متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 522

مقدمه

این مجموعه، شرحی است از لحظه‌های زندگی و تأملات من در مسیر علم‌آموزی، معرفت و خدمت به جامعه اسلامی. خاطراتی که در این گفتگوهای صمیمی روایت می‌کنم، گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده‌اند، اما اکنون فرصتی است تا با جزئیات و عمق بیشتری به آن‌ها بپردازم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در مسائل دینی، اجتماعی و علمی که جامعه ما با آن‌ها دست‌به‌گریبان است. من، با زبانی صمیمی و از منظر خود، شما را به دنیایی از تلاش، معنویت و چالش‌های فکری دعوت می‌کنم که در طی سال‌ها شکل گرفته است.

بخش اول: ناکارآمدی علوم انسانی وارداتی و ضرورت خودکفایی علمی

سال‌ها تجربه و تأمل در مسائل جامعه اسلامی به من آموخته است که علوم انسانی وارداتی از جوامع غربی، هرچند در برخی زمینه‌ها پیشرفت‌هایی به همراه داشته، نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای جامعه ما باشد. این علوم، ریشه در فرهنگ و ارزش‌های جامعه‌ای دارند که با ما تفاوت‌های عمیقی دارد. روزی در جمع شاگردانم گفتم: «جهان غرب به ما آب، برق، گاز و فناوری آموخته، و دستشان هم درد نکند، اما در معرفت‌شناسی، حقیقت‌شناسی و وحی‌شناسی، چیزی برای عرضه به ما ندارند.» این سخن از سر غرور نیست، بلکه از باور عمیق به ظرفیت‌های دینی و فرهنگی ماست.

قرآن کریم: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (و جن و انس را جز برای پرستش نیافریدم، سوره ذاریات، آیه ۵۱).

این آیه مرا به این باور رهنمون می‌سازد که هر علمی باید در خدمت هدف خلقت، یعنی عبادت و تقرب به خدا باشد. علوم انسانی ما باید ریشه در این حقیقت داشته باشد تا بتواند راهگشای مشکلات جامعه شود.

بخش دوم: نقد فرهنگ‌های غیرمتعارف و خودباختگی فرهنگی

یادم می‌آید روزی با شاگردانم از فرهنگ‌هایی سخن گفتم که در برخی جوامع غربی رواج دارد؛ جشن‌هایی عجیب مانند «جشن الاغ» یا حتی مراسم‌هایی که ارزش‌های انسانی را به ابتذال می‌کشانند. این‌ها نه‌تنها برای جامعه ما الگو نیستند، بلکه نشانه‌ای از انحطاط فرهنگی‌اند. گفتم: «وقتی در شهری جشن می‌گیرند و ارزش‌های انسانی را به سخره می‌گیرند، چگونه می‌توانند به ما انسان‌شناسی بیاموزند؟» این خودباختگی فرهنگی در برخی دانشگاه‌های ما نیز رخنه کرده و تقلید کورکورانه از این فرهنگ‌ها، هویت دینی و ملی ما را تضعیف کرده است.

قرآن کریم: «وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ» (و از گام‌های شیطان پیروی نکنید، سوره بقره، آیه ۲۰۸).

این آیه هشداری است به ما که از فریب‌های شیطانی، که گاه در قالب فرهنگ‌های بیگانه رخ می‌نماید، دوری کنیم و هویت خود را پاس بداریم.

بخش سوم: برتری معرفتی جامعه اسلامی و ضرورت صادرات فرهنگی

همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که ما در معرفت‌شناسی، وحی‌شناسی و حقیقت‌شناسی، گنجینه‌ای بی‌نظیر داریم. اگر غرب در صنعت پیشتاز است، ما در شناخت حقیقت و وحی، برتری‌هایی داریم که باید به جهان صادر کنیم. اما متأسفانه خودباختگی فرهنگی، مانع این صادرات شده است. روزی گفتم: «اگر بگوییم در صنعت از غرب برتر هستیم، گزافه گفته‌ایم، اما اگر گمان کنیم آن‌ها در همه‌چیز از ما برترند، این حماقت است.» ما باید با اعتماد به نفس، معرفت خود را به جهان عرضه کنیم.

قرآن کریم: «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ» (و این‌گونه شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید، سوره بقره، آیه ۱۴۳).

این آیه مرا به این باور رسانده که امت اسلامی رسالتی جهانی دارد و باید با عرضه معرفت دینی، هدایت‌گر جهانیان باشد.

بخش چهارم: آداب و رسوم در پرتو ارزش‌های دینی

خاطره‌ای از کودکی‌ام در تهران به یادم می‌آید. در ایام نوروز، پیرمردها در کوچه‌ها گردوبازی و قاپ‌بازی می‌کردند و این در آن روزها عیب نبود. اما این رسوم باید در چارچوب ارزش‌های دینی تحلیل شوند. من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که آداب و رسوم ما باید با اصول دینی همخوانی داشته باشد تا هویت فرهنگی‌مان حفظ شود. این تفاوت‌های فرهنگی نشان می‌دهد که ما نمی‌توانیم هر الگویی را بی‌چون‌وچرا بپذیریم.

قرآن کریم: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ» (بگو ای اهل کتاب، بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است، سوره آل عمران، آیه ۶۴).

این آیه مرا به تأمل در ارزش‌های مشترک دینی و ضرورت تطابق آداب با این ارزش‌ها واداشته است.

بخش پنجم: نقد رویکردهای فلسفی در علم دینی

سال‌ها پیش، در بحث‌هایم با شاگردان، به ناکارآمدی برخی رویکردهای فلسفی، مانند ایده‌آلیسم ذهنی، در علم دینی اشاره کردم. این رویکردها نتوانسته‌اند به نیازهای جامعه پاسخ دهند. من همیشه گفته‌ام که علم دینی باید کارآمد و پاسخگوی مسائل واقعی باشد، نه غرق در مفاهیم انتزاعی. این نقد، دعوتی است به بازنگری روش‌های علمی ما برای خدمت به جامعه.

قرآن کریم: «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ» (و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن، سوره اسراء، آیه ۳۶).

این آیه مرا به دقت در علم‌آموزی و کارآمدی علمی ترغیب کرده است.

بخش ششم: خرافات و مشکلات ازدواج

یادم می‌آید روزی دختری نزدم آمد و گفت: «حاج‌آقا، بختم را بسته‌اند، هیچ خواستگاری قبولم نمی‌کند.» به او گفتم: «دخترم، بختت را نبسته‌اند، این توهمات است. مشکلات زندگی، اقتصاد و توقعات بالاست که ازدواج را سخت کرده.» باورهای خرافی مانند «بخت‌بستن» مانع از مواجهه عقلانی با مسائل است. باید به واقعیت‌های اجتماعی، مانند مشکلات معیشتی، توجه کنیم.

قرآن کریم: «وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَٰذَا حَلَالٌ وَهَٰذَا حَرَامٌ» (و به دروغ نگویید این حلال است و آن حرام، سوره نحل، آیه ۱۱۶).

این آیه به من آموخته که از سخنان بی‌اساس و خرافی دوری کنم و به حقیقت پایبند باشم.

بخش هفتم: تأثیر اقتصاد بر ازدواج

مشکلات اقتصادی، مانند هزینه‌های بالای مسکن و زندگی، ازدواج را دشوار کرده است. روزی به شاگردانم گفتم: «جوانان امروز دنبال یوسف و زلیخا می‌گردند، اما زندگی سخت است. نه بخت بسته شده، نه جادویی در کار است. مشکل، رخت و زندگی است.» باید برای رفع این موانع چاره‌اندیشی کنیم تا ازدواج آسان شود.

قرآن کریم: «وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ» (و بی‌همسران خود و بندگان و کنیزان شایسته‌تان را همسر دهید، سوره نور، آیه ۳۲).

این آیه مرا به تسهیل ازدواج و رفع موانع آن ترغیب کرده است.

بخش هشتم: نقد فرافکنی در مسائل اجتماعی

فرافکنی در مشکلات ازدواج، مانند نسبت دادن ناکامی‌ها به «بخت‌بستن»، مانع از مواجهه با حقیقت است. به شاگردانم گفتم: «مشکل، بخت نیست، مشکل، زندگی و توقعات است. خودتان را گول نزنید.» باید با عقلانیت به مسائل اجتماعی نگاه کنیم و از توجیهات غیرواقعی پرهیز کنیم.

قرآن کریم: «وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ» (و خودتان را سرزنش نکنید، سوره حجرات، آیه ۱۱).

این آیه مرا به پرهیز از توجیهات غیرواقعی و پذیرش حقیقت دعوت کرده است.

بخش نهم: عمل‌گرایی به جای مفاهیم انتزاعی

همیشه به شاگردانم گفته‌ام که علوم انسانی و دینی ما باید کاربردی باشد. تمرکز بیش از حد بر مفاهیم انتزاعی، ما را از حل مشکلات واقعی بازمی‌دارد. روزی گفتم: «ما به پرستیژ و تابوها بها می‌دهیم، اما باید به کاربرد علوم توجه کنیم.» علم باید در خدمت زندگی مردم باشد.

قرآن کریم: «وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ» (و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده، نیکی کن، سوره قصص، آیه ۷۷).

این آیه مرا به انجام کارها به بهترین و کاربردی‌ترین شکل ترغیب کرده است.

بخش دهم: نقد دعا محوری و تأکید بر عمل‌گرایی

یادم می‌آید در ماه رمضان، به بانکی رفتم و رئیس بانک را دیدم که مشغول ذکر گفتن بود. به او گفتم: «جناب، من به‌جایتان ذکر می‌گویم، شما کار مردم را راه بیندازید!» دعا ارزشمند است، اما نمی‌تواند جای عمل را بگیرد. ما باید با تلاش و عمل، مشکلات جامعه را حل کنیم.

قرآن کریم: «وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ» (و اینکه برای انسان جز آنچه کوشیده نیست، سوره نجم، آیه ۳۹).

این آیه مرا به تلاش و کوشش عملی در مسیر خدمت به جامعه دعوت کرده است.

بخش یازدهم: تقویت ساختارهای علمی و اجرایی

همیشه باور داشتم که حوزه‌ها و دانشگاه‌های ما باید ساختارهای علمی و اجرایی خود را تقویت کنند تا نظام اسلامی پایدار بماند. امکانات لازم را داریم، اما باید از آن‌ها به‌درستی استفاده کنیم. روزی به شاگردانم گفتم: «با سلام و صلوات، مشکلات حل نمی‌شود. باید کار کنیم و ساختارها را بهبود ببخشیم.»

قرآن کریم: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» (و برایشان هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید، سوره انفال، آیه ۶۰).

این آیه مرا به استفاده بهینه از امکانات برای تقویت توان علمی و اجرایی ترغیب کرده است.

بخش دوازدهم: ضرورت بیان حقیقت

من همیشه به شاگردانم گفته‌ام که پنهان‌کاری حقیقت، مانع پیشرفت است. اگر حرفی برای گفتن داریم، باید شجاعانه بیان کنیم. روزی گفتم: «تقیه را بر خودم حرام می‌دانم، چون فردا خواهند گفت چرا سکوت کردی؟» صداقت و شجاعت در بیان حقیقت، وظیفه‌ای است که بر دوش ماست.

قرآن کریم: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به عدالت قیام کنید، سوره نساء، آیه ۱۳۵).

این آیه مرا به ایستادگی برای حقیقت و عدالت فراخوانده است.

بخش سیزدهم: هدررفت نیروی انسانی

روزی در اردبیل، دیدم که تصویر یک ورزشکار در همه مغازه‌ها نصب شده بود، گویی او را به جایگاهی بیش از حد تصور بالا برده بودند. به مردم گفتم: «اگر این‌گونه به همه استعدادها بها دهید، هرکدام می‌توانند بال درآورند و به آسمان بروند.» هدررفت نیروی انسانی به دلیل نبود ساختارهای مناسب، یکی از چالش‌های بزرگ ماست.

قرآن کریم: «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ» (و روی خود را از مردم با تکبر برمگردان، سوره لقمان، آیه ۱۸).

این آیه مرا به توجه به ظرفیت‌های همه افراد و پرهیز از خودبرتربینی دعوت کرده است.

بخش چهاردهم: ارزش محیط‌های معنوی در علم‌آموزی

خاطره‌ای از روزگار طلبگی‌ام دارم. وقتی وارد حجره‌ای در حوزه شدم، چنان آرامش و صفایی در آن محیط یافتم که دلم ضعف رفت. گفتم: «خدایا، چه جای با صفایی برای درس خواندن!» این محیط‌های معنوی، انگیزه و کیفیت علمی را بالا می‌برند و روح انسان را برای علم‌آموزی آماده می‌کنند.

قرآن کریم: «وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ» (و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، سوره آل عمران، آیه ۱۰۳).

این آیه مرا به شکر نعمت‌های الهی و بهره‌مندی از محیط‌های معنوی ترغیب کرده است.

بخش پانزدهم: تلاش و سختی در مسیر علم

هنوز صدای چرخ‌های دوچرخه‌ام در گوشم است، وقتی در زمستان‌های سرد، مسافتی طولانی را در گل و برف طی می‌کردم تا به درس استادم برسم. دست‌هایم از سرما خشک شده بود، اما عشق به علم مرا پیش می‌راند. به شاگردانم گفتم: «علم‌آموزی سختی دارد، اما این سختی‌ها شخصیت شما را می‌سازد.»

قرآن کریم: «وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا» (و هر که از خدا پروا کند، برایش راه خروجی قرار می‌دهد، سوره طلاق، آیه ۲).

این آیه مرا به تحمل سختی‌ها در راه خدا و علم امیدوار کرده است.

بخش شانزدهم: نقد ناکارآمدی اساتید

یادم می‌آید استادی داشتم که گاهی آمادگی کافی نداشت و می‌گفت: «شما بیشتر از من مطالعه کرده‌اید!» این مرا به فکر فرو برد که نظام آموزشی ما نیاز به اساتید متعهد و آماده دارد. به شاگردانم گفتم: «استاد باید پیش‌قراول علم باشد، نه عقب‌مانده از شاگرد.»

قرآن کریم: «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ» (و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن، سوره اسراء، آیه ۳۶).

این آیه مرا به اهمیت آمادگی علمی و تعهد در آموزش رهنمون کرده است.

بخش هفدهم: کیفیت آموزش در حوزه برای رقابت علمی

همیشه به طلاب گفته‌ام که باید آن‌قدر درس بخوانند که بتوانند با دانشگاهیان رقابت کنند. روزی گفتم: «رضایت آسان استاد کافی نیست. باید برای رقابت جهانی آماده شوید.» حوزه باید طلابی تربیت کند که در سطح جهانی تأثیرگذار باشند.

قرآن کریم: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» (و برایشان هرچه در توان دارید از نیرو آماده کنید، سوره انفال، آیه ۶۰).

این آیه مرا به تقویت توان علمی برای رقابت جهانی ترغیب کرده است.

بخش هجدهم: انتخاب دقیق استاد

در جوانی، برای یادگیری مقامات حریری و معلقات سبعه، استادی انتخاب کردم که دروسش در حوزه‌های عمومی تدریس نمی‌شد. این انتخاب، مسیر علمی‌ام را تغییر داد. به شاگردانم گفتم: «استاد خوب، کلید موفقیت علمی است.» انتخاب دقیق استاد، علمی تخصصی و عمیق به ارمغان می‌آورد.

قرآن کریم: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ» (خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند و کسانی که علم به آنها داده شده، درجات بالا می‌برد، سوره مجادله، آیه ۱۱).

این آیه مرا به ارزش انتخاب عالمان شایسته و تأثیر آن بر ارتقای علمی هدایت کرده است.

بخش نوزدهم: نقد سطحی‌نگری در آموزش

همیشه به طلاب هشدار داده‌ام که رضایت آسان اساتید کافی نیست. روزی گفتم: «حوزه باید طلابی تربیت کند که بتوانند با دانشگاهیان رقابت کنند، نه اینکه به نمره‌ای راضی شوند.» سطحی‌نگری در آموزش، مانع پیشرفت علمی است و باید با سخت‌گیری، کیفیت را بالا برد.

قرآن کریم: «وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ» (و در راه خدا به شایستگی جهاد کنید، سوره حج، آیه ۷۸).

این آیه مرا به تلاش جدی و باکیفیت در مسیر علم‌آموزی دعوت کرده است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از زندگی من در مسیر علم، معنویت و خدمت به جامعه اسلامی. از سختی‌های طلبگی در زمستان‌های سرد تا تأملات عمیق در مسائل اجتماعی و دینی، همه این‌ها مرا به این باور رسانده که علم و عمل باید در خدمت حقیقت و مردم باشد. ما باید با تکیه بر هویت دینی و فرهنگی خود، علوم انسانی بومی تولید کنیم، از خرافات دوری جوییم، ساختارهای علمی و اجرایی را تقویت کنیم و با شجاعت، حقیقت را بیان کنیم. این خاطرات، دعوتی است به شما، خواننده عزیز، برای تأمل در رسالت خود در این مسیر پرافتخار.