متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 489

مقدمه

این خاطرات، شرح لحظاتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اکنون، با قلبی سرشار از یادآوری آن روزها، به تفصیل روایت می‌کنم تا شما را به دنیای تجربه‌هایم ببرم؛ تجربه‌هایی که نه‌تنها از زندگی شخصی‌ام، بلکه از عمق معرفت، زهد و خدمت عالمان وارسته‌ای حکایت دارد که با آن‌ها زیست کرده‌ام. این روایت‌ها، آیینه‌ای از تعهد معنوی، عمق علمی و تأثیر فرهنگی و اجتماعی است که در مسیر زندگی‌ام با آن‌ها روبه‌رو شده‌ام.

بخش اول: در سایه زهد و خدمت

روایت اول: حمایت از طلاب در شهر قائم

سال‌ها پیش، زمانی که شهر قائم تازه بنا شده بود، طرحی برای آبادانی آن در جریان بود. زمین‌هایی به‌صورت رایگان به طلاب واگذار می‌شد تا با حضورشان، منطقه رونق یابد. اما در این میان، طلبه‌ای جوان گرفتار مشکلی شد. زمینی که به او وعده داده بودند، به دیگری فروخته شده بود. او با دلی پر از نومیدی نزد عالمی برجسته رفت. این عالم که قلبش برای ضعفا می‌تپید، بدون درنگ برخاست. پیاده، همراه آن طلبه، راهی شد تا مشکلش را حل کند. با نفوذ کلامش، کار را به سرانجام رساند و طلبه را به حقش رساند. این صحنه، برایم تصویری از تعهد بی‌ریا به خدمت بود؛ گویی آن عالم، نه برای نام و نشان، بلکه برای رضای خدا قدم برمی‌داشت.

روایت دوم: زهد و ساده‌زیستی عالم وارسته

آن عالم، با وجود دسترسی به امکانات مالی، از جمله بانکی که تحت نظارتش بود، هیچ‌گاه به سوی مادیات دست دراز نکرد. زندگی‌اش در خانه‌ای ساده، همان خانه پدری‌اش، با پرده‌های چلواری سپری شد. هیچ تغییری در سبک زندگی‌اش ایجاد نکرد، گویی دنیا برایش جز مسیری برای خدمت نبود. این سادگی، برایم یادآور این حقیقت بود که زهد، نه ادا و ادعا، بلکه زیستن در کمال بی‌نیازی از تجملات است.

روایت سوم: بی‌تعلیقی به آثار علمی

آنچه مرا در آن عالم شگفت‌زده کرد، بی‌تعلیقی‌اش به نوشته‌هایش بود. نسخه‌های دست‌نویسش، که با زحمت فراوان نگاشته شده بودند، گاه نزد دیگران بود و او حتی نمی‌دانست نزد چه کسی. وقتی کتابی را طلب می‌کرد، با سادگی می‌گفت: «هر که برده، بیاورد، لازمش دارم.» این بی‌تعلقی، برایم نشانه‌ای از کمال معنوی بود. او به آثارش نه به‌عنوان دارایی، بلکه به‌عنوان ابزاری برای خدمت می‌نگریست.

روایت چهارم: تجربه‌ای از وابستگی خودم

روزی در حین تدریس شرح تجرید، ناگهان به یاد جلد پنجم اسفار ملاصدرا افتادم. این جلد، با تصحیحات فراوانی که در آن انجام داده بودم، برایم ارزشمند بود. در میانه درس، حواسم پرت شد. با خودم کلنجار می‌رفتم که کتاب کجاست؟ گم شده یا نزد کسی امانت است؟ درس را ادامه دادم، اما ذهنم درگیر بود. پس از پایان درس، به جایی که به ذهنم خطور کرده بود رفتم. از پشت شیشه، کتاب را دیدم، با جلد قهوه‌ای‌اش. لحظه‌ای که چشمم به آن افتاد، گویی دیگ آب جوش بر سرم ریختند. شرمنده شدم. چرا این‌قدر به یک کتاب وابسته‌ام؟ از خودم خجالت کشیدم. آن کتاب را تا مدت‌ها برنداشتم، گویی می‌خواستم خودم را از این تعلق رها کنم.

روایت پنجم: نقدی بر تعلق به آثار

روزی عالمی به من گفت که کتابش را مانند ناموسش می‌داند و نمی‌تواند آن را به کسی امانت دهد. این سخن برایم سنگین بود. کتابی که متعلق به دیگران است، چگونه می‌تواند ناموس باشد؟ اما آن عالم وارسته که از او سخن گفتم، چنین نبود. او با بی‌آلایشی، کتاب‌هایش را به دیگران می‌سپرد، بدون آنکه نگران باشد. این تفاوت، مرا به تأمل واداشت که وارستگی، در گرو رهایی از تعلقات، حتی به آثار علمی است.

روایت ششم: شاگردان برجسته و درس‌های بی‌ریا

درس‌های آن عالم، به دلیل عمق علمی و اخلاصش، شاگردانی برجسته را جذب می‌کرد. چهل تا پنجاه نفر از اساتید و فضلا در محضرش حاضر می‌شدند. او هیچ‌گاه برای درسش وجهی دریافت نکرد و از امکانات مادی بهره نبرد. این اخلاص، درس‌هایش را به محفلی ملکوتی تبدیل کرده بود که حتی کسانی که به فریضه‌ای مانند نماز جمعه اعتقاد نداشتند، برای شنیدن خطبه‌هایش می‌آمدند.

روایت هفتم: لحظه‌ای از ساده‌زیستی

روزی در راه، او را دیدم که خم شد و ته‌سیگاری از زمین برداشت. با تعجب پرسیدم: «حاج آقا، این چه کاری است؟» گفت: «دلم هوس سیگار کرد. این را کسی انداخته و اعراض کرده، چرا پول بدهم؟» هرچند این کار را نمی‌پسندیدم، اما صداقتش مرا به شگفتی واداشت. این سادگی، گویی از قلب پاکش سرچشمه می‌گرفت.

روایت هشتم: نقدی بر خوددرمانی

آن عالم، گاه به جای پیروی از نسخه پزشک، به تشخیص خود عمل می‌کرد. می‌گفت: «من می‌دانم چه بخورم.» این رفتار را درست نمی‌دانستم. پزشک اگر توصیه‌ای دارد، حتی اگر کباب باشد، همان دارو است. خوددرمانی، حتی از سوی عالمی وارسته، می‌تواند زیان‌بار باشد.

روایت نهم: خطبه‌های ملکوتی

خطبه‌های او در نماز جمعه، چنان ملکوتی و بی‌هوی و هوس بود که حتی کسانی که به این فریضه اعتقاد نداشتند، برای شنیدنش می‌آمدند. کلامش، از عمق جان برمی‌خاست و قلب‌ها را تسخیر می‌کرد. این خلوص، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد:

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ

(قرآن کریم، سوره نور، آیه 19: کسانی که دوست دارند زشتی‌ها در میان مؤمنان شایع شود، برایشان در دنیا و آخرت عذابی دردناک است.)

او در درسش، با اشاره به این آیه، می‌گفت که شایعه‌پراکنی، حرمت عالمان را فرو می‌ریزد و به جامعه آسیب می‌زند.

روایت دهم: نقد ناهمگونی در خبرگان

آن عالم، در مجامع علمی و تصمیم‌گیری، گاه از ناهمگونی علمی و اطلاعاتی دیگران گلایه داشت. می‌گفت: «بگذارید حرفم را بزنم و بروم، بعد هرچه خواستید اشکال کنید.» او معتقد بود که حرمت عالمان باید حفظ شود، وگرنه مردم نسبت به نیکان نیز بی‌تفاوت می‌شوند. این سخن، مرا به تأمل واداشت که ناهمگونی در چنین مجامعی، مانع گفت‌وگوهای سازنده است.

روایت یازدهم: هجمه‌ها و مظلومیت عالم

پس از انقلاب، فشارها بر او شدت گرفت. مواضعش، مانند توصیه به محدود کردن حضور زنان در جامعه، گاه با هجمه‌هایی روبه‌رو شد. این فشارها، اعصابش را به هم ریخت و گاه در تدریس قاطی می‌کرد. اما شاگردانش، که همگی از اساتید برجسته بودند، همچنان از او بهره می‌بردند. پس از مرگش، قبرش را با فرش پوشاندند تا شناخته نشود. این مظلومیت، قلبم را به درد آورد. او شایسته حراست بود، نه هجمه.

روایت دوازدهم: عالمان، چون اورانیوم

عالمان وارسته، چون اورانیومی هستند که اگر کنترل و حمایت نشوند، ممکن است به خود و جامعه آسیب بزنند. این عالم، چشم و چراغ حوزه بود، اما نبود حمایت کافی، او را در معرض آسیب قرار داد. این تشبیه، مرا به فکر فرو برد که جامعه ما تا چه حد به حفاظت از این سرمایه‌های معنوی نیاز دارد.

روایت سیزدهم: تأثیر نسل پاک

آن عالم، از پدری پاک و زاهد به دنیا آمده بود. این پاکی، در وجودش ریشه دوانده بود و فرزندانش نیز از آن بهره‌مند شدند. این برایم نشانه‌ای بود که نسل پاک، چگونه می‌تواند نسلی برجسته و وارسته پدید آورد.

جمع‌بندی

این خاطرات، روایتی است از زندگی عالمی که زهد، اخلاص و خدمت، وجودش را شکل داده بود. از حمایت بی‌ریایش از طلاب گرفته تا خطبه‌های ملکوتی‌اش در نماز جمعه، او الگویی بود که قلب‌ها را تسخیر می‌کرد. تجربه‌های شخصی‌ام، از شرمندگی‌ام در برابر تعلق به یک کتاب تا تأمل در مظلومیت او، مرا به عمق معنای وارستگی رهنمون شد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در زندگی عالمان وارسته و ضرورت حراست از آن‌ها به‌عنوان سرمایه‌های معنوی جامعه.