متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 517

مقدمه

این مجموعه، بازنویسی درس‌گفتارهایی است که در جلسات مختلف بیان کرده‌ام. گویی بار دیگر در محضر شما نشسته‌ام و با زبانی صمیمی، از دغدغه‌هایم درباره دین، اخلاق، و جامعه سخن می‌گویم. این گفتگوها، تأملاتی است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا مطرح شده‌اند و اکنون با جزئیات بیشتر، پیش روی شماست. هر بخش، دریچه‌ای است به سوی اندیشه‌هایم درباره هویت دینی، فطرت انسانی، و چالش‌های زمانه. با من همراه شوید تا در این سفر معرفتی، لایه‌های عمیق‌تر حقیقت را کاوش کنیم.

بخش اول: نقد سطحی‌نگری در دینداری

روزی به نقل از بهلول، سخن از لقمه حلال به میان آمد. گفتم که جامعه ما گرفتار ظواهر شده است؛ به آدابی چون دست راست غذا خوردن یا رو به قبله نشستن چسبیده‌ایم، اما هویت اصلی دین را از یاد برده‌ایم. این آداب، هرچند ارزشمند، قطره‌ای است در برابر دریای عمیق دین. چرا به جای اصول، به فروعات دل بسته‌ایم؟ این مانند آن است که شتری را با بارش ببرند و ما به افسارش چسبیده باشیم، غافل از آنکه حقیقت از دستمان رفته است.

این سخن با آیه شریفه همخوانی دارد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً

(قرآن کریم، سوره بقره، آیه 208). یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همگی به اطاعت از خدا درآیید. این آیه بر جامعیت دین تأکید دارد و ما را به سوی حقیقت فرا می‌خواند.

گاه می‌بینم که برخی با رعایت ظواهر، خود را متدین می‌پندارند، اما از جوهره دین غافل‌اند. این همان تلبيس شیطان است که انسان را به ظاهر مشغول می‌کند و از باطن بازمی‌دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ

(سوره بقره، آیه 42)، یعنی حق را با باطل درنیامیزید. این آیه هشداری است به ما که در دام ظاهرگرایی نیفتیم.

بدتر از آن، کسانی‌اند که به پشه رحم می‌کنند، اما در برابر ظلم به اولیای خدا بی‌تفاوت‌اند. این تناقض، نجاست اخلاقی است. مگر می‌شود به حشره‌ای ترحم کرد، اما به امام حسین علیه‌السلام رحم نکرد؟ اینان مصداق آیه‌اند:

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ

(سوره نحل، آیه 90)، که خداوند به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد.

بخش دوم: ماهیت فطری دین

من اعتقاد دارم که دین ما تاسیسی نیست، بلکه امضایی و توصیفی است. دین، مانند نقاشی است که فطرت انسانی را به تصویر می‌کشد. هر کس نقاش ماهری باشد، می‌تواند دین را بدون آموزش درک کند، همان‌گونه که ارسطو منطق را ننوشت، بلکه آن را از فطرت انسانی بر کاغذ آورد. دین، فطرت است و اگر چیزی با فطرت سازگار نباشد، دینی نیست. اگر فطرتی منحرف شود، یا خود مشکل دارد یا درک او از دین نادرست است.

این دیدگاه با آیه شریفه همسوست:

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا

(قرآن کریم، سوره روم، آیه 30)، یعنی روی خود را به سوی دین یکتاپرستانه کن، فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته است.

معصوم، قرآن ناطق است. او نیازی به کتاب و سنت ندارد، زیرا خود مظهر دین است. این سخن با آیه

إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا

(سوره مائده، آیه 55) همخوانی دارد، که ولی شما خدا، پیامبر، و مؤمنان‌اند.

بخش سوم: ظلم و فساد در عصر حاضر

هیچ‌گاه ظلم و فساد مانند امروز نبوده است. تکنولوژی، ابزار تجاوز و فسق را گسترش داده و انسان‌ها را به سوی رفتارهایی غیرطبیعی سوق داده است. حیوانات، با طبیعت پاکشان، گاه مقدس‌تر از انسان‌هایی‌اند که به درندگی و بی‌انصافی روی آورده‌اند. گرگ‌ها در طبیعت، متشخص‌اند، اما برخی انسان‌ها ننگ گرگ‌ها هستند.

این سخن با آیه

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ

(قرآن کریم، سوره روم، آیه 41) همخوان است، که فساد در خشکی و دریا به سبب دستاوردهای مردم پدیدار شد.

در این دنیای پرآشوب، نیاز به ناجی احساس می‌شود. امام زمان، حقیقتی اجتماعی، فلسفی، و دینی است که می‌تواند این فساد را اصلاح کند. آیه

وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ

(سوره قصص، آیه 5) می‌فرماید: ما می‌خواهیم بر ناتوانان زمین منت نهیم.

اما سیستم‌های فرسایشی ما مانع اصلاحات کلان می‌شوند. گویی در جامعه، قدرتمندان صادق و مؤمن کم‌اند و غفلت از امکانات دینی، دین را تضعیف کرده است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ

(سوره آل عمران، آیه 103)، یعنی نعمت خدا را بر خود یاد کنید.

بخش چهارم: چالش‌های خدمت به مردم

پاسخگویی به نیازهای مردم دشوار است. گاه تا صبح تلفن‌ها زنگ می‌زنند و انسان را از خواب و آرامش محروم می‌کنند. نمی‌توانم همه را راضی کنم، اما وظیفه‌ام ایجاب می‌کند که تا حد توان پاسخگو باشم. این با آیه

فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ

(قرآن کریم، سوره تغابن، آیه 16) همخوان است، که تا آنجا که می‌توانید از خدا پروا کنید.

شاگردپروری نیز چالش دیگری است. محیط آشوبناک و بی‌اعتمادی، مانع تربیت شاگردانی کارآمد می‌شود. گاه برخی به نام دین، مردم را فریب می‌دهند و این درد بزرگی است. قرآن می‌فرماید:

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا

(سوره بقره، آیه 31)، که خدا به آدم همه نام‌ها را آموخت، و این بر اهمیت آموزش صحیح تأکید دارد.

گاه مردم با سؤالاتی چون خواب‌دیدن مارمولک یا ماشین آبی‌رنگ به سراغم می‌آیند. این‌ها نشان‌دهنده تأثیر محیط بر روان انسان است. قرآن می‌فرماید:

وَفِي أَنْفُسِكُمْ ۚ أَفَلَا تُبْصِرُونَ

(سوره ذاریات، آیه 21)، یعنی در خودتان آیات خدا هست، آیا نمی‌بینید؟

بخش پنجم: ارزش تواضع در برابر تکبر

یادم می‌آید روزی خدمت یکی از عالمان دینی بودم. فردی از او درخواستی غیرمعقول داشت، اما او با تواضع پاسخ داد و حتی وقتی درخواستش رد شد، آرامش خود را حفظ کرد. این تواضع، نشانه کمال او بود. قرآن کریم می‌فرماید:

وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا

(سوره فرقان، آیه 63)، یعنی بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که بر زمین به نرمی گام برمی‌دارند.

تکبر، انسان را به عصبانیت و ناکامی می‌کشاند. کسی که به لباسش بیش از حد اهمیت می‌دهد، با کوچک‌ترین لکه‌ای آشوب می‌کند. این تجبر، جباریت ساختگی است. قرآن می‌فرماید:

وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا

(سوره اسراء، آیه 37)، یعنی در زمین با تکبر راه مرو.

جمع‌بندی

این گفتگوها، تأملاتی است از عمق جانم درباره دین، فطرت، و جامعه. از نقد سطحی‌نگری در دینداری تا تأکید بر فطرت انسانی، از هشدار درباره فساد زمانه تا نیاز به ناجی، و از چالش‌های خدمت به مردم تا ارزش تواضع، همه و همه دعوتی است به سوی حقیقت. امیدوارم این کلمات، شما را به تأمل در این مسائل دعوت کند و راهی به سوی هدایت بگشاید.