هر کیمیایی بالاتر است.» اگر عالمان دینی با هم باشند، حرف یکدیگر را بفهمند و از هم دفاع کنند، سیستمی قوی شکل می‌گیرد. اما اگر هر کس راه خود را برود، تفرقه ایجاد می‌شود و هیچ نتیجه‌ای به دست نمی‌آید. یادم می‌آید روزی گفتم: «ما نه پشت داریم، نه مشت. اما اگر با هم باشیم، قدرتی خواهیم داشت که هیچ مانعی جلودارمان نیست.»

این باور، ریشه در آیه‌ای از قرآن کریم دارد:

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا

(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳).
ترجمه: «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.» این آیه، نقشه راهی است برای وحدت و همکاری.

بخش چهارم: مقاومت در برابر فشارها

یادم می‌آید روزی از فیلم «واتیسته» سخن گفتم، داستان کشاورزی که زمینش را نفروخت، حتی وقتی خانه‌اش را آتش زدند. او در میان شعله‌ها ایستاد و گفت: «همه می‌میریم، اما زمین را نمی‌فروشیم.» این داستان، برایم نمادی از مقاومت بود. من هم در برابر فشارها، چنین روحیه‌ای داشتم. یک‌بار گفتم: «اگر خانه‌ام را آتش بزنند، یک لیوان آب هم روی آن نمی‌ریزم. اگر فرزندانم را بکشند، به خدا قسم، نگاهشان نمی‌کنم.» این سخنان، از عمق جانم برمی‌آمد، از دیوانگی‌ای که برای حفظ اصول داشتم.

بخش پنجم: نقد انزواگرایی

انزواگرایی، بلای جان علم دینی است. یادم می‌آید در سال ۵۳، در فیضیه قم، شلوغی عجیبی بود. عالمی به من گفت: «دین در خطر است، این کار دشمنان خارجی است که می‌خواهند شیعه را نابود کنند.» من به او نگاه کردم و فکر کردم، این حرف‌ها از انزوا می‌آید. اگر عالمان با هم باشند، این مشکلات پیش نمی‌آید. بسیاری از عالمان، با وجود عباداتشان، به دلیل تک‌روی دچار خطا می‌شوند. نماز شب می‌خوانند، دعای کمیل و ندبه زمزمه می‌کنند، اما انزوا، آن‌ها را از مسیر درست دور می‌کند.

بخش ششم: تجربه‌ای از وزارت دفاع

روزی به دعوت وزارت دفاع به جلسه‌ای رفتم. علمایی با ریش‌های بلند و قامت‌های رشید دیدم که بسیاری‌شان شاگردانم بودند. اما همه به دنبال منافع مادی بودند. حقوق می‌گرفتند، منبر می‌رفتند، نماز جماعت می‌خواندند و در مجالس ختم شرکت می‌کردند. یک‌بار پاکتی به من تعارف کردند، اما نگرفتم. با خنده گفتم: «اگر این پول را بگیرم، می‌ریزم توی جوی آب!» نه اینکه پول بد باشد، اما وابستگی به آن، عالم را از اخلاص دور می‌کند.

بخش هفتم: نقش امکانات مشروع

یک‌بار دوستی با طنز گفت: «اگر امروز پیامبری بیاید، معجزه‌اش باید پول باشد!» خندیدم، اما حرفش حقیقت داشت. پول، اگر پاک باشد، می‌تواند به تبلیغ دین و تدریس کمک کند. یادم می‌آید در صدر اسلام، امکانات خدیجه و شجاعت امیرالمؤمنین، به پیروزی دین کمک کرد. امکانات مشروع، مانند نسیمی است که کشتی دین را به پیش می‌برد، اما باید پاک و سالم باشد.

این سخن، مرا به یاد حدیثی از امام علی (ع) انداخت: «المال مال الله، والناس عیال الله» (ترجمه: مال، مال خداست و مردم، وابستگان خدا). این حدیث، به من آموخت که مال باید در راه خدا و به‌صورت پاک هزینه شود.

بخش هشتم: طنز مادیات و عبادت

روزی شنیدم که فردی در شهرستان، به جای مهر، روی ظرف روغن سجده کرد! با خنده گفتم: «این اثر مادیات است که حتی عبادت را تحت تأثیر قرار می‌دهد.» یا وقتی شنیدم کسی توصیه کرده به جای امام جمعه، پول برای مردم بفرستید، چون اثرش بیشتر است، به فکر فرو رفتم. این‌ها نشان می‌دهد که جامعه ما گاهی بیش از معنویات، به مادیات گرایش دارد. عالم باید این روند را اصلاح کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن تجربه‌هایم در مسیر علم دینی. از پیشنهاد قانون اساسی برای روحانیت تا نقد انزواگرایی و مادی‌گرایی، همه این تأملات، دعوتی است به سوی اخلاص، همکاری و استفاده از امکانات مشروع. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در مسئولیت‌های عالمان دینی و نقششان در تعالی جامعه دعوت کند.