متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۵۲۴

مقدمه

این خاطرات، بازتابی از لحظه‌های زندگی من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم با زبانی ساده و صمیمی، تأملات خود را در باب شعر، عرفان، و مسائل اجتماعی با شما در میان بگذارم. این روایت‌ها نه‌تنها شرح تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در حقیقت وجودی انسان و پیوند او با الوهیت. آنچه در ادامه می‌آید، بازنویسی دقیقی از گفتارهای من است که با حفظ اصالت و عمق معنوی، برای مخاطبان فرهیخته و جویای حقیقت نگاشته شده است.

بخش اول: شعر، زبان دل و عرفان

از کودکی، شعر برایم پناهگاهی بود که روحم را در آن می‌جستم. نود درصد اشعاری که سروده‌ام، غزل است؛ قالبی که به باورم، زبان دل و عرفان است. غزل، با موسیقی درونی و ظرفیت عاطفی‌اش، مجالی است برای بیان معارف الهی و عشق متعالی. گاه در قالب مثنوی، دوبیتی، رباعی یا قصیده نیز سروده‌ام، اما غزل همواره قلب تپنده شعرهایم بوده است. برخی از این آثار آماده چاپ‌اند، ولی هنوز به دلایلی به دست مخاطبان نرسیده‌اند.

شعرهایم، به‌ویژه غزل‌ها، عمدتاً عرفانی‌اند؛ عرفانی که ریشه در سنت قلندری دارد، اما گاه با نگاهی علمی نیز درآمیخته است. عرفان، زبان دل است و شعر، ابزار این زبان. وقتی از عرفان سخن می‌گویم، منظورم نه کلیشه‌های تکراری، بلکه حقیقتی است که انسان را از خود به سوی خدا می‌برد. شعر عرفانی، برخلاف اشعار مبتذل یا عشق‌های عادی، باید هدفی متعالی داشته باشد؛ هدفی که شاعر را به حل مسائل انسانی و اجتماعی وادارد.

یادم می‌آید در جوانی، در قم، غزلی از ملاصدرا خواندم برای عارفی که می‌خواستم عمق وجودش را بیازمایم. بیت آخرش چنین بود:

نَکُو خُونِ جِگَر دَر جامِ دِل ریز
کِه زین مَحبوبِه نایَد جُز عِنادى

وقتی این بیت را خواندم، آن عارف فرو ریخت و اشک در چشمانش حلقه زد. این لحظه برایم نشان داد که شعر عرفانی چگونه می‌تواند قلب را بلرزاند و انسان را به حقیقت نزدیک کند. اما افسوس که جامعه ما گاه به جای ستایش حقیقت، به دنبال نام‌هاست. اگر نامی چون ملاصدرا نباشد، شعر را کمتر بها می‌دهند.

بخش دوم: نقد تبعیض فرهنگی و دفاع از شعر اقوام

یکی از دردهایم، بی‌مهری به شعر اقوام است. شعر لری، ترکی و دیگر زبان‌های محلی، گنجینه‌ای از فرهنگ و احساس‌اند، اما مراکز فرهنگی، که گاه تنها به شعر درباری بها داده‌اند، این سرمایه‌ها را نادیده گرفته‌اند. اگر جنگی درمی‌گرفت، گاه شعر لری را به کار می‌بردند، وگرنه آن را در حاشیه نگه می‌داشتند. این تبعیض، مانع شکوفایی ادبیات اقوام شده است.

شعر لری، با ظرفیت عرفانی و اجتماعی‌اش، می‌تواند صدای مردم باشد. این شعر، دردمندانه و پر از حقیقت است و می‌تواند خلأهای شعر معاصر را پر کند. شاعر باید هدف داشته باشد؛ باید بداند چه مشکلی را می‌خواهد حل کند و چه پیامی را به مخاطب برساند. شعر اجتماعی، که از حقوق مردم دفاع کند و زندگی آن‌ها را به تصویر بکشد، ارزشی والا دارد.

بخش سوم: افول شعر معاصر و نیاز به عرفان اصیل

شعر در ایران امروز افول کرده است. کمتر شاعری می‌تواند در سطح بزرگان گذشته، چون حافظ و سعدی، شعر بگوید. این افول، ریشه در نبود محتوای عمیق و خلاقیت دارد. شعر باید دردمندانه باشد، باید از مردم و برای مردم سخن بگوید. عرفان در شعر نباید کلیشه‌ای باشد؛ باید به مسائل واقعی مردم بپردازد و آن‌ها را به سوی حقیقت الهی هدایت کند.

یادم می‌آید طلبه‌ای کتابی نوشته بود و عکسی از یکی از عالمان دینی را بر جلد آن گذاشته بود. به او گفتم: «چرا عکس خودت را نگذاشتی؟ تو خودت از همه بزرگ‌تری! این خودباختگی را کنار بگذار.» این خودباختگی، آفتی است که گریبان جامعه ما را گرفته است. شاعر و عالم باید به خود اعتماد کند و از حقیقت وجودی‌اش سخن بگوید.

بخش چهارم: شعر، مونس انسان در تنهایی

شعر برایم همواره مونسی بوده است. از کودکی، وقتی خسته از روزگار می‌شدم، به شعر پناه می‌بردم. شعر، روح انسان را آرام می‌کند و او را با حقیقت وجودش همراه می‌سازد. در اشتقاق واژه شعر، از ریشه «شعرآ» و «شعورآ» می‌آید؛ یعنی ریزه‌کاری‌های وجود انسان را جمع می‌کند و به قالب می‌ریزد. اگر این ریزه‌کاری‌ها گفته نشود، انسان را زخمی می‌کند.

شعر عرفانی، انسان را از خودش بیرون می‌کشد و به سوی خدا می‌برد. این شعر، نه‌تنها مونس است، بلکه ماندگار است. شعرهای نجیب و اصیل، که از خدا و مردم دفاع می‌کنند، ارزشی جاودانه دارند. شاطر عباس صبوحی نیز شعرهایی گفت، اما عرفان، شعر را به سطحی بالاتر می‌برد؛ سطحی که انسان را خداگونه می‌کند.

بخش پنجم: نقد شب‌های شعر و پیشنهاد محاکمه شعرا

یادم می‌آید در یک شب شعر، گفتم: «شب شعر چیست؟ در تاریکی جمع می‌شوید و شعر می‌خوانید! باید محاکمة الشعرا به پا کنیم.» منظورم این بود که شعر باید نقد عمیق شود، باید با معیارهای متعالی سنجیده شود. حافظ و سعدی معلمان بزرگی‌اند، اما هر شاعری باید خداپرستی خودش را پیدا کند، نه آنکه تقلید کند. عرفان، انسان را به حقیقت وجودی‌اش می‌رساند، به شرط آنکه از کلیشه‌های قلندری و علمی دور باشد.

شعر عرفانی، انسان را خراب می‌کند تا بسازد. این خرابی، نابودی خودپرستی است و آبادی، رسیدن به خداست. شعر باید دردمندی، عشق و شور بیاورد و انسان را به یگانگی برساند.

بخش ششم: نقد خرافات و تأثیر استرس بر رفتار دینی

گاه در درس‌هایم می‌گویم که رساله‌های فقهی، اگر با وسواس خوانده شوند، انسان را بدبخت می‌کنند. یادم می‌آید عالمی را که ساعت‌ها نمی‌توانست «الله اکبر» بگوید، چون ذهنش درگیر وسواس بود. یا زنی که شصت و چهار بار دستش را می‌شست و باز نجس می‌دانست. این‌ها خرافات است، نه دین. دین باید انسان را آزاد کند، نه گرفتارش سازد.

این رفتارها گاه از استرس و فشارهای روانی سرچشمه می‌گیرد. یک بار در نیشابور، با فروشنده فیروزه‌ای گپ زدم. او از سخنانم چنان تأثیر گرفت که گفت: «حاج آقا، استفاده کردیم.» کلام درست می‌تواند انسان را آرام کند و از استرس برهاند. دین باید زندگی را آسان کند، نه اینکه انسان را در تنگنا قرار دهد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی از تجربه‌هایم در شعر، عرفان، و نقد اجتماعی است. شعر برایم زبانی بوده که با آن حقیقت را جسته‌ام؛ عرفان، مسیری که مرا به خدا نزدیک کرده؛ و نقد، ابزاری که کاستی‌های جامعه را نشانم داده است. از کودکی که غزل می‌سرودم تا روزگاری که در قم با عارفی از ملاصدرا سخن گفتم، همواره شعر و عرفان مرا همراهی کرده‌اند. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به تأمل در حقیقت وجودی‌تان دعوت کند.