متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 537

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از روزها و لحظه‌هایی که در مسیر طلبگی و خدمت به دین سپری کرده‌ام. هر آنچه در این گفتارها می‌خوانید، بازتاب تجربه‌های زیسته‌ام در کسوت یک طلبه است که با شوق خدمت به معارف الهی و اصلاح جامعه، گام در این راه نهاده‌ام. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اکنون به‌گونه‌ای بازنویسی شده‌اند که شما را به دنیای تأملاتم در باب طلبگی، خانواده، علم و معنویت دعوت کنند. آنچه پیش‌رو دارید، نه‌صرفاً شرح گذشته، بلکه دعوتی است به تأمل در رسالت عالمان دینی و مسئولیت‌هایشان در قبال خدا، مردم و خویشتن.

بخش اول: خانواده، بنیان طلبگی

سال‌ها پیش، با جوانی آشنا شدم که از خانواده‌ای روحانی بود. پدرش امکانات فراوانی برای او فراهم کرده بود و او به دیاری دور در آن سوی جهان رفته بود. روزی از او پرسیدم: «چرا به ایران بازنمی‌گردی تا حداقل به خانواده‌ات سر بزنی؟» پاسخش تکان‌دهنده بود. گفت: «از پدرم نفرت دارم و برای اینکه او را نبینم، به ایران نمی‌آیم.» با وجود اینکه همه‌چیز از ثروت پدرش به او رسیده بود، معتقد بود که این ثروت حرام است و متعلق به مردم. حتی دین پدرش را هم قبول نداشت. این ماجرا مرا به فکر فرو برد. اگر خانواده‌ای از نظر عاطفی و معنوی در آرامش نباشد، چگونه می‌توان انتظار داشت که فرزندانش راه دین را با افتخار ادامه دهند؟

من همیشه به طلاب می‌گویم که باید با همسر و فرزندانتان چنان زندگی کنید که سختی و رنج به آن‌ها تحمیل نشود. نباید کار به جایی برسد که دخترتان از ازدواج با یک طلبه اکراه داشته باشد یا پسرتان از گرفتن همسری از خانواده‌ای روحانی امتناع کند. خانواده شما باید شاد باشد، آراسته و سرشار از صفا و صمیمیت. البته نباید عافیت‌طلب شد، اما باید مراقب بود که همسر و فرزندانمان زخمی نشوند. اگر خانواده ما آسیب ببیند، هرچند بخواهیم دنیا را اصلاح کنیم، باز هم شکست خورده‌ایم. اصلاح باید از خانه آغاز شود.

من همیشه به طلاب توصیه می‌کنم که اگر چیزی برای بردن به خانه ندارند، دست‌کم محبت و سخنان عاشقانه ببرند. قصاب ران گوشت به خانه می‌برد، زرگر طلا برای همسرش می‌آورد، اما ما طلاب چه داریم جز کلام محبت‌آمیز و صفا؟ همسر باید احساس کند که به اندازه خدا دوستش داریم. بسیاری از بهانه‌جویی‌های همسران از این روست که شک دارند آیا شوهرشان واقعاً آن‌ها را دوست دارد یا نه. اما اگر یقین کنند که مورد محبت‌اند، حتی در سختی‌ها آرام می‌گیرند. این را از تجربه و تأمل در روان‌شناسی انسانی دریافته‌ام: زنی که یقین دارد شوهرش او را دوست دارد، حتی اگر در تنگنا باشد، باز هم با عشق کنار او می‌ماند.

این قاعده‌ای است که من به آن باور دارم: «مَنْ كَانَ لِلَّهِ كَانَ اللَّهُ لَهُ» (هرکس برای خدا باشد، خدا برای اوست). اگر با اخلاص و صفا در راه خدا گام برداریم، خداوند از در و دیوار مواظبمان خواهد بود. حتی اگر از هر سو سنگبارانمان کنند، سالم می‌مانیم. اما اگر این اخلاص نباشد، همه تلاش‌هایمان بیهوده است. برای چه کسی کار می‌کنیم اگر امام زمان (عج) نباشد؟

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

قرآن کریم، سوره روم، آیه 21

و از نشانه‌های او این است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفرید تا بدان‌ها آرام گیرید، و میانتان دوستی و رحمت نهاد. بی‌گمان در این [امر] برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هایی است.

بخش دوم: تأمل، کلید بنای طلبگی

من همیشه به طلاب می‌گویم که باید عاقل باشند و از رفتارهای نسنجیده پرهیز کنند. طلبگی، رسالتی است که نیاز به تأمل عمیق دارد. باید روی این حرف‌ها فکر کنید، نه اینکه شتاب‌زده عمل کنید. این توصیه‌ها برای کسانی است که می‌خواهند به قله‌های طلبگی برسند. هرکس باید ببیند توانش در چه حد است و در همان حد کار کند، اما با تمام وجود. خدا هم عنایت خواهد کرد.

من از طلاب می‌خواهم که با صراحت بگویند چه‌قدر از حرف‌هایم را قبول ندارند. خودم همیشه از نقد استقبال کرده‌ام. اگر کسی بخواهد در علوم دینی تحول ایجاد کند، باید نقدپذیر باشد. شاید همین چند نفر از شما که امروز این حرف‌ها را می‌شنوید، بتوانید در آینده حوزه‌ها را متحول کنید، اما این کار نیاز به صبر و تلاشی ده‌تا پانزده‌ساله دارد. این کار مانند پر کردن یک ظرف با شلنگ آب نیست؛ گاهی باید مغز را ترکاند تا چیزی از آن بیرون بیاید.

بخش سوم: تحقیق، رکن طلبگی

یادم می‌آید زمانی که درس روان‌شناسی می‌دادم، به یکی از طلاب گفتم: «درباره فلان موضوع تحقیق کن و نتیجه را در ده خط بنویس، نه بیشتر.» وقتی برگشت، گفت: «همین حالا که می‌آمدم، این ده خط را نوشتم.» به او گفتم: «من توقع داشتم تحقیق کنی، نه اینکه سرهم‌بندی کنی.» به همین دلیل درس را تعطیل کردم و گفتم: «تا وقتی روحیه تحقیق پیدا نکردید، نیایید.» من از شما انتظار دارم که با حداکثر توانتان کار کنید. به حرف‌های من بسنده نکنید، بلکه چند برابر بر آن بیفزایید.

طلبگی، جهاد اکبر است. طلبه باید به درد دین بخورد، نه اینکه فقط به فکر خودش باشد. برخی فقط به فکر منبر، پول و مقام‌اند، اما این طلبگی نیست. طلبه باید در حد توانش تلاش کند. اگر به همه اهدافش نرسید، می‌تواند با خلوص نیت به مولایش بگوید: «آقا، من بیش از این نتوانستم.» گاهی تعجب می‌کنم که با این همه خطر و تهدید، چگونه زنده مانده‌ام. احساس می‌کنم چیزهایی فراتر از امور ظاهری در کار است که ما را حفظ کرده است.

بخش چهارم: استناد، پایه علم دینی

من همیشه به اساتیدم می‌گفتم: «شما را خیلی دوست دارم، اما این حرف شما را قبول ندارم.» ما باید به استناد حرف ارزش قائل شویم، نه صرفاً به گوینده. علوم دینی ما نیاز به استناد دارد. متأسفانه در حوزه‌ها، نه فلسفه، نه فقه و نه تفسیر قرآن، هیچ‌کدام مستند نیستند. این عاميانه‌گرايی است. من چهل سال است که در حد توانم برای مستندسازی علوم دینی تلاش می‌کنم. اگر کسانی به من کمک کنند، این کار با سرعت بیشتری پیش خواهد رفت.

از شما می‌خواهم چند روز روی این حرف‌ها فکر کنید. ببینید چه‌قدر می‌توانید آن‌ها را عملی کنید و استقامت بورزید. امیدوارم بتوانید کاستی‌های دیگران را جبران کنید. اگر از صد طلبه، نود و نه نفر وقت تلف کنند، شما باید به‌تنهایی بی‌کاری آن‌ها را جبران کنید. من خودم با هزاران مشکل، حدود هفتصد هشتصد کتاب نوشته‌ام، اما نمی‌توانم چاپ کنم. اگر همراهی بود و درگیری نبود، شاید دو هزار کتاب نوشته بودم. ما نباید بیش از این از شرایط موجود توقع داشته باشیم. گله و قهر فایده ندارد. باید با همان شرایط کار کنیم و اگر ضربه‌ای خوردیم، بگوییم: «الهی شکر.»

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

قرآن کریم، سوره بقره، آیه 155

و قطعاً شما را به چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی و کاهش در اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم، و مژده ده به شکیبایان.

بخش پنجم: آزادمنشی و پرهیز از حاشیه

من همیشه سعی کرده‌ام از دعوا و حاشیه دور بمانم، چون درس و بحثمان به هم می‌خورد. حتی وقتی فشار و اذیت می‌کنند، می‌گویم: «من کار سیاسی نمی‌کنم، کارم علمی و فرهنگی است.» آدم سیاسی، آدم بی‌کاری است که صبح تا شب دنبال دعوا می‌گردد. من آن‌قدر مشغولم که وقت دعوا ندارم. اگر کسی فحشی هم بدهد، می‌گویم: «دستت درد نکند، نوش جانم.» در گذشته آتش‌پاره بودم، اما حالا وقت ندارم درگیر شوم. طلبگی، کارگر بودن برای دین است. اگر خدا کارگری یا حمالی بخواهد، من آماده‌ام. اگر هم کاری نداشته باشد، می‌گویم: «فوری مرا ببر، چون اینجا دیگر کاری ندارم.»

بخش ششم: نقد علمی و نقش فلسفه

زمانی که کفایه درس می‌دادم، یک خط از کتاب را نقد و تحلیل می‌کردم و طلاب خودشان کل کتاب را با همین روش بررسی می‌کردند. سخت‌گیری می‌کردم. اگر سر ساعت نمی‌آمدند یا مطالعه نمی‌کردند، حذف می‌شدند. معتقد بودم سه‌چهارم کفایه زائد و تکراری است و همان یک‌چهارم هم پر از اشکال. این به خاطر ضعف فلسفی نویسندگانش بود. اما وقتی به آثار عالمانی مانند مرحوم کمپانی نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که چون فیلسوف بودند، اصولشان هم قوی‌تر است. فلسفه، پایه استدلال‌های فقهی را محکم می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، چکیده‌ای از تجربه‌هایم در مسیر طلبگی است که با شوق خدمت به دین و مردم زیسته‌ام. طلبگی، راهی است که اخلاص، تأمل، تحقیق و نقدپذیری را می‌طلبد. طلبه باید خانواده‌اش را در آرامش نگه دارد، علم را مستند کند و از حاشیه‌ها دور بماند. این مسیر، جهاد اکبری است که تنها با نیت خالص و تلاش بی‌وقفه به مقصد می‌رسد. امیدوارم این روایت‌ها، چراغی باشد برای طلاب و جویندگان علم و معرفت، تا با تأمل و استقامت، راه دین را بپیمایند.